Кіріспе

Қаржылық есептің түрі – табыс есебі немесе пайда-зардап есебі (сондай-ақ, табыстар мен шығындар есебі, кірістер есебі, қаржылық өнімділік есебі, табыс туралы мәлімдеме, операциялық есеп немесе операциялар есебі деп те аталады) – компанияның қаржылық есептерінің бірі болып табылады және белгілі бір кезең ішіндегі компанияның кірістері мен шығыстарын көрсетеді. Кірістер мен шығыстар алынған және жұмсалған қаражатқа донорлардың қойған шектеулеріне сәйкес қызметтер есебінде одан әрі жіктеледі. Табыс есебі екі әдіс бойынша дайындалуы мүмкін. Бір қадамды табыс есебі кірістерді қосып, шығыстарды шегеру арқылы түпкі нәтижені анықтайды. Көп қадамды табыс есебі түпкі нәтижені табу үшін бірнеше қадамнан өтеді: алдымен жалпы пайданы есептеп, содан кейін операциялық шығындарды есептейді. Жалпы пайдадан операциялық шығындарды шегергенде операциялық табыс алынады. Операциялық табысқа басқа кірістер мен басқа шығыстардың арасындағы айырмасы қосылады. Операциялық табыспен біріктіргенде салықтардан бұрынғы табыс шығады. Соңғы қадам – салықтарды шегеру, нәтижесінде өлшенген кезеңнің таза табысы анықталады.

Операциялық бөлім

Табыс – Кәсіпорынның ағымдағы негізгі қызметін құрайтын тауарларды жеткізуден немесе өндіруден, қызметтер көрсетуден немесе өзге де қызмет түрлерінен туындаған кезең ішіндегі активтердің (дебиторлық қарызды қоса алғанда) қолма-қол ақша түсуі немесе өсуі. Әдетте сатудан сату жеңілдіктері, қайтарымдар және жеңілдіктерді алып тастау арқылы есептеледі. Кәсіпорын өнім сатқан немесе қызмет көрсеткен әр жолы табыс алады. Бұл көбінесе жалпы табыс немесе сатудан түскен табыс деп аталады.

Шығыстар – Кәсіпорынның ағымдағы негізгі қызметін құрайтын тауарларды жеткізуден немесе өндіруден, қызметтер көрсетуден немесе өзге де қызметтерді жүзеге асырудан туындаған кезең ішіндегі қолма-қол ақшаның төленуі немесе активтерді пайдалану немесе міндеттемелердің туындауы (кредиттерді қоса алғанда).

Сатылған тауарлардың құны (СӨТҚ) / Сату құны – кәсіпорын өндірген және сатқан тауарларға (өндірістік немесе тауарлық) тікелей жатқызылатын тікелей шығындарды білдіреді. Оған материалдық шығындар, тікелей еңбекақы, және қосымша шығындар (абсорбциялық есептеуде) кіреді, бірақ сату, әкімшілік, жарнама немесе ҒЗТ сияқты операциялық шығындар (кезеңдік шығындар) кірмейді.

Сату, жалпы және әкімшілік шығындар (СЖАШ немесе СГА) – жалақы шығындарының жиынтығынан тұрады. СЖАШ әдетте өндіріске байланысты емес шығындардың басым бөлігі ретінде қарастырылады, тікелей еңбекақы сияқты өндіріс шығындарынан өзгеше.

Сату шығындары – өнімдерді сатуға қажетті шығындарды білдіреді (мысалы, сатушылардың жалақысы, комиссиялар және жол шығындары, жарнама, жүк, тасымалдау, сату дүкендерінің ғимараттары мен жабдықтарының тозуы және т.б.).

Жалпы және әкімшілік шығындар (Ж&А) – бизнесті басқаруға жұмсалатын шығындарды білдіреді (басшылардың жалақысы, заңгерлік және кәсіби қызметтер, коммуналдық төлемдер, сақтандыру, кеңсе ғимараттары мен жабдықтарының тозуы, кеңсе жалдау ақысы, кеңсе заттары және т.б.).

Тозу / амортизация – есепке алу кезеңінде баланста капиталдандырылған негізгі құралдар / материалдық емес активтерге байланысты шығындар. Бұл нарықтық құнның төмендеуін емес, шығындарды жүйелі және ұтымды түрде бөлу болып табылады.

Ғылыми-зерттеу және даму (ҒЗД) шығындары – ғылыми-зерттеу және дамуға қатысты шығындарды білдіреді. Табыс есебінде танылған шығындар сипаты бойынша (шикізат, тасымалдау шығындары, персонал шығындары, тозу, қызметкерлерге берілетін жәрдемақылар және т.б.) немесе функциясы бойынша (сату құны, сату, әкімшілік шығындары және т.б.) талдануы тиіс. (IAS 1.99) Егер кәсіпорын функциясы бойынша жіктелетін болса, онда кемінде тозу, амортизация және қызметкерлерге арналған шығындар сияқты шығындардың сипаты туралы қосымша ақпарат жариялануы тиіс. (IAS 1.104)

Сатылған тауарлардың құнын қоспағанда, негізгі операциялық шығындар ретінде жіктеледі. Бұл кезеңтік кірістің өндірілуі үшін инвентаризацияны сатып алуды қоспағанда жұмсалған ресурстарды білдіреді. Шығындар көбінесе екі кең жіктеуге бөлінеді: сату шығындары және әкімшілік шығындар.) АҚШ-тың Есеп стандарты бойынша.

Ерекше жағдайлар – бұл сирек кездесетін және ерекше жағдайлар, мысалы, күтпеген табиғи апаттар, меншіктен айыру, жаңа ережелерге сәйкес тыйым салу. [Ескертпе: табиғи апаттың орнына байланысты есепке алынбауы мүмкін (мысалы, Канадада мұздық зақымдану есепке алынбайды, бірақ тропиктерде алынады).] Кәсіпорынның операциялық нәтижелерін дұрыс көрсету үшін қосымша ақпарат қажет болуы мүмкін. (IAS 1.85)