Кіріспе
Қытайлық үй құдайы – қытай мәдениетіндегі құдай. Асхана құдайы, сондай-ақ пеш құдайы деп те аталады, оның есімдері – Зао Цзюнь, Зао Шэнь, Цзюнь Чун, Зао Кимджа, Кокимджа немесе Чжан Ланг. Ол үйді және отбасын қорғайтын көптеген қытайлық үй құдайларының ең маңыздысы болып саналады. Асхана құдайы қытай халық дінінде, қытай мифологиясында және даосизмде танымал. Ол түрлі атаулармен Азияның басқа да діндерінде құрметтеледі. Дәстүр бойынша, он екінші айдың жиырма үшінші күні, Қытай жаңа жылына дейін, Асхана құдайы Көкке оралып, өткен жылдағы әрбір үйдің іс-әрекеттері туралы Жәдір император Ю Хуан Да Диге (玉皇大帝) есеп береді. Көк императоры, Жәдір император, Зао Цзюньдің жылдық есебіне сүйене отырып, отбасыны марапаттауы немесе жазалауы мүмкін.
the god in Chinese culture
The kitchen deity – also known as the Stove God, named Zao Jun, Zao Shen, TSgt Chun, Zao kimjah, Cokimjah or Zhang Lang – is the most important of a plethora of Chinese domestic gods that protect the hearth and family. The Kitchen God is recognized in Chinese folk religion, Chinese mythology, and Taoism. Under different names, he is also celebrated in several other Asian religions. It is believed that on the twenty third day of the twelfth lunar month, just before Chinese New Year, the Kitchen deity returns to Heaven to report the activities of every household over the past year to Yu Huang Da Di (玉皇大帝), the Jade Emperor. The Jade Emperor, emperor of the heavens, either rewards or punishes a family based on Zao Jun's yearly report.
Әңгіме
Ошақ құдайы туралы көптеген әңгімелер айтылған.
Жаң Ланг
Зао Цзюньнің ас үй құдайы болуына байланысты көптеген әңгімелер бар, бірақ ең танымал оқиға шамамен б.з.б. 2-ші ғасырға дейін барады. Зао Цзюнь бастапқыда Чжан Ланг есімді жер бетінде өмір сүрген қарапайым адам болған. Кейін ол ізгі әйелге үйленді, бірақ жас әйелге ғашық болып қалды. Ол әйелін тастап, осы жас әйелмен бірге болды, ал осы адалдық үшін жаза ретінде аспан оған бақытсыздық әкелді. Ол соқыр болып, жас сүйіктісі оны тастап кеткендіктен, күнкөрісі үшін тілеуге мәжбүр болды. Бір күні қайыр сұрап жүргенде ол бұрынғы әйелінің үйіне келіпті. Соқыр болғандықтан, ол оны танымады. Ол оған жамандық жасағанына қарамастан, әйелі оған аянып, үйіне шақырды. Ол оған дәмді тағам дайындап, қамқорлықпен күтім жасады. Сөйтіп, өзінің оқиғасын айтқанда, Чжан Ланг өзін өкінумен және қателігінің ауыртпалығымен толды, жылай бастады. Оның кешірім сұрағанын естіген Чжанның бұрынғы әйелі оған көзін ашуын айтты, сонда оның көру қабілеті қайта келді. Өзі тастап кеткен әйелі екенін білген Чжан өте ұялғандықтан, ас үйдің ошағына секіріп түсті, бірақ оның жанған екенін білмеді. Бұрынғы әйелі оны құтқаруға тырысты, бірақ оның бір ғана аяғын сақтап қалды. Содан кейін адал әйел бұрынғы күйеуіне арнап ошақтың үстінде құрбандық орны жасады, осылайша Зао Цзюньнің қытай үйлеріндегі пешке байланысы басталды. Күні бүгінге дейін оттық темірді кейде "Чжан Лангтың аяғы" деп атайды.
Зао Цзюнь
Басқа бір ертегіде Зао Жун тым кедей болғандықтан әйелін сатуға мәжбүр болды. Бірнеше жыл өткен соң ол әйелінің жаңа күйеуінің үйінде еңбек ете бастады. Оған аянып, әйелі ақша жасырған нан пісіріп берді, бірақ ол оның ішіндегі ақшаны байқамай, нанды арзанға сатып жіберді. Не істегенін түсінгенде, үмітсіздікке беріліп өз-өзіне қол жұмсады. Екі оқиғада да Аспан Жан Лангтың трагедиялық тағдырына ашынып, оған мейірімділікпен қарады. Өз-өзіне қол жұмсағандардың әдеттегі тағдырындай, қансорушы секіріп жүретін мәйітке айналудың орнына, ол ас үйдің құдайы етіліп, әйелімен қайта қосылды.
Басқа оқиғалар
Ошақ құдайының тағы бір шығу тарихы кірпіш пештердің ойлап табылуынан кейін пайда болған деп есептеледі. Ас үй құдайы бастапқыда пеште мекендеген, кейін ғана адам түріне енген деп саналады. Хан әулеті тұсында, Ин Цзифан есімді кедей шаруа таңғы асын дайындап жатқанда, Жаңа жыл қарсаңында ас үй құдайының пайда болуына таң қалды. Ин Цзифан өзінің жалғыз сары қойын құрбандыққа шалуға бекінді. Осының арқасында ол байып, әр жылдың қысында бір сары қой шалып, алғысын білдіретін болды.
Дін мен әдет-ғұрыптар
Ошақ құдайы әдетте "тағам дайындау өнерінің" құдайы емес, оның рөлі көбінесе отбасылық мораль мен мінез-құлыққа байланысты. Сонымен қатар, құрбандық шалу рәсімдерін әдетте үйдің ер адамдары жүргізетін. Жаңа жылды жаңа бастан бастау үшін отбасылар өздерінің отбасылық бірліктерінде, үйлерінде және аулаларында ұйымдасқан болуы керек. Үйді және ауланы мұқият тазалау – "Кіші Жаңа жыл" кезінде кең таралған тағы бір салт. Сенім бойынша, арбалар мен құдайлар көкке аттанғандары үшін, олардың үйлері де, "адамдары" да тазартылуы керек. Соңында ескі әшекейлер алынып, келесі Көктем мерекесіне арналған жаңа плакаттар мен әшекейлер орнатылады. 1970 жылдары Тайваньның солтүстігінде көптеген отбасыларда "ірі кірпіштен жасалған пеш" болған, онда олар көптеген тағамдар пісіретін. Бұл пеш отбасының және оның ерекшелігінің "бірлестік" бейнесі ретінде қарастырылды. Отбасының тағдырымен байланысты, біртұтас "бірлестік" дене немесе ұйым ретіндегі "отбасы жаны" осы пеште орналасқан деп есептелді. Отбасы мүшелері басқа жерге көшіп кеткенде, кіші бауырлар "ескі пештен жаңасына ыстық көмірді ауыстырып, Ошақ құдайының оларға қосылуын шақырады".
Әдебиетте
Қытайлық әңгіме 俞淨意公遇灶神記 Ас үй рухының Ио кунгқа немесе Ю гонгқа келуі – тек өзімшіл ниетпен жақсылықтар жасаған ғалымға келіп, жазадан құтылу үшін өзін өзгертуге көндіретін Ас үй құдайы туралы. Бұл әңгіме маньчжу тіліне былай аударылған: Wylie: Iô gung chun i enduri pe utcharaha gi pitghe, Möllendorff: Iū gung jun i enduri be ucaraha gi bithe. Лоренс Йептің «Аждаһаның қанаттары» романы балмен жасалатын рәсімдерді сипаттайды, бірақ кітапта бұл құдай «Пеш патшасы» деп аталады. Зао Цзюньнің оқиғасы Эми Танның «Ас үй құдайының әйелі» романында басты кейіпкердің өміріне феминистік көзқараспен тоғысқан. Ол қытай-американдық әйел ретінде өмірбаянын саралайды. Ол Ас үй құдайының тарихын символдық тұрғыдан пайдаланады және оны қазіргі заманғы өмірмен салыстырады. Ол қазіргі өмірде де бар, бірақ қытай мәдениетінде әсіресе күшті патриархатты көрсетеді. Сондай-ақ, 20-ғасырдың басындағы қытай әйелдерінің қарапайым жағдайы туралы бірнеше деректер келтірілген. Танның әңгімесінде Зао Цзюньнің келуі егжей-тегжейлі сипатталған. Винни кейіпкері оның қалай пайда болғанын толық айтады және ол қызы Перлдің пешінен Ас үй құдайының суретін алып тастағанда мәдени күреспен айналысуға тырысады, себебі ол Перлге осындай сәттілік қажет емес деп санайды. Ол құрбандық тақтасын басқа құдайдың бейнесімен толтыруға уәде береді. Бұл мәдени күреспен қатар, бұл рәсімде феминистік мән бар, оны дәстүрлілік пен екі мәдениеттің бірігуі арасындағы күрес ретінде қарастыруға болады.