Кіріспе
Этика дұрыс және бұрыс мінез-құлық туралы ұғымдарды жүйелеуді, қорғауды және ұсынуды қамтиды. Этиканың орталық аспектісі – "жақсы өмір", яғни өмір сүруге лайық немесе ләззат алатын өмір, көптеген философтар бұл дәстүрлі моральдық мінез-құлықтан маңыздырақ деп санайды. Көптеген діндерде этикалық құрамдас бөлік бар, көбінесе жоғары күштен түскен аян немесе басшылықтан алынған. Кейбіреулер дін этикалық тұрғыдан өмір сүру үшін қажет деп мәлімдейді. Саймон Блэкберн "бір діни дәстүрге ортақ ұстану арқылы нығайтылған, берік әлеуметтік тәртіп аясында ғана гүлдене аламыз дейтіндер бар" дейді.
Ethics involves systematizing, defending, and recommending concepts of right and wrong behavior. A central aspect of ethics is "the good life", the life worth living or life that is simply satisfying, which is held by many philosophers to be more important than traditional moral conduct. Most religions have an ethical component, often derived from purported supernatural revelation or guidance. Some assert that religion is necessary to live ethically. Simon Blackburn states that there are those who "would say that we can only flourish under the umbrella of a strong social order, cemented by common adherence to a particular religious tradition".
Буддистік этика
Буддизмдегі этика дәстүрлі түрде Будданың, немесе одан кейін келген басқа да ағартылған жандардың ағартушылық перспективасына негізделген. Моральдық нұсқаулар буддалық жазбаларда кездеседі немесе дәстүр арқылы беріледі. Сондықтан буддалық этиканы зерттеуші көптеген ғалымдар буддалық кітаптарды қарастыруға және дәстүрлі буддалық қоғамдардан алынған антропологиялық деректерді пайдалануға сүйенеді, осы арқылы буддалық этиканың мәні туралы тұжырымдарды негіздейді. Дәстүрлі буддизм бойынша, үй иелері үшін буддалық этиканың негізі – Панкасила: кісі өлтіру, ұрлық жасау, жалған сөйлеу, сексуалдық бұзылықтар, және нәркестеулік заттар қолдану. Буддизмді қабылдағанда немесе буддизмге адалдығын растағанда, үй иесі осы жағымсыз істерден бас тартуға ант етеді. Буддалық монахтар мен қарындастар жүздеген осындай анттар қабылдайды (винаяға қараңыз). Бұл тәсіл буддалық этиканы Будданың ағартушылығына немесе буддалық дәстүрге сенуге ғана негіздеуден сақтайды және буддалық емес адамдарға буддалық этика ұсынатын түсініктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Будда қабылданған мінез-құлықтың негізгі принциптерін, Сегіз Жолдың бір бөлігі ретінде ұсынды. Алғашқы принцип – барлық тірі жандарға, ең кішкентай жәндіктен бастап адамдарға дейін, зиян келтірмеу немесе зорлық-зомбылық көрсетпеу. Бұл принцип барлық тірі нәрселерге қатысты зорлық-зомбылықсыз көзқарас қалыптастырады. Буддалық тәжірибе джайнизмдегі экстремизмге жете қоймаса да, буддалық және джайнистік көзқарас бойынша зорлық-зомбылықсыздық барлық тірі жандармен тығыз байланыс пен қарым-қатынасты білдіреді. Тхеравада монахы Бхикху Бодхи былай деп атап көрсетті: Буддалық этика, бес ережеде айқындалғандай, кейде толығымен теріс деп айыпталады. [Бірақ] бес ереже, тіпті Будда жариялаған ұзақ ережелер де, буддалық этиканың толық спектрін қамтымайтынын атап өткен жөн. Бұл ережелер – моральдық тәрбиелеудің ең қарапайым кодексі ғана, бірақ Будда оң қасиеттерді қалыптастыратын басқа этикалық кодекстерді де ұсынады. Мысалы, «Мангала Сутта» құрмет, қарапайымдық, қанағатшылық, алғырлық, шыдамдылық, жомарттық және т.б. сияқтыларды ұсынады. Басқа да сөздер отбасылық, әлеуметтік және саяси міндеттерді белгілейді, олар қоғамның игілігін қамтамасыз етеді. Осы міндеттердің барлығының артында «шексіздер» деп аталатын төрт қасиет жатыр: мейірімділік, ашық жүректілік, қуанышпен қабылдау және тепе-теңдік.
Христиандық этика
Христиандық этика – христиандық көзқарас бойынша ізгілік пен жаман мінез-құлықты анықтайтын христиандық теологияның бір саласы. Христиандық этиканы жүйелі түрде теологиялық зерттеу «моральдық теология» деп аталады. Христиандық ізгіліктер көбінесе төрт түйін ізгілікке және үш теологиялық ізгілікке бөлінеді. Христиандық этикаға байлардың кедейлерге қатысты қалай әрекет етуі, әйелдерге қалай қарау керек және соғыстың моральдық тұрғысы сияқты мәселелер жатады. Христиан этиктері, басқа этиктер сияқты, этиканы әртүрлі аялар мен перспективалар арқылы қарастырады. Соңғы онжылдықтарда, негізінен Аласдейр МакИнтайр және Стэнли Хауэрвастың еңбектерінің арқасында, ізгілік этикасы да кең таралды. Керісінше, жамандық пен ізгіліктің әртүрлі схемалары бар. Аквина Аристотельдің төрт түйін қасиетін (әділеттілік, батылдық, ұстамдылық және сақтық) қабылдап, оған сенім, үміт және мейірімділік сияқты христиандық қасиеттерді қосты. Басқа схемаларға жеті өлімдік күнә және жеті ізгілік кіреді.
Конфуций этикасы
Конфуцийшілдік пен неоконфуцийшілдік қарым-қатынастарды сақтау мен дұрыс орнатуды этикадағы ең маңызды мәселе ретінде баса назар аударады. Этикалық болу – қарым-қатынастарыңыз талап ететін нәрсені істеу. Бірақ, ерекшелігі, сіздің басқа адамға борышыңыз олардың сізден алшақтауына кері пропорционалды. Яғни, сіз ата-анаңызға барлығыңызды бересіз, бірақ жат адамдарға ешқандай міндеттемеңіз жоқ. Бұл бүкіл әлемді бірдей және бір уақытта сүю мүмкін емес екенін мойындау болып табылады. Бұл қарым-қатынастық этика немесе жағдаяттық этика деп аталады. Конфуций жүйесі Кант этикасынан өте күшті өзгешелікпен ерекшеленеді, себебі абсолютті немесе жалпыға ортақ деп айтуға болатын заңдар немесе принциптер сирек кездеседі. Бұл жалпыға ортақ этикаға ешқандай назар берілмегенін білдірмейді. Шындығында, Чжоу әулеті Қытайында Конфуцийшілдердің басты қарсыластары – Моцзының ізбасарлары, жалпыға ортақ махаббат үшін күресті. Алайда конфуцийшілдік көзқарас соңында жеңіске жетті және қазірге дейін қытай ойлау жүйесінің көптеген аспектілеріне үстемдік етеді. Мысалы, Мао Цзэдун коммунист емес, конфуцийшіл болған деген пікірлер көп. Конфуцийшілдік, әсіресе Мэнцзы жақтаған түрі, идеалды билеушінің (Конфуций айтқандай) «Солтүк жұлдызы сияқты болуы керек, басқа жұлдыздар оның айналасында айналып тұрғанда өз орнында қалады» дейді. Басқаша айтқанда, идеалды билеуші халықты жақсы болуға мәжбүрлемейді, керісінше, өзінің үлгісімен жетекшілік етеді. Идеалды билеуші заңдардың орнына келісімді қамтамасыз етеді. Конфуций бәрінен жоғары адалдықты бағалайды. Оның lĭ, yì және rén ұғымдарын өмір сүруіміз бен тіршілігімізді қамтамасыз ететін (ата-анамызға) және амандығымызды сақтайтын (қайта-қайта кездесетін адамдарға, әріптестерімізге, төмен дәрежедегілерге) шыншылдық пен адалдықтың терең білдірілісі деп қарастыруға болады. Ол дәстүрлі тәжірибені кодификациялады және бұл сөздердің бұрынғы мағынасын өзгертті. Оның конфуцийлік отбасы және конфуцийлік билеуші моделі 20-ғасырдың басына дейін қытай өміріне үстемдік етті. Сол кезде ол қатаң меншік құқығы бар империялық иерархияға айналды, оны басқа диктатуралардан ажырату қиын болды. Дәстүрлі этика заңгерлікпен бұрмаланды.
Буддизмнің ықпалы
Буддизм, әсіресе Махаяна буддизмі, қытай ой-өрісіне тұжырымды метафизиканы және жалқылыққа баса назар аударды. Неоконфуциандық, көбінесе, Тан дәуірінде буддизмнің басымдығына жауап ретінде туды және туған конфуциандық метафизикалық/талдау жүйесін жасауға жасалған әрекет болды.
Неопагандық германдық этика
Неопагандық германиялықтар, Асатру және Теодизмді ұстанатындарды қоса алғанда, ежелгі германиялықтардың (викингтер немесе англосаксондықтардың) этикалық қағидаларын қайта жаңғыртуға тырысады.
Индуистік этика
Этика ежелгі индуизм мәтіндерінде Нитисастра (санскрит тілінде: नीतिशास्त्र) деп аталады. Этика мен ізгілік – индуизмнің ежелгі жазбаларында көп талқыланған және дамып келе жатқан ұғым. Изгілік, дұрыс мінез-құлық, этика және адамгершілік – индустар дхарма деп атаған күрделі ұғымның бір бөлігі, ол адамдардың, әлемнің және табиғаттың бірге, үйлесімді өмір сүруі үшін қажеттінің бәрін қамтиды. "Дхармашастра тарихы" кітабының авторы П. В. Кейн айтқандай, "Дхарма" терминінің ағылшын тілінде толық аналогы жоқ. Ол көбінесе "міндет" деп түсіндірілсе де, әділдік, дұрыс, моральдық, жақсылық және одан да көп нәрсені білдіреді. Индус философиясында этика – бұл мәжбүрлеуге болатын нәрсе емес, әрбір адамның өзі сезініп, еркімен ұстанатын нәрсе. Мысалы, Апастамба былай түсіндірді: "Изгілік пен жамандық "Біз мұндамыз!" деп жарияламайды; құдайлар, Гандхарвалар, не ата-бабалар "осы дұрыс, осы бұрыс" деп сендіре алмайды. Изгілік – бұл анықтау қиын ұғым, ол әрбір ер және әйел өміріне енуден бұрын мұқият және тұрақты ойлануды талап етеді. Дхармиялық өмірді құрайтын этика – яғни моральдық, этикалық, ізгілік өмір – Ведалар мен Упанишадтарда қалыптасады. Этиқалық тақырыптар мен сұрақтар индуизмнің әртүрлі мектептерінде, дұрыс мінез-құлықтың қашан, қалай және неге дұрыс екендігі туралы көптеген мәтіндерде кеңінен талқыланады. Кейінгі тармақтарда осы тізім сол ғалымның күшімен бес ізгілікке дейін қысқартылды, біріктіру және кеңірек ұғым жасау арқылы. Изгіліктердің қысқартылған тізімі: Ахимса (Зорлық-зомбылықсыздық), Дама (өзін-өзі ұстау), Астея (Арсыздық/Ұрлықсыздық), Сауча (ішкі тазалық), Сатьям (ақиқат). 11 ғасырдың басында Үндістанға 16 жыл келген парсы тарихшысы Әл-Бируни өз заманындағы индустар арасындағы этика мен ізгі мінез-құлық туралы айтады. Оның парсы тіліндегі қолжазбасының тікелей аудармасында индустар арасындағы этикалық талаптар: (1) Адам өлтірмеуі керек; (2) өтірік айтпауы керек; (3) ұрлық жасамауы керек; (4) жезөкшелік жасамауы керек; (5) қазына жинамауы керек. Бұлар ежелгі индуистік этиканың бес Ямасына сәйкес келеді: Ахимса (зомбылықсыздық), Сатья (ақиқат, өтірік емес), Астея (ұрлықсыздық), Брахмачарья (ерлі-зайыпты болмаған жағдайда некеге тұрмау және некеде болған жағдайда жұбайына опасыздық жасамау), және Апариграха (иелкілік емес). Осы бес жағымсыз нәрседен бас тартумен қатар, индуистік этика Нияма ретінде ұмтылуға болатын бес жағымды нәрсеге де кеңес береді: Шауча (дене, сөз және ойдың тазалығы), Сантоша (қанағат, жағдайды оптимизммен қабылдау), Тапас (сабыр, медитация, аскетизм), Свадхьяя (өмір бойы білім алу) және Пранидхан (дұрыс көзқарас, терең ой). Индуизмдегі этикалық өмір – құштарлықсыз, қанағаттанған, білім арқылы және жамандықтан аулақ болу арқылы қол жеткізілетін бостандыққа жету үшін маңызды. Индуистік әдебиетте этика төрт тақырыптың бірі немесе одан да көп ретінде талқыланады: (1) Гуналар, яғни әрбір адамның ішкі мінез-құлқы (көбінесе психология); (2) Пурушартха, яғни әрбір адамның өзін-өзі дамыту және бақыт үшін өмірдің дұрыс мақсаттары (дхарма, арта, кама және мокша); (3) Ашрамалар, яғни адамның өмірінің әртүрлі кезеңдеріндегі этика (балаға арналған этикалық үміттер ересектерге, қарттарға арналғаннан ерекшеленеді); және (4) Варнашрама, яғни қоғамға қатысты әрбір адамның этикасы мен мінез-құлқы. Кейінгі зерттеулер индуизмнің әртүрлі мектептерінде этикаға жоғарыда аталған төрт көзқарасты берді, олар үш ортақ тақырыппен байланысты: (1) этика – дхарма тұжырымдамасының маңызды бөлігі, (2) Ахимса (зорлық-зомбылықсыздық) – индуизмнің этикасы мен кез-келген дәйекті этикалық теорияның болуы мүмкін емес екенін көрсететін іргелі тұжырымдама және (3) этиканы әрқашан дуалистік немесе дуалистік емес түрде бірінші қағидалардан азайтуға болмайды, этика мокшамен (өзін-өзі тану және рухани еркіндік) тығыз байланысты. Вивекакудамини "өзін-өзі тану және рухани еркіндікке ие адамдар өздігінен өзін-өзі тексеруді және этикалық болады" және "этика, еркіндік және білім бір-бірін қажет етеді" деп мәлімдейді. Индуизм этикасындағы жоғарыда аталған төрт тақырыпқа қоса, ғалымдар индуизмнің карма ілімі оның этикалық теория жинағының бір бөлігі екенін айтады. Бхагавад-гита – тарихи индуистік ізгіліктер туралы талқылаудың және дұрыс пен бұрыс туралы аллегориялық пікірталастың бірі деп саналады, ол кейбір ізгіліктер міндетті түрде абсолютті емес, кейде қатынастық екенін дәлелдейді. Мысалы, ол Ахимса сияқты ізгілік басқалардың агрессиясы, жетілмегендігі немесе білімсіздігіне байланысты соғыс немесе зорлық-зомбылыққа тап болғанда қайта қаралуы керек екенін түсіндіреді.
Исламдық этика
Ислам этикасының қалыптасуының бастапқы көзі – мұсылмандық түсінік бойынша, адамзатқа Құдайдың еркін білу және оған бағыну қабілеті сыйланғандығы. Бұл қабілет ең маңыздысы – өмірдің мәнін терең ойлаумен байланысты, Джон Келсей энциклопедияда айтқандай, ол «соңында Құдайдың бар екендігіне нұсқайды». Сондықтан, олардың қандай ортада болғанына қарамастан, адамдар Құдайдың еркіне бағынуға және Исламды ұстануға (Құран мен Сүннетте, яғни Мұхаммедтің (ﷺ) сөздерінде көрсетілгендей) моральдық жауапкершілікке ие деп есептеледі. Құранда айтылғандай, бұл табиғи бейімділік адамзаттың материалдық жетістіктерге ұмтылуымен бұзылады: мұндай ұмтылыс бастапқыда қарапайым тіршілік ету немесе қауіпсіздік қажеттілігі ретінде көрінеді, бірақ кейіннен өз теңдестерінен ерекшеленуге деген құштарлыққа айналады. Ислам мәтіндеріне сәйкес, материализмге назар аудару жоғарыда сипатталғандай, туа біткен ойлауға кедергі келтіреді, нәтижесінде жахилия, яғни «білімсіздік» күйіне түседі. және бизнес этикасы. 20-ғасырда ислам этикалық теориясын қайта жаңғырту және қайта тұжырымдау үшін Мұхаммед Абдулла Драз, Мұхаммед Иқбал, Алия Изетбегович және Таха Абдулрахман сияқты тұлғалар этиканың діни келісімшарттық теориясын жасады.
Джайнизм этикасы
Джайнизм бес этикалық міндетті үйретеді, оларды бес серт деп атайды. Бұл анувраталар (кіші серттер) джайнизмді ұстанатындар үшін, ал махавраталар (үлкен серттер) джайнизмнің жолын ұстанатын кешіккендер үшін арналған. Екеуінің де моральдық қағидалары джайнистердің гуруға (ұстаз, кеңесші), деваға (Джина, құдай), ілімге қол жеткізілуін және жеке адамның бес қателікten бос екенін көрсетеді: сенімсіздік, джайнизмнің шындықтарына қатысты шешім қабылдамау, джайнизм іліміне шын ниет, өзге джайнистерді тану және олардың рухани ізденістеріне құрмет көрсету. Мұндай адам джайнизмнің келесі бес сертін қабылдайды:
Ахимса, "қасақана зорлық-зомбылық жасамау" немесе "зияндаудан аулақ болу": Джайнистердің қабылдаған алғашқы маңызды серті – басқа адамдарға, сондай-ақ барлық тірі жандарға (әсіресе жануарларға) зиян келтірмеу. Бұл джайнизмдегі ең жоғары этикалық міндет, ол тек іс-әрекеттерге ғана емес, сонымен қатар сөз бен ойда зорлық-зомбылықтан аулақ болуды талап етеді. Сатья, "ақиқат": Бұл серт әрқашан шындықты айту. Өтірік айтудан, жалған сөйлеуден аулақ болыңыз және өтірік айтушыларды қолдамаңыз, мақтамаңыз. Яһуди және христиан дәстүрлеріне негізделген бұл ұғым, Франклин Д. Рузвельт пен Линдон Б. Джонсон сияқты саяси спектрдің әртүрлі көшбасшыларының қолдауын алды. Рузвельт өзінің инаугурациялық сөзінде осы құндылықтарды ұлтты біріктіру үшін пайдаланды, әлеуметтік әділдік пен көршіге қамқорлық жасауды екі діннің де ұстанатын қағидалар ретінде баса көрсетті. Сол сияқты, Джонсон 1960 жылдары азаматтық құқықтар заңнамасына қолдау көрсету үшін яһуди-христиандық этикаға стратегиялық түрде жүгінді, дискриминацияны яһудилер мен христиандардың ортақ моральдық принциптеріне қайшы келетін нәрсе ретінде бейнеледі. Яһуди-христиандық дәстүр тұжырымдамасы американдық дискурс пен саясатқа әсер еткенімен, ғалымдар мен теологтар оны сынсыз пайдалануға қарсы ескертеді, иудаизм мен христиандық арасындағы ерекше теологиялық айырмашылықтарды мойындау және құрметтеудің маңыздылығын атап өтеді. Оның жарамдылығы туралы пікірталастарға қарамастан, яһуди-христиандық этикасының тұрақты болуы американдық моральдық және саяси дискурстағы фактор ретінде маңыздылығын көрсетеді, бұл әртүрлілік арасында ортақ құндылықтарға адалдықты көрсетеді.
Ahiṃsā, "intentional non violence" or "noninjury": The first major vow taken by Jains is to cause no harm to other human beings, as well as all living beings (particularly animals). This is the highest ethical duty in Jainism, and it applies not only to one's actions, but demands that one be non violent in one's speech and thoughts. Satya, "truth": This vow is to always speak the truth. Neither lie, nor speak what is not true, and do not encourage others or approve anyone who speaks an untruth. Rooted in both Jewish and Christian traditions, has garnered support from leaders across the political spectrum, including Franklin D. Roosevelt and Lyndon B. Johnson. Roosevelt, in his inaugural address, invoked these values to unite the nation, emphasizing social justice and caring for one's neighbor as principles upheld by both faiths. Similarly, Johnson strategically employed appeals to Judaeo Christian ethics to rally support for civil rights legislation in the 1960s, framing discrimination as contrary to the moral principles shared by Jews and Christians. While the concept of a Judaeo Christian tradition has influenced American discourse and policymaking, scholars and theologians caution against uncritical usage; stressing the importance of acknowledging and respecting the distinct theological differences between Judaism and Christianity. Despite debates over its validity, the enduring presence of Judaeo Christian ethics underscores its significance as a factor in American moral and political discourse, reflecting a commitment to common values amid diversity.
Саентологияның этикасы
Стивен А. Кенттің пікірінше, Саентологияның этикасы – "[Саентология шіркеуіне] ерекше пайда келтірген ерекше моральдық көзқарас. Ашығымен айтқанда, Саентология этикасының мақсаты – қарсыластарды жою, содан кейін адамдардың Саентологиядан басқа нәрселерге деген қызығушылығын жою. Осындай 'этикалық' жағдайда Саентология өз курстарын, философиясын және 'әділет жүйесін' – оны технология деп атап кеткен – қоғамға таңуға мүмкіндік алады."
Дүниежүзілік этика
Секулярлы этика – діни аян немесе басшылықтан емес, ғылыми ақыл-ой, әлеуметтік-биологиялық құрам немесе этикалық сезімталдық сияқты адамның қабілеттеріне ғана негізделген моральдық философия. Секулярлы этикаға салдарлық, еркін ойлау, гуманизм, зайырлы гуманизм және утилитаризм сияқты көптеген моральдық және этикалық жүйелер кіреді. Көптеген секулярлы моральдық ұғымдар табиғи құқықтарды және әлеуметтік келісімдерді қабылдауға негізделген, ал жеке деңгейде нәрселерге ішкі құндылық тағайындаудың әртүрлі формалары, Канттің этикалық интуиционизмі немесе Оккамның қырқасы сияқты логикалық қорытынды арқылы бір нәрсені екіншісінен басық қою қарастырылады. Этикалық эгоизм, моральдық релятивизм, моральдық скептицизм және моральдық нигилизм сияқты көзқарастар да қарастырылады.
Синтоистік этика
Синтоистік сенімдер адамның ками ұрпағы болғандықтан, ішкі жарасымдылығы туралы болжаммен басталады. 6-шы ғасырдың ортасына қарай, синтоистік дін жақсы адамдар қоғамдық нормаларды сақтайды деген қытайлық идеяны қабылдады, сондай-ақ императорлардың "қажетті және тілеулі тәртіпті" орнату үшін құдайдан берілген билікке ие екендігін қабылдады. Шинтоисттік киелі орындарында "камидің нығметтеріне" алғыс айту және императормен, сондай-ақ әлеммен үйлесімді сақтауға баса назар беріледі. Викка моралінің тағы бір құрамы – Үш есе қайтару заңы, ол адамның басқа адамға немесе нәрсеге жасаған әрекетінің (жақсылық немесе жамандық) үш есе күшпен кері қайтарылатынын білдіреді. Көптеген виккандар Дорин Валиентенің "Құдайшаның жарлығында" айтылған сегіз қасиетті дамытуға ұмтылады: қуаныш, құрмет, ар-намыс, қарапайымдық, күш, сұлулық, билік және мейірімділік. Валиентенің өлеңінде олар толыққанды қарама-қарсы жұптар түрінде реттелген, бұл викка философиясында кең таралған дуализмді көрсетеді.
Зороастризм этикасы
Зороастризмде өмірдің мақсаты – Ашаван (Ашаның шебері) болу және әлемге бақыт әкелу, бұл жамандыққа қарсы ғарыштық күреске үлес қосады. Зороастризмнің негізгі ұстанымдары мыналарды қамтиды, бірақ олармен шектелмейді: Ашаның үш жолын ұстану: Хумата, Хухта, Хуваршта (жақсы ойлар, жақсы сөздер, жақсы амалдар). Қайырымдылық – жанды Ашаға бейімдеудің және бақыт таратудың бір жолы. Әр түрлі жыныстың рухани теңдігі және міндеттері. Сыйақы үміті болмай, жақсылықтың өзі үшін жақсылық жасау (Ашем Воху қараңыз).
Follow the Threefold Path of Asha: Humata, Huxta, Huvarshta (Good Thoughts, Good Words, Good Deeds). Charity is a way of maintaining one's soul aligned to Asha and to spread happiness. The spiritual equality and duty of the genders. Being good for the sake of goodness and without the hope of reward (see Ashem Vohu).