Кіріспе
Француз дворяны және Франция адмиралы Гаспар де Колиньи, Шатильон графы (16 ақпан 1519 – 24 тамыз 1572) – француз дворяны, Франция адмиралы және француз дін соғыстары кезінде гугеноттардың жетекшісі. Ол Италия соғыстары кезінде Франциск I және Генрих II патшаларға қызмет етті, әскери шеберлігі мен патшаның сүйіктісі Анн де Монморенсимен болған қарым-қатынасының арқасында зор беделге ие болды. Франциск II патшалық құрған кезде ол протестантизмге көшті, Карл IX патшалықтың басында Реформацияның белгілі ақсүйек жақтасы болды. 1562 жылы азамат соғысы басталғанда Колиньи гугеноттарға патша билігіне қарсы күресте қосылды. Ол Конде принці Луидің алғашқы екі азамат соғысында лейтенанты болды, ал үшінші азамат соғысында Конде қайтыс болғаннан кейін олардың әскери күш-жігерінің де-факто жетекшісіне айналды. 1563 жылы католик Францисктің қанына қан жұқтырған Гиз герцогының айыптауларына байланысты, қуатты Гиз әулеті оны кісі өлтіруге жауапты деп айыптады және оған қарсы сот ісін ашуға тырысты. Колиньи 1572 жылы Генрих Гиз герцогының бұйрығымен Сен-Бартоломей күні қырғынының басында өлтірілді.
Gaspard de Coligny, seigneur de Châtillon (16 February 1519 – 24 August 1572), was a French nobleman, Admiral of France, and Huguenot leader during the French Wars of Religion. He served under kings Francis I and Henry II during the Italian Wars, attaining great prominence both due to his military skill and his relationship with his uncle, the king's favourite Anne de Montmorency. During the reign of Francis II he converted to Protestantism, becoming a leading noble advocate for the Reformation during the early reign of Charles IX. With the outbreak of civil war in 1562, Coligny joined the Huguenots in their fight against the Crown. He served as a lieutenant to Louis, Prince of Condé throughout the first two civil wars, before becoming the de facto leader of their military efforts after Condé's death during the third civil war. Due to accusations levelled at him by the assassin of the Catholic Francis, Duke of Guise, in 1563 the powerful Guise family accused him of responsibility for the assassination, and unsuccessfully tried to bring a case against him. Coligny was assassinated at the start of the St Bartholomew's Day massacre, in 1572, on the orders of Henry, Duke of Guise.
Отбасы және ерте өмірі
Колиньи Бургундияның ақсүйек отбасынан тегін шығарған. Оның отбасының тамыры 11 ғасырға дейін жетеді, ал Людовик XI тұсында Франция королінің қызметінде болған. Гаспардың әкесі, Гаспар I де Колиньи, "Шатильон маршалы" атымен танымал, 1494 жылдан 1516 жылға дейін Италия соғыстарында қызмет етті, 1514 жылы үйленді және 1516 жылы Франция маршалы атағын алды. Оның әйелі, болашақ констебльдің қарындасы Луиза де Монморенсиден үш ұлы болды, олардың барлығы дін соғыстарының алғашқы кезеңінде маңызды рөл атқарды: Одет, Гаспар және Франсуа. 1519 жылы Шатильон-сюр-Луан қаласында дүниеге келген Гаспарды 1522 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Луиза де Монморенси мен оның ағасы Анн тәрбиеледі. Луиза оның Николас Берольдтан білім алуын қамтамасыз етті. Берольдтың жетекшілігімен ол Цицерон мен Птолемей сияқты классиктерді оқыды. Берольд пен Луизаның екеуі де гуманистік ортада өскен және Луи де Беркин мен Мишель де Собон сияқты протестант қайраткерлерімен достық байланыста болған, және Колиньи осы ортада бой жеткізді.
Франциск I билігі
Колиньи 1543 жылғы жорықта өзін ерекше көзге түсірді, онда Монмеди және Бэйн қамалдарының қоршауы кезінде жараланды. 1544 жылы ол Энгхен графының басшылығымен Италиядағы жорықтарда полк командирі болып қызмет етті және Церезоль даласында рыцарь дәрежесіне ие болды. Францияға қайтқаннан кейін, ол түрлі әскери операцияларға қатысты, соның ішінде 1545 жылы Англияға Строццидің жорығына.
Монморенсидің оралуы
Генрих II патшалыққа көтерілген соң Монморенси опасыздықтан қайта құрметке іріккен, ал Колиньи бірден игілік көріп, Генрихтің билігіне бір ай толғанда жаяу әскердің бас полковнигі болып тағайындалды. Ол әскери реформатор ретінде зор қабілет пен ептілік танытты, ол жасаған жаяу әскердің тәртібін сақтау ережелері 1551 жылы патша тарапынан ресми бекітілді. Одан немесеу күндердің ішінде ол Санкт-Мишель орденінің рыцары дәрежесіне көтерілді. Сол жылы Шарлотта де Лавальға (1568 жылы қайтыс болған) үйленді.
Алға жылжыту
Осы кезде ол сарайдағы басқа екі маңызды тұлға – Франциск, Гиз герцогы және Пьеро Строццимен жақын дос болды. Оның аталарының патшамен тығыз байланысының арқасында оған лауазымдар берілуі жалғасты. 1549 жылы ол Булонскийдің лейтенанты, ал бір жылдан кейін Булон-сюр-Мерге басшылық етті. 1551 жылы ол Париж губернаторы болып тағайындалды, бұл өте қадірлі лауазым еді. Бір жыл өткен соң ол, жақында қайтыс болған Клод д'Аннебоуттен мұрагерлік етіп, адмирал атағын алды. Бұл лауазым теңіз ісімен тікелей байланысты болмаса да, оның атасы констебль Монморенсиден кейін екінші дәрежедегі маңызды лауазым саналды. 1552 жылы соғыс қайта басталғанда Колиньи, Гиздің басшылығымен, жаяу әскердің генерал-полковнигі ретінде Ренти шайқасындағы француз жеңісіне үлкен үлес қосты. Колиньи мен Гиз арасындағы жеңіске кім лайық екендігі туралы дау қылышқа қол соғуға дейін барып, Генри II олардың арасын татуластырып, бейбітшілік сүйістігін жасады. Дегенмен, олардың достығына нұқсан келді. 1555 жылы сарайдағы жоғары ықпалының куәсі ретінде, ол екінші губернаторлыққа – маңызды шекаралық аймақ Пикардияның губернаторы болып тағайындалды, бұл Наварраның Антуанна бірінші ханзадасын қатты ашуландырды. 1555 жылы ол өзінің досы және әріптесі, вице-адмирал Николя Дюран де Вильгейньонның басшылығымен Рио-де-Жанейрода Франция Антарктикасы колониясын құруға тырысты. Бірақ 1567 жылы олар португалдықтармен қуылды. Оның атасымен бірлескен күш-жігері Генриді 1556 жылдың ақпан айында Восельде 5 жылдық бітімге қол қоюға көндірді. Алайда, 1556 жылы ол астана губернаторы лауазымын Франсуа де Монморенсиге жоғалтты, өйткені Генри Аннеге оны беруге уәде берген еді.
Жаулық әрекеттерді қайта бастау
Соғыс 1556 жылдың соңында қайта басталғаннан кейін Колиньи 6 қаңтарда Дуайға күтпеген шабуыл жасады, ол шабуылды Эпифания мерекесімен сәйкестіру үшін жоспарланған еді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол бағытын өзгертіп, Ленс және Па-де-Кале қалаларын тонады, шекараны қиратты және олжамен қайтып келді. Анри шабуылдың уақытына наразы болып, 17 қаңтарда жасалған шабуылда түтқындарды және алынған заттарды қайтаруға Колиньиге бұйрық берді, бұл адмиралдың ашуын қоздырды. 1557 жылы оған Фландриядан келген испан әскерімен қоршалган Сент-Квентин қаласын қорғау міндеті тапсырылды. Сент-Квентин шайқасында Монморенси бастаған көмекші әскердің жеңіліске ұшырауынан кейін Колиньи патшаға қаланы сегіз аптаға дейін ұстап тұруға жеткілікті жабдығы бар екенін мәлімдеді. Алайда, 9 күн өткен соң, 29 тамызда испандықтар қаланың қорғанысын бұзып, оны Л'Эклюз бекінісінде тұтқынға алды. Оның інісі Франсуа де Колиньи д'Анделот та қаланың қорғаушыларының бірі болған, бірақ ол қашып құтылуға үлкерді. Патша Колиньиді қаланы ұзақ уақытқа дейін ұстай алмағаны үшін қатты сынады. Түрмедегі жағдай қиын болды, ылғал мен суық салдарынан ол ауыр сырқатқа шалдықты. 50 000 тақша төлеген соң ол бостандыққа шықты.
Колиньи мен кальвинизм
Осы кезеңде протестантизм француз аристократиясының жоғарғы топтарында жақтастар табуға кірісті. Колиньидің інісі Андэлот 1556 жылы Миланда тұтқынға алынғаннан кейін, өз дінін қабылдап, осы сенімді әкеліп келді. Бірақ ол 1558 жылы ғибадатханаға барып, дінін жариялағанға дейін жаңа сенімін ашық білдірмеді. 1558 жылы Фландрияда тұтқын болғанда Андэлот, інісінің тұтқындық кезінде көңілін көтеру үшін оған протестанттық рухани кітап жіберді. Колиньидің кальвинизмге өту уақыты нақты емес, бірақ 1558 жылдың қыркүйегінде ол Кальвиннен құтқарылу туралы хат алды. Пастор Вирет Колиньиді жоғары бағалап, оны христиандық ізгіліктерімен ұлы адам деп мақтады. 1559 жылға қарай король сарайында Колиньидің діни адалдығына күмән туды, ағылшын елшісі оның миссаға қатыспағанын байқады. Бірақ Колиньи осы мәселеде әзірге үнсіздік сақтады.
Амбоаз
Генридің кенеттен қайтыс болғаннан кейін, Като-Камбре бейбітшілігін еске алу үшін өткен жарыста ол Вендомда Бурбон және Монморенси үйлері арасындағы конференцияға қатысып, жаңа тәртіпте олардың орналасуын келіссөздер арқылы анықтауға тырысты. Конференция Монпенсье Бурбон үйімен Монморенси арасындағы араздықты тоқтатудан басқа көп нәтиже бермеді, ал екі отбасы да Гизалардың саясатына ұшырады. Монморенси өзінің бұрынғы беделін жоғалтқанына көңіл көшіп, сарайдан кетіп қалды. Амбоаз қастандығына қатысу туралы ұсыныс түскенде, Колиньи одан бас тартты, себебі Гизалармен жақсы қарым-қатынаста болды, тіпті 1559 жылдың күзінде Нантьойльдегі олардың сарайында қонақтап тұрды. 1560 жылдың қаңтарында ол Пикардия губернаторлығынан бас тартты, өйткені бірнеше қаланы нығайтуға қажетті қаржыландыру туралы өтініші қабылданбады. Колиньи ақпан айында сарайға барып, Шотландиядағы Мария Гизді қолдау үшін Елизавета I-ге қарсы жоспарланған операция туралы мәліметтер алды. Осы мақсатқа Колиньи мен Андэлоттың бар күші жұмылдырылды. Қастандықтан кейін Колиньи Екатеринаға хат жазып, Амбоаз жарлығына (1560) қолдау көрсетті.
Белгілі тұлғалардың жиналысы
Сәуірде Колиньи Шотландия науқанына дайындықтарды жалғастыру үшін Нормандияға жіберілді. Бұрынғы діни саясаттың сәтсіздігін сезіне отырып және елге жаңа бағыт іздеген Колиньи 1560 жылдың соңында салтанатты жиын шақыруды қолдағандардың бірі болды. Жиын Фонтенблода өткенде, Колиньи мен Франсуа де Гиз арасында қарым-қатынас шиеленісіп, Колиньи протестантизм мен католицизмнің қатар өмір сүруін ұсынғаннан кейін, Гиздің саммит жоспарларын қиындатты. Ол жиынға 50 000 қол қойылған петиция ұсынды. Колиньи, егер мұндай қадам жасалмаса, тіпті уақытша болса да, діни кеңес мәселені шешкенше, мемлекетте тыныштық пен тәртіп орната алмайтынын айтты. Гиз мұндай шіркеу мәселелерін білімі бар адамдарға қалдырудың дұрыс екенін жауап берді, ал Лоррейн қарсы петицияға бір миллион қол жинауға болатынын мәлімдеді. Бірақ Лоррейн реформа арқылы сенімдерді қайта біріктіру қажет екенін айтып, жұмсақ тонмен сөйледі. Саммит кеңес шақыру туралы келісіммен аяқталды. Колиньи жиында патшаның халықтан оқшауланғанын сынап, жалпы штаттарды қолдағандардың қатарында болды. Колиньи жиынды жеңіп алмаса да, реформа партиясының ең шешен көшбасшысы ретінде көзге түсті.
Конде дағдарысы және Франциск II өлімі
Қыркүйекте Шатилон мен Монморенси, Амбоаздан кейін Францияны мазалаған алаңдатушылықтардан көңілі толмағандықтан, өздерінің иеліктеріне қайтты. 4 қазанда ол Хонфлер мен Гаврдің губернаторы болып тағайындалды. Оның отбасы Конденің Лиондық құйрық саудасына қатысы үшін тұтқындалуына араласпады. Қараша айында Франциск II ауырып, құлақ инфекциясынан қиналды, ол 5 желтоқсанда патша қайтыс болғанға дейін күнден-күнге нашарлап бара жатты. Франциск қайтыс болған соң Гиздің үкіметтегі билігі құлады, Колиньи олардың бақытсыздығына қуанды. Патша қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Колиньи мен Гиз герцогы арасында қызу дау болды. Британиядағы көтеріліс туралы жаңалық сарайға жетті. Колиньи көтерілістің себептерін анықтауды ұсынды, бұл Гизді ашуландырды, өйткені олар патшаның бұйрықтарын бұзғанда себептің маңызы жоқ деп есептеді. Гиз Колиньиге шабуылдап, қасындағыларға: "Егер сарайдың қадір-қасиеті болмаса, оны қанап тастар едім" деді.
Жалпы мүлкі
Қазан айында мемлекет ұсынған талаптарды соттар талқылай бастады. Колиньи қатысқан отырыста, ол жақында өткен Әйгілілер Ассамблеясындағы ұсыныстары үшін сынға ұшырады. Бір делегат тұрып, король протестанттардың құлшыну құқығы туралы петиция ұсынғандарды жазалауы керек деді. Осы шабуылға ашуланған Колиньи король мен Екатеринаға наразылық білдірді, ал көп ұзамай спикер кешірім сұрап, әрине, адмиралды айтпағанын мәлімдеді. Сарайдағы жағдай Гиз билігінен мүлдем өзгерді, Монморенси қайтадан орталыққа оралды, ал Гиздің ықпалы әлсіреп бара жатты. Гиздің жағдайы нашарлағанына қарамастан, Екатерина Монморенси мен Шатильонды бұрынғы деңгейге көтеруге құштар болмады, керісінше, әртүрлі ақсүйек үйлердің арасында тепе-теңдік сақтауды жөн көрді.
ықпал етудің өсуі
Колиньи өзін жаңа басқару билігіне деген протестанттардың үмітінің ортасында тапты, оның арқылы Екатеринаға жеке үйлерде протестанттық құлшылық өткізуге рұқсат беру туралы жаңа петиция жіберілді, бірақ ол қабылданбады. Алдағы жылы Колиньи жаңа дініне деген сенімін арттырды, оның ұлы 1561 жылдың ақпан айында протестанттық дәстүр бойынша крещениеден өтті. Сол жылдың басында ол өз үйіне протестант пасторын тағайындады. Ол ашық протестант болып бара жатқанда, Екатеринаның регенттігімен бірге оның саяси ықпалы да артты. 15 наурызда Париж Превотының жерлері оны жас корольдің тәрбиесіне жетекшілік етуге ұсынды. Сол айда ол патшалық саясатты анықтайтын Істер Кеңесіне қабылданды.
Ашығу
1 сәуірде, құрма жексенбісі күні Колиньи өз пәтерінде кең ауқымды протестанттық құлшылық өткізіп, есіктерін ашты. Конде көптеген сүйегімен бірге, сондай-ақ басқа да ақсүйектер де қатысты. Бұл Монморенси мен Гиздің наразылығын тудырды, олар Екатеринаға шағымданды. Ол да, констебль де Колиньиді осы қайратты қадамы үшін сөкіді. Бірнеше күннен кейін, шынжырлы ашу туды, Пасха жексенбісінде Монморенси мен Гиз Жан де Монлюк уағыз айтатынын естіді. Өздеріне қымбат дәстүрлерін сынаудан шаршаған екеуі, қызметшілер жатақханасына түсіп, белгісіз монахтың уағызын тыңдады. Екі жақын қарсыластың қайта табысуына қуанған кардинал Турнон екі билеушінің амандасуын қадағалады. Монморенси Колиньиге құрма жексенбісіндегі оқиғалар қайталанбауы керектігін ескертті. Соңғы күндері екеуі де өздерімен бірге сарайдан кетіп, Екатерина мен Колиньиді жалғыз қалдырды.
Толеранттылық
Колиньидің Екатеринаның регенттігін қолдауы, 1561 жылдың қыркүйегінде кешіктірілген мәжілістер оның басқаруына келісім бергенде нәтижесін берді. Колиньи бастапқыда сол айда діни мәселені талқылау үшін шақырылған Пуасси жиынының сәтті аяқталуына үміттенді. Алайда, ол екі тараптың да келіспеушілігіне көңілі толып, Беза Мәсіхтің денесінің қасиетті наннан аспан мен жердей алыс екенін айтқанда бетін жапты. Наварра, Лотарингия және патшайым-регент қазан айында Аугсбургтік мойындау арқылы діни мәселеге келісімге келуге тырысқанда Колиньи аз ғана рөл атқарды. 1561 жылдың соңында Колиньи патшадан ашық түрде құлшылық етуге рұқсат беру үшін әрекеттерін жалғастырды. Осы уақыт аралығында ол және басқа протестанттар сарайларда кальвинистік қызметтерге қатысып жүрді. 1561 жылдың соңғы апталарында Колиньидің інісі Андэлотты Іс-қимыл кеңесіне (Conseil des Affairs) шақырды, бұл үкіметтің протестанттық сипатын одан да күшейтті. Содан кейін, 1562 жылдың қаңтар айының ортасында Сен-Жерменнің маңызды жарлығы шықты, ол патшалық бойынша белгілі бір шарттармен, кем дегенде уақытша ашық протестанттық құлшылықты заңдастырды. Синодтар мен консисториялар да патшалық бақылауда заңды түрде өткізіле алатын болды. Мұндай жарлық – Колиньидің 1561 жыл бойына күш салған нәрсесінің нәтижесі болды. 1562 жылдың басында Колиньи тағы да отарлау жобасын қолдауға тырысты, бұл жолы Жан Рибо басқарған испан Флоридасындағы Форт-Кэролайн колониясы, бірақ ол сәтсіз аяқталды.
Азамат соғысына апаратын жол
Сен-Жерменнің жарлығы генерал-лейтенант Наварр үшін шегіне жеткізді, ол регенттікпен байланысын үзді және Гизді Катеринаның саясатына қарсы біртұтас күш көрсету үшін дереу оралуға шақырды. Наваррды жоғалтқаннан кейін, Катеринаның үкіметі қолдау үшін тек Шатильондар мен Кондеге ғана сүйенді. Жаушылықтың күшейіп бара жатқанын сезіне отырып, Кольньи 22 ақпанда сарайдан шығып, өз иеліктеріне кетіп, Катеринаны тастап кетті. Парижге қайтып келе жатқанда Гиз герцогының адамдары Васси қаласында қырғынды жасады. 16 наурызда Парижге батырлықтары үшін құрметпен қарсы алынған Конде, герцогтың әскерімен салыстырғанда қалада аз болғандықтан, 23 наурызда қаладан шықты. Принц Орлеанға бет бұрды, онда 2 сәуірде көтеріліс туын көтеріп, қаланы басып алып, «патшаның тұтқынға алынуын» айыптаған манифест жариялады. Кольньи бірнеше күн бұрын оған қосылған еді, олардың күштері 27 наурызда Мо қаласында бірікті. Ол сол кезде Катеринаға хат жазып, өзінің адамдарын қаруландыруды джентльмен үшін қалыпты жағдай деп қорғады және бұл «Гиздің оған қарсы жасаған қастандықтарына» байланысты қажет болғанын айтты.
Жылдамдық
Азамат соғысы басталғанда Францияның көптеген қалалары көтеріліп, Конденің ісіне қолдау білдірді. Олардың ішінде Руан, Тур, Блуа, Лион қалалары болды. Конфликттің алғашқы айларында тәж қорқынышқа ұшырады, ал келесі айларда көптеген келіссөздер өтті. Колиньи Катеринаға және өзінің інісі Монморенсиге жазған хаттарында көтерілісті қолдауын қорғады, констебльді отбасының жауы Гиздермен одақтасқандығы үшін сынады. Маусым айында патша әскері шабуылға дайындық жасады, олардың бас күші Орлеанға бет алды, бұл Конденің әскерін қоршаудан сақтау үшін таратуға мәжбүр етті. Елордаға төнген қауіп сейілгеннен кейін және Блуи жақында қайта бағындырылғаннан соң, патша әскері Париж маңындағы аймақты тазалау үшін жедел топтарды жіберді. Бас күш Бургеге жорық жасап, қыркүйек айының басында оны тез бағындырды. Осы уақытта Конде мен Колиньи Англия королевасы Елизаветамен Хэмптон Корт шартын (1562) жасасты; оған сәйкес, королеваға Ле-Авр порты берілді, ал оның орнына әскери қолдау ұсынылды. Колиньидің осы шарттың нақты талабы туралы білімі ғылыми тұрғыдан даулы мәселе болып табылады. Конде мен Колиньи Субизеге Лион облысының губернаторы, ал Сен-Жемнеге Пуатье облысының губернаторы лауазымдарын беріп, көлеңкелік үкімет құрды.
Руан
Осы келіссөздер туралы хабарлар патша әскерін солтүстікке қарай Нормандияға жылжуға, көтерілісшілерден маңызды Руан қаласын басып алуға ықпал етті. Осы аралықта Колиньидің інісі Андло Германияда Конденің әскерін патша әскерімен теңестіру үшін жалдамалы әскер жинады. Францияға оралған соң, ол Сент-Андренің оны тоқтату әрекеттерін күшпен жеңіп, Орлеанда Колиньи мен Кондемен қосылды. Ал корольдік әскерлер Руанды ұзақ қоршаудан кейін бағындырды, бірақ бұл олардың номиналды бас қолбасшысы Наварраның жараланып, Парижге қайтып келе жолда қаза болуымен аяқталды.
Дрюкс
Конде енді Парижге шабуыл жасауды жақтады, себебі ол астанаға жасалған шешуші шабуыл соғыстың бағытын өзгерте алады деп үміттенеді. Ал Колиньи олардың күштерін Нормандияға жылжытып, жоғалған қалаларды қайтарып алып, әскерлерін жалдау үшін Елизаветадан тиіс ақшаны алуды ұсынды. Бас қолбасшы Конде армияны оңтүстікке қарай бастағанда, корольдік армия олардың қозғалысын қадағалап, кейбір кешігулерден кейін оларды Нормандияға солтүстікке қарай итеріп жіберді, онда екі тарап соғыстың ең ірі шайқасы – Дрёде кездесті. Бұл шайқас екі тарап үшін де қанды болды, Конде мен Монморенси түрлі уақыттарда тұтқындалды, ал Сент-Андре қаза тапты. Гиз коронаны жеңіске жеткізер еді, бірақ Колиньи кавалерияны Орлеанға сәтті шегінуге алып шыға алды. Қаңтар айы бойы Колиньи Елизаветадан уәделенген жаяу әскер мен ақшаны беруді сұрап, бірнеше рет хат жазды, бірақ нәтижеге жете алмады.
Нормандия
Анделотты Орлеан қаласына жауапты қалдырып, Гиз қаланы қоршауға кіріскенде, Колиньи қолдарындағы қалған күштерімен Нормандияны қайтарып алу үшін солтүстікке қарай жорық жасады. Ақырында, ол бүлікші әскерлеріне жалақы төлеу үшін ағылшын одақтастарынан 8000 корона алды, содан кейін Каен мен Байо қалаларын жаулап алды, ал аймақтағы жалғыз патшалық әскерлер Ле-Хаврді қоршаумен айналысып жатқанда, тұтқынға алынған Конде мен Монморенси арасында келісілген бейбітшілік жарияланды.
Қақтығыс
1563 жылдың басында Орлеанды қоршаудың шиеленісі күшейгенде, Гиз жеңісінің жақын екені туралы хабарлар тарағанда, протестант саскері Полтро де Мере герцог лагеріне кіріп, оны қаза таптырды. Гиз қайтыс болған соң, қоршаудың күші де әлсіреді. Полтрот қолға түсіп, тергеу барысында Колиньиді кінәлі деп көрсетті, оның айтқандары азаптаулар арасында өзгеріп, кейде Колиньидің қатысы жоқ екенін мойындады. Нормандиядағы Колиньи герцогтың өлімі туралы 28 ақпанда естіп, бірақ Полтроттың айыптаулары туралы бірнеше күннен кейін білді. 12 наурызда ол Полтротты жауапқа тартуға және осы айыптауларды жоққа шығаруға мүмкіндік беруді талап етті. Бірақ Полтрот 18 наурызда асығыс түрде өлім жазасына кесілді, осылайша ол Амбоаз туралы жарлықта көрсетілген кешірімге ие болмайтын болды. Полтроттың куәлігі Гизді ашуландырып, кек алуға шақырды. Конде мен Монморенси 15 мамырдағы кеңесте Колиньиді қорғады. Монморенсидің қолдауымен Гиз мен Монморенси арасындағы ескі билік күресі қайта жанданды. Гиз әулеті Колиньиге қарсы шабуыл жоспарлап, 26 сәуірде жеке сот ісін қозғады. Сотқа бейтарап емес сот тағайындалғанын қамтамасыз ету үшін, әулет Париж Парламентіне тиісті шешім қабылдау үшін үлкен сүйемелдеушілерді алып келді. Колиньиге қарсы бұл жеңіс ұзаққа соқпады, себебі король Парламенттің құзыретін жоққа шығарып, істі патшалық кеңеске жіберді. Біраз уақыттан кейін кеңес король кәмелетке толғанға дейін сот ісін тоқтатты және екі тарапқа да жауыздықтан бас тартуға бұйрық берді. Қараша айында Колиньи өзінің жақтастарымен бірге Парижге күшпен кірді. Екі тараптың да қақтығысуынан қорқып, Екатерина 6 желтоқсанда оларды Луврға шақырып, жағдайды бажайлап шешуге тырысты. Дегенмен, желтоқсан айы бойы екі тараптан да жеке-жеке зорлық оқиғалары орын алды. Соңғы рет 1564 жылдың 5 қаңтарында король шешімді қабылдап, істі тағы үш жылға тоқтатты, бұл Гиз үшін ауыр соққы болды. Өздерінің жағдайын сезінген Гиз, өздерінің қақтығысына жаңа тәсіл іздеді, Кондені «жаңа келген» Монморенсиге қарсы қолдауға тырысты. Оның қолдауымен Гиз Парижге күшпен кіруді жоспарлады, оның губернаторы Франсуа де Монморенси Монморенсидің бекінісі болған қала. Оның қалаға қару-жарақ әкелуге тыйым салынғанын ескермей, Лотарингия және жас Генрих, Гиз герцогы күшпен кірді; олардың сүйемелдеушілері Монморенсидің сүйемелдеушілерімен қанаты қаққан қанды жанжалға түсті. Қорланған Лотарингия мен Гиз өздерінің резиденциясына қайтты, онда тіпті католиктер де оларды мазақ етті. 1566 жылдың қаңтар айының басында Лотарингия Колиньиге қарсы іс жүргізуді талаппен Моулинс сотына барды, өзін баронның ұлына қарсы князьдерді қорғаушы ретінде сипаттады. Соттағы князьдер Лотарингияның ұсынысына қарсы дауыс берді, ал тәж Лотарингия мен Колиньиді бейбітшілік сүйісуімен алмастыруға мүмкіндік берді. Бұл 1566 жылдың 29 қаңтарындағы Колиньидің кінәсіздігі туралы жарлықта расталды.
Бейбітшілік
Колиньи Амбуаз эдиктының келіссөздеріне қатыспады және Кондені олардың тиімді жағдайын пайдалана алмағандықтан келісімге қол жеткізе алмағаны үшін айыптады. Ол алдағы бірнеше жылдағы бейбітшілікті өзгертетін түсіндірулерге көп қатыспады. Ол халықаралық жобаларға көшті, бірінші Флоридадағы отарлау жобасына, содан кейін Солтүстік теңіздегі саудаға. Алайда, бұл жобалар көп нәтиже бермеді. Бұрынғы жылдары сарайдан көп уақыт бойын қатыспаған Колиньи 1566 жылдан бастап жиі пайда бола бастады. 1566 жылы Франсиск және Андре д’Альбайн Колиньиге Оңтүстік құрлықтарымен қарым-қатынас орнату жобаларын ұсынды. Ол бұл бастамаларды жақсы қабылдағанмен, олар сәтсіз аяқталды.
Мео
1567 жылы бірнеше маңызды факторлардың салдарынан жетекші гугеноттар мен патшалық арасындағы шиеленіс күшейді. Біріншіден, 1567 жылы Амбоаз эдиктің өгертілген нұсқасында протестантизмге тыйым салу Париж қаласынан Иль-де-Франс аймағына дейін кеңейтілді. Дегенмен, басты себеп Испания болды. Гугеноттар арасында Альбаның 1566 жылы патшалық сапары барысында Екатеринамен өткізген кездесуі неке туралы ұсыныстарды талқылау үшін емес, француз гугеноттарын жоюды жоспарлау мақсатымен өткен деген қауесет тарады. Альбаның испандық жолмен солтүстікке қарай, Испания Нидерландтарындағы протестанттық көтерілісті басу үшін әскерін аттандырғанын естігенде, гугеноттар мен католиктердің бәрі алаңдады. Патшалық Альба әскерін мемлекетке қарсы бұрса, елді қорғау үшін 6000 швейцариялық сарбазды жалдауға шешім қабылдады. Алайда, протестант ақсүйектері бұл швейцариялықтардың Альба әскерлерімен бірлесіп, геноцидтік операция жүргізу үшін пайдаланылатынын мәлімдеді. Колиньи жалдамалы әскерге Филиппо ди Пьеро Строцци тағайындалғаннан кейін, Кондеге қосылып, сарайды тастап кетті. Сарайдан тыс жерде кездескен жетекші протестант ақсүйектері құрылыс салуды ойлады. Колиньи шатосында өткен конференцияда Конде, Колиньи ағайындылары, Рошфуко және басқа да жетекші дворяндар қатысты. Анделот әскери шаралар қабылдауды қатты қолдады. Колиньи сақтық танытты, бірақ соғыс жақтастарының басымдығына көнді. Бағыт белгіленгеннен кейін, конференция нақты жоспарлауға кірісті: әр бальяжда көтеріліс ұйымдастырылып, король Меода тұтқындалып, Лотарингияда өлтірілуі керек еді. Бұл жоспар Амбоаз жоспарынан жақсы сақталған құпия болғанымен, ақпараттың таралуына жол берілді. Сарай маңындағы ауылдарда әскер жиналғанын естіген сарай түнде Парижге қашуға жоспарлады. Кенеттен жасалған бұл қашудан Конде мен Колиньи, жоспарлаған атты әскердің үштен біреуін ғана алып, қуалауға шықты. Олар король қашқанда оны қорғаған швейцариялық фалангаларға үш рет шабуыл жасады, бірақ олардың қатарын бұза алмады және кері шегінуге мәжбүр болды. Король Парижде ашулы болғанымен, қауіпсіздігіне қол жеткізді, ал көтерілісшілер қалай әрекет ету керектігі туралы қиын жағдайда қалды.
Париж
Конде шабуылдың бастамасын ысырап етпеу үшін Парижды аштыққа алып, осылайша патшаны қолға түсіруді жоспарлады. Көтерілісшілер Париж маңындағы Шарентон-ле-Понттен Аржентьельге дейінгі бірнеше стратегиялық нүктелерді жылдам басып алып, астананы қоршауын нығайтты. Өзінің позициясына сенімді Конде патшамен қатаң келіссөздер жүргізіп, Людовик XII тұсында орнатылған барлық салықтарды жоюды, итальяндық қаржыгерлердің барлығын қууды және дін бостандығын талап етті. Патшалық бұл талаптарға құлақ аспады және қаладан шығу үшін күштерін жинауға кірісті. Конде Колиньи мен Ла Нуені Строцци бастаған Савойдан солтүстіске қарай келе жатқан қосымша күштерді тоқтатуға жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды және Строцци қазан айында Парижге жетті. Ал Конде өзінің қауіпті жағдайын толыққанды түсінбегендіктен, Колиньидің інісі Андэлотты әскермен Пуасси қаласын, ал Монтгомериді Понтуаз қаласын басып алуға жіберді. Оның қоршау күші осылайша одан әрі әлсіреп, Монморенси Парижден шабуыл жасауға қолайлы сәтті таңдады.
Сент-Дени
Осы уақытқа дейін Колиньи ең болмағанда негізгі күштерге оралды, ал Сен-Дени шайқасында ол Конде әскерінің оң жақ қанатына жауапты болды, ал Генлис сол жақ қанатын басқарды. Кондедің ауыр атты әскері тәжірибелі швейцариялық әскерлер тарапынан қиындыққа ұшырады, бірақ оның атты әскері Монморенсидің тәжірибесіз париждік жасақтарына қарсы сәтті шабуыл жасап, Монморенсидің орналасқан жерін ашты. Конде аттан түсіп, оны шайқас алаңынан шығаруға тура келді. Ал Монморенси Роберт Стюарттың қолынан қаза тапты. Швейцариялықтар патша үшін күнді жеңіп алды, екі тараптың да шығыны салыстырмалы түрде аз болғанымен, Конде әскерлері бастапқыда әлдеқайда аз болды, сондықтан ол шығысқа қарай, шекараға қарай шегінді.
Шартр
Патшалық та осы үмітпен ілесіп, көтерілісшілер армиясы тағы бір шайқассыз тарап кетеді деп күтті. Бірақ Конде мен Колиньи жалдамалы әскерлермен бірігіп, оларды бірге ұстап тұрды, ал Францияға қайта кірген кезде оңтүстіктен қосымша әскер келді. Жаңадан күш алған Конде әскерлері үшін бай және маңызды жеңіс болады деп ойлап, Шартр қаласын қоршауға шешім қабылдады. Алайда Конде көтерілісшілердің артиллериясын дұрыс орнатпады, сондықтан қоршау ұзаққа созылды. Бірақ одан аяқталуға үлкермей, екі тарап та 13 наурызда уақытша келісімге келді, содан кейін Лонжумео шартымен ресми бейбітшілік орнатылды.
Лонгжумео
Колиньи, Анделот және Шарль де Телиньи көтерілісшілер үшін Лонжумео келіссөздеріндегі басты өкілдер болды. Бірақ Колиньи осы бейбітшілікті сынағанына қарамастан, олар Конденің бірнеше жыл бұрын Амбоазда қол жеткізгенінен артық ештеңеге жете алмады. Шарттардың көп бөлігі бұрынғы жарлықтарды қайталады, бірақ бұл Амбоаз келісімінің уақытша сипатына қарамай, тұрақты бейбітшілік ретінде ұсынылды. Католик халқының көп бөлігі бейбітшілікке наразылық білдірді, Руан, Тулуза және Орлеан қалаларында тәртіпсіздіктер болды. Оңтүстікте екі тарап та бейбітшілік шартын ашық бұзды, Кастрес және Монпельедегі гугеноттар патша әскерлерінің қайтып оралуына жол бермеді. Гийом де Жуайез және Соммерив басқаратын корольдік әскерлер де далада болды, қалаларды басып алып, гугенот қолбасшыларын жеңіске жеткізді.
Көңіліңіз қалды
Колиньи патшаның бейбіт келісімді сақтамауына наразы болды. Ол маусым айында Екатеринаға түрлі зұлматтар мен бұзушылықтар туралы шағымдану үшін хат жазды. Бұл әрекетті монархияға оның бұйрықтарын елемеу арқылы жасалған шабуыл деп сипаттап, сондай-ақ оған қарсы жасалған қастандықтар туралы да айтты. Екатерина бұл алаңдаушылықты ескермеді, оған қорқуға негіз жоқ екенін жазып, патшаның әкесі мен атасының бұйрықтарына бағынып өмір сүруге кеңес берді. Шілде айында алты бетперделі адам Анделоттың сақшылар ротасының лейтенантын атып өлтірген кезде, Колиньи патшаға ашумен хат жазды. Хатта ол шабуылды "Құдай Рухының Бауырластығы" ғана емес, сонымен қатар провинциялық губернаторлар мен патша түрлі лигалармен байланыста болғандықтан, оған үнсіз келісім бергендігіне күдікпен қарап шағымданды.
Сен-Мор
Осы арада соттағы көңіл-күй тез өзгеріп жатты, Хоппиталдың беделі төмендеп, бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізген орташа топ Екатеринаның жаңа итальяндық сүйіктілерінің ықпалына түсті. Бұл Лотарингияның қайта оралуымен күшті болды. Патшалықтың қаржылық қиындығын шешу үшін Пий V-ге жүгінген кезде, ол патшалықтың қаржысын жақсарту үшін үкіметтен дінге қарсы соғыс жариялауды талап етті. Бейбітшілікті бұзу туралы шешім қабылданды. Қыркүйек айының басында жетекші гугенот аристократтары, оның ішінде Колиньи, Таваннның ескертуімен оларды тұтқындау жоспары бар екенін білді. Бұл оларға ұнамады. Соның салдарынан Колиньи, Конде және басқа аристократтар дереу оңтүстікке қарай қашып, 18 қыркүйекте протестанттық бекініс Ла-Рошельге жетіп, қаруға көтерілді. Ал патшалық корольдікте протестантизмді тыйым салған Сент-Маур жарлығын қабылдады. 8 қазанда Анжу әскерге шықты.
Жанар
Өздерінің одан да осал жағдайын және бұрынғы әскери науқандарының шешуші табысқа жете алмағанын ескере отырып, Конде мен Колиньи оларға қарсы тұрған қақтығысқа жаңа тәсіл қолданды. Олар Луара маңында емес, оңтүстіктегі гугеноттардың негізгі аймақтарында әрекет ете бастады, Ангулем және Коньяк сияқты қалаларды бекітті. 1569 жылдың басында оңтүстікке қарай жылжу кезінде Анжудың номиналды басқаруындағы әскер, Конде бастаған артқы күзетті өзеннен өтіп бара жатқанда шапты. Ол тұтқындалып, қарусыз күзет астында өлімге кесілді. Бұл бүлікшілер үшін ауыр стратегиялық соққы болғанымен, ханзаданың қазасы Колиньиге әскердің қалған бөлігін сақтап, минималді шығынмен жақсы тәртіпте кері шегінуге мүмкіндік берді. Жас Наварра мен Конде номиналды басшылықты мұраға алды, бірақ олардың жас болуы Колиньидің де-факто әскери жетекші боларына себеп болды. 1569 жылдың мамыр айында Колиньидің інісі Андэлот науқанда аурудан көз жұмды.
Ла Рош-л-Абель
Колиньи әскерін қайта жандандыру үшін, ол өзінің күштері мен неміс одақтасы Цвайбриккен герцогының әскерлерінің бірігуіне қол жеткізді және Штроцци басқарған кішігірім әскерге шабуыл жасап, Ла-Рош-ль-Абель шайқасында жеңіске жетті. Осы шайқас арқылы қайта қалпына келген сеніммен Колиньи Пуатье қаласын қоршауға кірісті, онда жас Генрих, Гиз герцогы, оның жақындап келе жатқаны туралы хабарды естіп, әлсіз гарнизонды күшейту үшін асығыс келді. Көптеген ауыр бомбалаулардың нәтижесінде қабырға бұзылып, қоршау Колиньи үшін жеңіске жақын болды, бірақ гарнизон шабуылдарды тойтарып, Колиньи 7 қыркүйекте қоршауды көтерді. 12 қыркүйекте Париж Парламенті Колиньиді сатқын деп жариялап, оның барлық атақтары мен мүлкін тәркіледі және оның басына 50,000 экю сыйақы белгіледі.
Париж
Қоршаудың сәтсіздігінен кейін көп ұзамай көтерілісшілер Монконтур шайқасында Жарнақтан гөрі әлдеқайда ауыр соққыға ұшырады. Шайқас барысында Колиньидің бетіне мылтықтан оқ тиді, бірақ ол тірі қалды, алайда майданнан шығуға мәжбүр болды. Көшбасшысынан айырылған армия дүркіреп, бағытсыз қалды, бұл оның жойылуына әкеп соқты. Гугенот армиясы шайқаста қатты қиындыққа ұшыраса да, толығымен құрылмады және атты әскердің көп бөлігі кері шегіне алды. Жеңіске жеткен Анжу корольдік армияны Сен-Жан-д'Анжелиді қоршауға алып келді, бұл қоршау корольдік армия үшін апатқа айналып, ашаршылық пен ауруға ұшыратты. Колиньи осы уақытта өзінің қалған күштерін қайта жинап, Лангедок виконттарымен бірігіп, Парижке қарай қисын жолмен жүріш жасады. Колиньи Нимнен Бургундияға жол тартты, маусым айында Клунидің мәшһүр аббаттығын тонады. Арней-ле-Дюкте Коссе басқарған күштерді жеңіп, Отондегі корольдік армиядан қашып, Сансерде қосымша күш жинап, тікелей Парижге бет алды. Бұл жорық өз мақсатына жететін болды, нәтижесінде қолайлы шарттармен бейбітшілік орнатылды.
Бейбітшілік
1569 жылдың желтоқсанынан бері Колиньи, Жанна д’Альбрет және патшалық арасында қарқынды келіссөздер жүріп жатты. Бұрынғыда, дін тану мәселелері мен көтерілісшілерге қамқорлық ретінде қандай қалалар берілетіні туралы қиындықтар туған еді. Соңында, қаңтар жарлығының үлгісімен протестантизмге төзімділік көрсетілетіні, ал гугеноттар Монтабан, Ла Шарите-сюр-Луар, Ла Рошель және Коньяк қалаларын екі жылға кепіл ретінде алатыны туралы келісімге келді. Колиньи осы шарттарға елеулі ықпал еткенімен, бұл ықпал Конденің Амбоаз келісіміндегідей толық болған жоқ. Оның орнына, ол, Альбрет және ақсүйектер кеңесі әртүрлі шарттарды бекіту үшін дауыс берді. Колиньидің басына бұрынғыда белгіленген сыйлық алынып тасталды, және ол барлық мүлкімен бірге адмирал лауазымына қайта орналастырылды.
Кіріспе
1571 жылы Колиньи Жакелин де Монтбель д'Энтремонтқа үйленді. 1570 және 1571 жылдардың көп бөлігінде ол патшаның берген қауіпсіздігіне толық сенімсіздікпен қарап, сарайға оралудан сақтанды. Оның орнына ол Ла-Рошельде оңтүстікте қалды. Испания королі мен Савой герцогы оның қаладан оларға қарсы қастандық жоспарлап жатқанына сенді. Оның Монбель д'Энтремонтпен некелесуі Савойды одан да күштірек сендірді, себебі ол патшалықтағы мұрагер әйел еді. Дегенмен, 1571 жылдың қыркүйегінде ол қайта оралуға мәжбүр болды, корольді өзінің Испаниялық Нидерландыға шабуыл жоспарына, Карл жеке басқаратын түрлі дін өкілдерінен құралған армиямен көндіруді үміттене отырып. Француздарды нағыз жаулары – Габсбургтарға қарсы біріктіру мақсатында. Бұл жоспар Карлға қатты ұнады және ол жас, ықпалға оңай берілетін корольдің назарына тез ілікті. Алайда ол сотта ұзақ қалмады, және 5 аптадан кейін кеңеске жоспарларын қабылдата алмаған соң, қайтадан өз иеліктеріне кетіп қалды. Генрих Гиз герцогы әкесінің кісі өлтіру ісін қайта ашу үшін сот алдында лобби жасады, бірақ Колиньи сияқты, кеңес оның да өтінішін қабылдамады. 1571 жылдың желтоқсанынан 1572 жылдың мамырына дейін Колиньи тағы да сотқа келмеді. 1570 жылғы бейбіт келісімнің маңызды бөлігі болған Наварра-Валуа некесіне күдікпен қараған Екатерина, оны Испаниямен соғыс болуы мүмкін екенін айту арқылы және корольмен жақсы қарым-қатынаста болу қажеттігін жеткізу арқылы осы мәселеге келісуге итермеледі. 1571 жылы 1570 жылғы бейбіт келісімге сәйкес Парижден Гастин кресін алып тастауға жасалған әрекеттер кезінде болған дау-дамазда Колиньи ескерткіштің алынып тасталғанына немесе қалғанына бейжай қараған сияқты көрінді. Ол Испанияны құлату үшін неміс князьдерінен Осман империясына дейін үлкен коалиция құруға үміттене отырып, Испанияға қарсы одақ құрумен айналысты. 1572 жылдың сәуір айында Англиямен француз-ағылшын жақындасуы, Блуа келісімі (1572) Колиньи армандаған испанға қарсы одаққа маңызды қадам болып көрінді. Бірақ ол тағы да патша кеңесінің бірауыздан қарсылығына тап болды. Шілде айында 4000 жаяу әскермен шекараны кесіп өткен Генли экспедициясының сәтсіздігі, испан әскерлерімен ұсталып, қырғынға ұшырады, бұл Колиньи жоспарларының жағдайын нашарлатты. Колиньидің және тіпті корольдің Генли экспедициясына Испаниямен жағдайды сынап көру мақсатымен құпия келісім бергені мәселесі әлі де талқыланып жатыр.
Адам өлтіруге әрекеті
Колиньи Наварра Валуасының үйлену тойына қатысып, өзінің иеліктерінде болғаннан кейін Парижге оралды. Оның осы шараға қатысуы маңызды болды, себебі ол католиктер мен гугеноттар арасындағы келісімнің маңызды бөлігін құрады. Той аяқталғаннан кейін Колиньи бірнеше күн астанада қалды, Сен-Жермен-ан-Лай бейбіт шартының бұзылуына қатысты мәселелерді корольмен шешуді үміттенеді. 22 тамызда Маргаритаға арналған миссадан кейін Колиньи Нотр-Дам соборында Монконтур шайқасында жоғалған гугенот туларын ілінгенін байқады және оларды алып тастап, олардың мәртебесіне лайық жерге қою керектігін айтты. Сол күні, тойлық шаралар аяқталғаннан кейін, Колиньи үйіне қайтып бара жатқанда көшеде атылып, шабуылды үйдің жоғарғы қабатынан Мореверт атқан болуы мүмкін. Алайда, ол бағанасын байлап тұрғанда, пулялар оның оң қолынан бір саусақты жыртып, сол жақ шынтағын сындырды. Шабуыл жасаған қашқанға ұшып кетті. Кейінгі оқиғаларға байланысты жауапкершілікке қатысты заманауи тергеу жүргізілмеді. Тарихшылар осы мәселе бойынша түрлі пікірлер білдірді. Кейбіреулері Катерина де Медичидің жас корольге Колиньидің ықпалына қызғанып, Испаниямен соғыс жоспарларынан қорқып, оның өліміне тапсырыс бергенін айтады. Басқалары бұл пікірге қарсы шығып, оның осы кезеңде ішкі бейбітшілікті қамтамасыз етуге тырысқанын, бұл оның мүдделеріне қайшы болғанын, ал Гизалар ұзақ жылдар бойы жинаған жек көрушілігін қанағаттандыру үшін шабуылды ұйымдастырғанын ұсынады. Бұл пікірді қолдаушылар Мореверт тұрған үйдің Гизаларға тиесілі екенін атап көрсетеді. Тағы басқалары Париж Парламентінің, Анжу герцогының, де Ретцтің, Испанияның Филипп II-сінің, Альба герцогының және Мореверттің жеке кек алу үшін тәуелсіз әрекет еткенін айтады. Король Колиньиді емдеу үшін жеке дәрігерін жіберді және тіпті оның өзі де оны барып көріп қайтты. Колиньи осы арада корольден өзін кімнің атқанын анықтауды талап етті. Король мәселені зерттеп, кінәлілерді жазалайтынын уәделеді. Телиньи мен Рошфуко сияқты жоғары мәртебелі протестант ақсүйектері сотта қылмыскер деп саналғандарға кек қайтару туралы қорқынышты мәлімдемелер жасады. Колиньи бұл әңгімеге қосылмаса да, көптеген одақтастарының кеңесіне қарамастан қалада қалуға шешім қабылдады.
Қазалау
Католиктер енді Колиньидің өміріне жасалған қастандық үшін гугеноттардың кек алуынан қорқып, Телиньи қала сыртында орналастырған 4000 әскерінен қорқуларын күшейтті. 23 тамызда өткен үш кеңес отырысында олардың жетекшілерін алдын ала өлтіру туралы шешім қабылданды, бұл Сент-Бартоломей күні қырғыны деп танылды. Жоспарды бастап ұсынған кім екені белгісіз, бірақ Екатерина, король, Рец, Невер, Гиз және Анжу кеңестегілердің бірауыздан қолдауымен іс-қимыл бағыты туралы келісімге келді. Соңғы отырыста, түн ортасында Гиз, Омаль, Ангулем, Анжу және Монпенсье өлтіру тізімін жасап, жауапкершілікті бөлісті. Гиз Колиньиге шабуыл жасап, содан кейін сол жағалауға өтіп, Сен-Жермен фабурындағы нысаналарды жоюға көшпек. Монпенсье Луврдегі нысаналарды, соның ішінде Наварра мен Кондені бақылауға алып, оларды дін аударуға мәжбүрлеуі керек еді. 24-і таңертең Гиздің әскері Отель д’Омальде жиналды. Олардың құрамында Гиздің туысы Омаль мен Анжуды қоса алғанда, барлығы 60 адам болды. Таңға дейін олар Колиньидің үйіне шабуыл жасады, Анжудың күзетшілері үйден шығып, оларға кіруге мүмкіндік берді. Колиньи үй ішіндегілеріне шатыр арқылы қашуға бұйырды. Оның бөлмесіне бірінші болып Иоганн фон Яновиц кірді де: «О, адмирал, адмирал, тым терең ұйықтап жатырсыз, сіз адмирал емессіз бе?» деді. Колиньи: «Иә, мен олмын, бірақ сіз ескі капитанға сөйлеу үшін тым жас солдатсыз. Менің жасыма құрмет көрсетіңіз», - деді. Терезеден итеріліп түсірілер алдында Колиньи естіген соңғы сөздер: «Мен сені тыныштыққа көшіруге жеткілікті жастамын». Аулаға құлағаннан кейін не болғаны туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір протестант замандастары Гиз өзінің аяғын қарсыласының басына тигізіп, басын кесіп, Екатеринаға жіберді, ол оны бальзамдап, Папаға жолдады деседі. Алайда, оқиғаның куәгері болған протестант Гизтің атынан түспегенін мәлімдеді. Ол Колиньидің өлгенін көз жеткізгеннен кейін, серіктерімен бірге денесін тастап, келесі нысанаға бет бұрды. Қырғын басталғанда, жауынгерлік топ жыныстық мүшелерін, басын және қолын кесіп, бірнеше күн бойы денесін сүйреп жүрді, бұрынғы жылдары Колиньидің мүсініне жасағандай. Келесі бірнеше сағат ішінде қала милициясы мен халық арасындағы радикалдардың ықпалымен жалпы қырғын өршіп кетті. Ол алдымен Парижді, содан кейін Францияның басқа қалаларын қамтыды. Королева-ана Колиньидің қағаздарын тартып алып, өртеп жіберді; олардың арасында, Брантомның айтуынша, азамат соғысының тарихы болды, «өте әділ және жақсы жазылған, жариялауға лайық».