Кіріспе
Дерек Парфиттің 1984 жылғы кітабы – философ Дерек Парфиттің 1984 жылғы «Себептер мен тұлғалар» кітабы, онда автор этика, рационалдық және жеке сәйкестік мәселелерін талқылайды. Кітап төрт бөлімнен тұрады, олар өзін-өзі жоққа шығаратын теорияларға, рационалдық пен уақытқа, жеке тұлғаға және болашақ ұрпақтарға қатысты жауапкершілікке арналған.
Reasons and Persons is a 1984 book by the philosopher Derek Parfit, in which the author discusses ethics, rationality and personal identity. It is divided into four parts, dedicated to self defeating theories, rationality and time, personal identity and responsibility toward future generations.
Өзін-өзі жоятын теориялар
1-бөлімде кейбір этикалық теориялардың өзін-өзі жоққа шығаратыны дәлелденеді. Мұндай теориялардың бірі – этикалық эгоизм, Парфит тұтқынның дилеммасы салдарынан оның "жинақтап өзін-өзі жоққа шығаратынын" айтады, бірақ бұл теорияны қабылдамауға жеткілікті себеп емес деп санайды. Соңында Парфит осыған ұқсас себептермен "жалпыға ортақ моральдық принциптерден" бас тартады. Бұл бөлімде Парфит нақты бір көзқарасты тікелей қолдамайды, керісінше, әртүрлі теориялардың қандай мәселелері бар екенін көрсетеді. Оның жалғыз қолдайтыны – "бейтарап этика", ал бейтараптық кітаптың әртүрлі бөліктеріне ортақ сипаттама болып табылады.
Рационалдылық және уақыт
2-бөлім рационалдық пен уақыт арасындағы қарым-қатынасқа назар аударады, мысалы: біз өткен қалауларымызды ескеруі керек пе?, егер қазір жақсы идея сияқты болса да, кейін өкінетін нәрсені істеуі керек пе?, және т.б. Парфиттің 2-бөлімдегі басты мақсаты – жеке мүдделер теориясына қарсы аргумент келтіру. Жеке мүдделер теориясының жақтастары әртүрлі адамдар арасындағы айырмашылықты өте маңызды деп есептейді, бірақ бір адамның әртүрлі уақыттағы арасындағы айырмашылықты ешқандай маңызды деп санамайды. Парфит бұл жеке мүдделер теориясын екі жақтан шабуылға ұшыратуға сезікті етеді деп санайды. Оны бір жағынан моральмен, екінші жағынан – «қазіргі мақсаттар теориясымен» салыстыруға болады. Парфит қазіргі мақсаттарымыз кейде ұзақ мерзімді жеке мүдделерімізбен қақтығысуы мүмкін екенін айтады. Жеке мүдделер теориясының жақтасы мұндай мақсаттармен әрекет етудің ақылға сыймас екенін түсіндіру үшін қолданатын аргументтер, оның өзіне қарсы бұрылып, моральді қолдау үшін аргумент ретінде пайдаланылуы мүмкін. Керісінше, жеке мүдделер теориясының моральға қарсы пайдаланатын аргументтері «қазіргі мақсаттар» теориясын қолдау үшін де қолданылуы мүмкін.
Болашақ ұрпақтар
4-бөлім болашақ ұрпақтарға қатысты жауапкершілігіміз туралы мәселелерді қарастырады, бұл халық этикасы деп те аталады. Ол өмір жаратудың қате болу мүмкіндігі, қоршаған ортаны жою болашақ адамдардың құқықтарын бұза ма және тағы басқа сұрақтарды көтереді. Парфит қоятын бір сұрақ: тарих барысы адамдардың кім болып дүниеге келетініне зор әсер ететінін ескерсек (ол қандай ата-аналар танысып, бала туатынына, сондай-ақ ұрықтану уақытындағы өзгерістер баланың генетикалық құрамын қалай өзгертетініне әсер етеді), болашақ адамдар біздің іс-әрекеттерімізге наразылық білдіруге құқылы ма, себебі жағдай басқаша болғанда олар мүлдем тумаған болар еді? Бұл – сәйкессіздік мәселесі деп аталады. Парфит тағы бір мәселені қарастырады – қарапайым қосылу парадоксы, ол көптеген аз бақытты адамдардың, аздаған өте бақытты адамдардан жақсырақ екенін көрсетеді деп есептеледі. Парфит бұл көзқарасты «қорқынышты» деп атайды, бірақ ол әлі оған шешім таппағанын айтады.
Қабылдау
Бернард Уильямс "Сабандар мен адамдар" еңбегін "кереметті ақылды және шығармашыл" деп сипаттады, сондай-ақ оны абстрактілі метаэтика емес, нақты моральдық мәселелермен айналысатын аналитикалық философиядағы жұмыстардың толқынының бір бөлігі деп бағалады. Филип Китчер Парфиттің "Не маңызды" еңбегіне жазған шолуында "Сабандар мен тұлға" метафизика және этикадағы бірқатар сұрақтарға ерекше үлес қосқан деп кеңінен танылған" деп жазды. Питер Сингер "Сабандар мен тұлға" кітабын "The Guardian" журналындағы сүйікті кітаптарының ондығына қосты, осы кітаптың "Пафриттің терең ойлары мен қарапайым тілі оны заманауи философтың ең қызықты, бірақ қиын туындыларының біріне айналдырады" деді. "The New York Review of Books" журналында философ П. Ф. Строусон кітапқа жағымды баға беріп, "Бұл тақырыптағы өте сирек туындылар Парфиттің ауқымы, өнімділігі, қиялының байлығы және ойдың логикалық дәйектілігімен салыстыруға болады" деп мәлімдеді. Сұхбатында Дэвид Чалмерс "Сабандар мен адамдар" кітабын "өте ұнатып" айтты, ол оған "анық және түсінікті жазылғанда аналитикалық философия қаншалықты қуатты бола алатынын" сезіндіргенін жеткізді.