Кіріспе

Чех композиторы, скрипкашы және органшы. Иоганн Зак деп неміс тілінде аталған Ян Зак (26 қараша 1713 жылы крещение алған – 24 мамыр 1773 жылы) – чех композиторы, скрипкашы және органшы. Ол барокко және классикалық үлгілерде шығаруға қабілетті, дарынды және жан-жақты композитор болғанымен, оның ерекше мінезі 1756 жылдан бастап көптеген жанжалдарға және тұрақты жұмыс таба алмауына себеп болды.

Өмір

Зах Брандис-над-Лабемге жақын Дехтариде, Богемияда дөңгелекші отбасында дүниеге келді. 1724 жылы Прагаға көшіп, Санкт-Галл және Санкт-Мартинде скрипкашы болып жұмыс істеді. Длабач айтуынша, ол 1720 жылдан 1727 жылға дейін Прагада тұрған Бохуслав Матей Чернохорскийден орган сабақтарын алған. Захтың органшылық мансабы Санкт-Мартинде басталды, ал 1737 жылы ол Мейірімді Бауырлар шіркеуінде және Санкт-Аннның минориттік шіркеуінде орган ойнады. 1737 жылы Санкт-Витус соборында органшы лауазымына үміткер болды, бірақ сәтті болмады. Кейінгі оқиғалардың егжей-тегжейі белгісіз: ол Богемиядан кеткені хабарланды, бірақ кем дегенде 1740 жылға дейін Прагада қалған. 1745 жылдың басында Аугсбургте тұрды, содан кейін 1745 жылдың 24 сәуірінде Майнц ханзадасы Иоганн Фридрих Карл фон Оштейннің сарайында Сайлау оркестрінің капельмейстері болып тағайындалды. 1746 жылы Италияға, ал 1747 жылы қысқа уақытқа Богемияға сапар шекті. Зах күрделі және ерекше мінезді болған, бұл Майнцтегі өмірін қиындатқан көптеген жанжалдарға әкелді. 1750 жылы қызметтен шеттетіліп, 1756 жылы жұмыстан босатылды. Осыдан кейін Захтың тұрақты жұмыс орны болмаған сияқты. Ол Еуропаны аралап, өзінің шығармаларын орындап, сату арқылы, сабақ беру, композицияларын сыйлау және т.б. арқылы өзін қаржылай қамтамасыз етті. Ол Германия мен Австрияның көптеген сарайлары мен монастырларына барды, 1767 жылы және 1771-1772 жылдары Италияда болды, сондай-ақ Эльзастағы Паир аббаттығында хормейстер болып жұмыс істеген болуы мүмкін. Ол бірнеше рет Тирольдегі Штамс аббаттығында болды, онда байланыстары болуы мүмкін, және Мюнхендегі иезуит мектебінде бірнеше рет музыка мұғалімі болып қызмет етті. Зах туралы замандас дереккөздердегі соңғы мәліметтерде 1773 жылдың қаңтарында ол Валлерштейн сарайында болғаны айтылады, ал 5 маусымдағы Франкфурт Кайзерлихе Рейхс Обер Пост Амтс Цайтунг газетінде ол сапарда, Эльвангенде қайтыс болғаны жазылған. Зах жергілікті Санкт-Вольфганг шіркеуіне жерленді. Захтың сақталған шығармаларында аспаптық және діни музыканың бай жиынтығы бар: шамамен 30 месса, 28 скрипкалық симфония, оншақты клавиширлік шығарма және басқа да туындылар. Захтың өмірінің ерекшелігіне байланысты нақты хронологияны анықтау қиын. Оның шығармалары ескі барокко стилінен классикалық музыка дәуірінің идеалдарына өтуді көрсетеді. Прагаға жеткен итальяндық композиторлардың ықпалы, Италияға саяхаттар, Иоганн Иосиф Фукстің танымал оқулығы – Gradus ad Parnassum, чех халық музыкасы және күшті орган орындаушылық шеберлігінің арқасында Зах қатаң контрапункт пен галант стилінде тең дәрежеде жақсы ойнады. C минорындағы клавесин концерті (K C17) – бароккодан галант стиліне өтудің жарқын мысалы. Бұл концертте екі стильдің де ерекшеліктері бар, бірақ ол көбірек заманауи стильге жақын. Ол галант концерттерінің типтік жылдам-баяу-жылдам форматында үш бөлімнен тұрады. Ашылу реторинеллосының гармониялық кіші тоналдылығы мен қатал әуені Бахты еске түсірсе де, екінші тақырыптың кіруімен тон тез тәтті болады. Галант стиліне тән, гармония баяу қозғалады, ал астында сегіздік ноталардың қайталануы бар. Мелодиялық мазмұн көбінесе екі немесе төрт тактіден тұратын топтардағы жеңіл әшекейлерден тұрады, ал диатоникалық тізбектер қысқа және қарапайым. Барокко стилі көбінесе клавиширлік бөлімде күрделі, хроматикалық және виртуоздық үлгілермен көрінеді. Сонымен қатар, клавишир мен оркестр арасындағы өзара әрекеттесу галант стиліне қарағанда күрделірек. Захтың өмірінде бірнеше шығармалары жарық көрді: клавесин сонатасы (Oeuvres mêlées, v/6 (Нюрнберг, 1759)), клавесин концерті (Нюрнберг, 1766; GS C13) және клавесин мен скрипка немесе флейтаға арналған Sei соната жинағы (Париж, 1767).

Жұмыстардың тізімі

1938 жылы К. М. Комма Зактың туындыларының тақырыптық каталогын жариялады (К нөмірлері); содан бері одан да көп туындылар табылған, ал кейбіреулерін 1955 жылы А. Готтрон мен В. Сен каталогтады (GS нөмірлері).