Кіріспе

Фрэнсис Атербери (6 наурыз 1663 – 22 ақпан 1732) – ағылшын әдебиетшісі, саясаткер және епископ. Жоғары шіркеу Тори және Якобит идеологиясын ұстанған ол королева Аннаның қолдауын алды, бірақ Ганноверлік виг үкіметтері оған сенімсіздікпен қарады және Атербери қастандығында Ескі талапкермен байланыс жасағаны үшін елден қуылды. Ол өткір зейінді, шешен сөйлейтін уағызшы ретінде танымал болды.

Ерте өмір

Ол Миддлтон қаласында, Мильтон-Кейнсте, Бэкингемширде, әкесі пастор болған жерде дүниеге келді. Ол Вестминстер мектебінде және Оксфордтағы Крайст-Черчте білім алды, онда оқытушы болып жұмыс істеді. 1682 жылы ол Абессалом мен Ахитофел туындысын латын тіліндегі өлең түрінде аударды, бірақ стильі мен өлең құрылымы сол кездегі Август дәуіріне тән емес еді. Ағылшын тілінде жазғанда ол үлкен жетістікке жетті; 1687 жылы "Кейбір ойларға жауап, Мартин Лютердің рухы және Реформацияның бастауы" атты еңбегін жариялады. Бұл 1676 жылы Оксфорд университетінің колледжінің басшысы болып сайланған Обадия Уокерге жауап болды, ол сол жерде өз баспаханасында Абрахам Вудхедтің Реформацияға қарсы шабуылын жариялаған еді. Аттерберидің трактаты, епископ Гилберт Бернет жоғары бағалағанмен, оның дәлелдерінің сенімділігінен гөрі, сөз өнерінің күштілігімен көзге түсті, ал католиктер оны сатқындыққа айыптады және патша Джеймсті "Иуда" деп атады деп мәлімдеді.

Қызмет жолы

"Даңқты революциядан" кейін Атербери жаңа үкіметке адал болуға сөз берді. Ол 1687 жылы діни сан алды, Лондонда кейде уағыз айтты, оның шешендігі оның беделін көтерді және көп ұзамай патшалық капелландардың бірі болып тағайындалды. Ол көбінесе Оксфордта тұратын, онда Генри Олдриктің бас кеңесшісі және көмекшісі болды, оның басшылығымен Крайст-Черч торизмнің бекінісіне айналды. Ол шәкірті Чарльз Бойлді доктор Бентлидің Фаларис хаттары туралы диссертацияларын зерттеуге шабыстандырды, бұл 1698 жылы Уиг ғалымы Ричард Бентлиге жасалған шабуыл болды, себебі Бентли Фаларис хаттарының түпнұсқалығына күдік келтірген еді. Ол Суифттың "Кітаптар шайқасында" ұрысты басқарған Аполлон ретінде бейнеленді және Бойлдің мақаласының көп бөлігін оның жазғаны сөзсіз. Бентли өзінің атақты жауабын дайындауға екі жыл жұмсады, ол Фалариске жатқызылған хаттардың жалған екенін және Атерберидің барлық зиялылығы мен шешендігі ғалымдық білімді көрсетуге жасалған батыл әрекетті жасыру үшін болғанын дәлелдеді. Бірақ Атербери көп ұзамай одан да маңызды және қызықты мәселелерге қатысты дауға тартылды. Жоғарғы және Төменгі шіркеулер елді екіге бөлді. Көптеген дін қызметкерлері Жоғарғы шіркеуді қолдады, ал король Вильгельмнің епископтарының көпшілігі либералдық көзқарасқа бейім болды. 1701 жылы он жылдық үзілістен кейін Конвокация жиналды, оның төменгі палатасы торилердің басым көпшілігін құрады. Атербери өзіне тән энергиясымен дауға араласып, бірқатар трактаттар жариялады. Көптеген адамдар оны дін қызметкерлерінің Эрастиан билеушілерінің олигархиясына қарсы құқықтарын қорғаған ең батыл жақтас деп есептеді. 1701 жылы ол Тотнес архидиаконы болды және Эксетер соборында пребенд алды. Конвокацияның төменгі палатасы оған көрсеткен қызметтері үшін алғыс айтты, Оксфорд университеті оған діни доктор (D. D.) дәрежесін берді, ал 1704 жылы королева Аннаның таққа отырғаннан кейін ол Карлайл соборының деканы болып тағайындалды.

Жоғары шіркеу партиясының басшылығы

1710 жылы Генри Сачеверелдің ісі жоғары шіркеу фанатизмінің күшті жарылысын тудырды. Мұндай сәтте Атербери көзге түспеуі мүмкін емес еді. Оның өзі кіретін бірлестікке деген шексіз құлшынысы және дау-дамай мен пікір таласына қабілеті тағы да айқын болды. Ол Сачевереллдің Лордтар палатасы алдында жасаған шебер және әсем сөйленген сөзін дайындауда басты рөл атқарды, бұл сөз өте ақылсыздықпен импичментке ұшыраған ақылсыз және қарапайым уағызға керемет қайшылықты ұсынады. Соттан кейінгі алаңдатар және қиын айларда Атербери Уиг үкіметі мен Уиг парламентіне қарсы ұлтты қоздырған памфлет жазушылардың ең белсенділерінің бірі болды. Үкімет ауысып, парламент таратылған кезде, оған көптеген сыйлықтар берілді. 1711 жылы Конвокацияның төменгі палатасы оны пролокутор сайлады, осы қызметінде ол 1711 жылы жиі сілтеме жасалатын Дінің жағдайы туралы мәлімдеме жасады, ал 1711 жылдың тамызында патшайым, оны шіркеу мәселелері бойынша бас кеңесшісі етіп таңдағаннан кейін, оның ескі досы және демеушісі Олдрич қайтыс болғаннан кейін оны Христос шіркеуінің деканы етіп тағайындады. Оксфордта ол Карлайлдағыдай сәтсіздікке ұшырады, және оның жаулары оны нашар декан болғандықтан епископ еткенін айтты. Оның басшылығымен Христос шіркеуі шатастыққа түсті, үлкен жанжалдар болды және үлкен Тори колледжінің үлкен Тори дәрігерінің тираниясынан қирап қалуы мүмкін деген қорқыныш пайда болды. 1713 жылы ол Вестминстер деканатурасымен біріктірілген Рочестер епископтығына ауыстырылды. Оның алдында одан да жоғары лауазымдар болған сияқты, өйткені епископтық тақтада көптеген қабілетті адамдар болғанымен, парламенттік қабілеттерімен оған теңесетін немесе жақындасқан ешкім болған жоқ. Егер оның партиясы билікте қалып қойса, ол Кентербери архиепископына дейін көтерілуі мүмкін еді. Оның перспективалары неғұрлым жарқын болса, Уигтерге жағымды болатыны белгілі отбасының билікке келуінен қорқуға одан да көп себеп болды, және Аннаның өмірінде жағдайды оның өлімінен кейін Қоныстану актісін жою және Джеймс Фрэнсис Эдвард Стюартты таққа отырғызу қиындықсыз болатындай етіп дайындауға тырысатын саясаткерлердің бірі болды деп сенуге толық негіз бар.

Якобизм

Королева Аннаның күрт қайтысы осы қастандықшылардың жоспақтарын күлкіге айналдырды, және Аттерберидің бұрынғы көзқарастары қандай болса да, ол болмайтын нәрсені қабылдады, Ганновер үйіне ант берді және патшалық отбасының құрметін алу үшін бар күшін салды. Бірақ оның құлшынысы салқын үстемдікпен құрметтелді; ол үкіметке қарсы шыққандардың ең жіті және табандысы болды. Лордтар палатасында оның шешендігі, анық, өткір, көтеріңкі және әрбір әдемі айтылу мен қимылмен безендірілген, тіпті қарсы көпшіліктің назары мен таңданысын оятып, қоздырды. Теңдестер журналындағы ең маңызды наразылықтардың көпшілігі оның қаламынан туған; ал ағылшындарды өз елі үшін теңіздің ар жағынан келген, еңбек ету және тонау үшін келген шетелдіктерге қарсы тұруға шақырған ең ащы памфлеттердің кейбірінде оның стилі анық көрінеді. 1715 жылғы көтеріліс басталғанда, ол Кентербери провинциясының епископтарының протестанттық мұрагерлікке адалдығын жариялаған құжатына қол қоюдан бас тартты, ал 1717 жылы, эмигрант отбасымен ұзақ уақыт бойы тікелей емес байланыста болғаннан кейін, ол Джеймс Фрэнсис Эдвард Стюартпен тікелей хат алмасуды бастады. Кьюдегі Мемлекеттік құжаттардан алынған соңғы мәліметтер Аттерберидің Англиядағы Тобосо Якобит орденінің "Ұлы прелаты" болғанын көрсетті. (Тобосо ордені – Дон Кихоттың қиялындағы сүйіктісі Дульсинея дель Тобосоның құрметіне аталған Якобит бауырластығы. Чарльз Эдвард Стюарт және Генри Бенедикт Стюарт екеуі де оның мүшелері болды).

Тұтқындау және қамауға алу

1721 жылы патша отбасын тұтқындау жоспары ашылғанда және «Патша Джеймс III» жарияланғанда, Атербери басқа бас наразылармен бірге тұтқындалды. 1722 жылы ол Лондон мұнарасына қамалды, онда бірнеше ай қатаң қамауда болды. Ол жер аударылған отбасымен хат алмасуды өте сақтықпен жүргізді, сондықтан оның кінәлі екендігіне дәлелдер, моральдық тұрғыдан толық сенімділік туғызса да, заңды айыптауға жеткіліксіз болды. Оған тек жазалау шаралары арқылы ғана қол жеткізуге болатын. 1723 жылы парламентте оның рухани дәрежесінен айырылып, өмір бойына елден қуылды, сондай-ақ корольдік рұқсатысыз ешбір британдық азаматтың онымен байланысқа түсуіне тыйым салынды. Лордтар палатасында қызу пікір-таластар болды, бірақ заң жобасы ақыры 83 дауысқа қарсы 43 дауыспен қабылданды. Атербери жақын жандарын лайықты және мейірімділікпен қимасты, соңғы сәттерге дейін өзінің кінәсіздігін ерекше жалтақтап айтты. Брюссельде қысқа уақыт болғаннан кейін ол Парижге кетіп, ондағы якобит босқындарының арасында жетекші тұлғаға айналды. Оны Претендент Римге шақырды, бірақ Атербери Англия шіркеуінің епискобының Римде орынсыз болатынын сезініп, шақырудан бас тартты. Бірақ бірнеше ай бойы ол Джеймстің құрметіне бөленгендей болды. Олардың арасындағы хат алмасу үздіксіз болды. Атерберидің еңбегі жоғары бағаланды, оның кеңесіне құрметпен құлақ естілді, және ол, Болингброк сияқты, патшалығы жоқ патшаның премьер-министрі болды. Бірақ көп ұзамай ол кеңестеріне мән берілмейтінін, тіпті күмәнді қаралатынын байқады. Оның мақтаныш рухы қатты жараланды. 1728 жылы ол Парижден кетіп, Монпельедегі резиденциясына қоныстанды, саясаттан қол үзді және өзін толығымен әдебиетке арнады. Шет елде өткен алтыншы жылында ол қатты ауырып қалды, сондықтан оның қызы, миссис Морис, өзі де ауыр халде болса да, оны тағы бір рет көру үшін барлық тәуекелге баруға бел буды. Олар Тулузада кездесті, ол одан соңғы қасиетті рәсімдерді қабылдады және сол түні қайтыс болды.

Кейінгі өмір және өлім

Атербери қызының өліміне шоқпен төтеп беріп, Парижге және Претенденттің қызметіне оралды. Ол қуғын-сүргіннің тоғызыншы жылында Джон Олдмиксонға қарсы өзін ақтау жариялады, ол оны басқа Христос шіркеуінің адамдарымен бірігіп, Кларендонның "Көтерілістің тарихы" кітабының жаңа басылымын бұрмалаған деп айыптаған еді. Ол "Тарихтың" редакторларының бірі емес еді және оны басылып шыққанға дейін ешқашан көрген емес. Атербери 1732 жылдың 22 ақпанында 68 жасында қайтыс болды. Оның денесі Англияға әкелінді және Вестминстер аббаттығына жерленді. Вестминстер кітапханасында сақталатын қағаздарында ол "патшалар мен саясаткерлерден мүмкіндігінше алыс" жерленуді тіледі. Сөйтіп, ол 21 ғасырлық туристік ақпарат киоскінің қасына жерленген. Қара тақтада оның аты-жөні, туған және қайтыс болған күндері көрсетілген; жазу қазір едәуір тозығып кеткен. Оксфордта жүргенде үйленген әйелі Кэтрин Осборн туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол мен қызының арасында махаббат болды. Джон Милтонға деген құштарлығы көптеген торилерге қылмыс сияқты көрінді; және ол Джозеф Аддисонның жақын досы болды. Ол Джонатан Свифт, Джон Арбутнот және Джон Геймен достық қарым-қатынаста өмір сүрді. Мэтью Приормен оның тығыз байланысы болды. Александр Поуп Атербериде өтініш бойынша құрметтейтін, кеңес беретін және редактор таба алды.