Кіріспе

Бая-Маре ( /US/,/b//ɑː//j//ə// /'/m//ɑːr//ə/ BAHyə MARə; Надьбаня; Frauenbach немесе Groß Neustadt; Rivulus Dominarum) – Сăсар өзенінің жағасындағы муниципалитет, Солтүстік-Батыс Румынияда; Марамуреш округінің орталығы. Қала Трансильванияның Мармареш аймағында орналасқан. Бухаресттен, Венгриямен шекарадан және Украинамен шекарадан шамамен қашықтықта жатыр. Мунций Игниш және Гутай тауларының оңтүстігінде орналасқан Бая-Мареде 2021 жылғы халық санауы бойынша 108 759 адам тұрады, ал агломерацияда шамамен 200 000 тұрғын бар. Қала төрт ауылды басқарады: Блидари (Кёбанья), Фириза (Фелшёфернезели), Валеа-Боркутулуй (Борпатак) және Валеа-Неагрэ (Фекепатак). Бая-Маре 2018 жылдың 2 мамырынан 2019 жылдың 1 мамырына дейін Румынияның жастар астанасы атанды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қаланың Săsar өзенінің орта ағысында, Жерорта теңізіне ұқсас жылы климатты үстірттің ортасында орналасуы палеолит дәуірінен бері тұру жағдайларын қолайлы етті.

Ежелгі заман

Қола дәуірінде аймақты фракиялық тайпалар мекендеген. Кейіннен, король Буребиста құрған Дакия патшалығының құрамына кірді, себебі аймақ алтын мен күміс кеніштеріне бай және осы кезде кен байлықтарын іздеу жұмыстары басталған.

Орта ғасырлар

Бая-Маре алғаш рет 1328 жылы Венгрияның Карл I-і шығарған жазбаша құжаттарда Rivulus Dominarum деген атпен тіңкерілген. 1347 жылы қала Венгрияның Людовик I-інің құжаттарында дамыған тау-кен өнеркәсібіне ие маңызды ортағасырлық қала ретінде белгіленген. Оның басқару ережелері сол кездегі "еркін қалаларға" тән болған. 1411 жылы қала және оның төңірегіндегі аймақтар, соның ішінде кен орындары, Венгрия королі (кейіннен Киелі Рим императоры) Сигизмундтың Хуняди әулетіне берілді, ол Янош Хунядидің Еуропаға түрік шапқыншылығын тоқтатуға қосқан үлесін мойындады. Қала өркендеу кезеңіне енді, осы жылдары Киелі Стефан соборы салынды. Бүгінде собордың мұнарасы қаланың ең танымал тарихи ескерткіштерінің бірі болып саналады (Стефан мұнарасын қараңыз). 1547 жылы Бая-Мареде протестанттық реформациядан кейін Реформаттық шіркеу Schola Rivulina деп аталған алғашқы мектепті ашты.

Тарихи тұрғындар саны

1912 жылы жалпы саны 12 877 адамның ішінде 9 992-сі венгрлер (оның ішінде еврейлер), 2677-сі румындар және 175-і немістер (яғни, Зипсер немістері) болды. 1920 жылы 12 780 тұрғынның арасында 5005 румын, 4652 венгр, 1792 еврей, 1232 неміс және 99 басқа ұлт өкілдері тұрды. Көптеген тұрғындар бұрынғы санақтарда венгр тілінде сөйлейтіндерін мәлімдеген, бірақ этникалық венгрлер емес еді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Байя-Мареде 1000-нан астам еврей қауымы болды. 1944 жылы венгр оккупациялық билігі еврейлердің көпшілігін нацистік концлагерьлер мен жойқын лагерьлерге депортациялады. Аман қалғандардың көпшілігі бұл аймақтан эмиграциялады. 2011 жылғы мәлімет бойынша, қалада 32 еврей тұрды. Радауци, Гура-Хуморулу және басқа қалалармен бірге Байя-Мареде еврейлердің поселенісі (штетл) болды. Синагога 1885 жылдан бері сақталған.

Экономика

Baia Mare қаласының экономикалық қызметі айналасындағы кен өндіруге негізделген. Бірақ 1989 жылғы революция мен индустриялық өзгерістерден кейін бұл кен өндіріс едәуір төмендеді. Соңғы жылдары оның орнына бірнеше жаңа сала пайда болды, олар қала экономикасын жақсартты. Baia Mare аймақтағы ең дамыған экономикалық қалалардың біріне айналды. Осының нәтижесінде қалада бірнеше супермаркеттер мен ірі сауда орталықтарының бірі салынды. Шығыс Еуропадағы ең ірі диван өндіруші зауыты – Italsofa, Baia Mare қалалық айналма жолының жанында орналасқан. Қалаға ұлттық теміржол операторы CFR арқылы жолаушылар мен жүк тасымалдау қызметтері көрсетіледі, сондай-ақ магистральдық (және тармақ) теміржол желісі бар.

Құрылыстар

Феникс мыс қорыту зауытының мұржасы, биіктігі: 351,5 метр, ол Румыниядағы ең биік құрылыс.