Кіріспе

Құс түрі Кішкентай көкпар (Sternula albifrons) – Laridae тұқымдасына жататын теңіз құсы. Бұрын Sterna туысына жатқызылған, бірақ қазір ол ірі ақ көкпарларға ғана қатысты. Туыс атауы – Sterna сөзінің кішірткелі түрі. Ал albifrons атауы латын тілінен алынған, мұнда albus – «ақ», ал frons – «маңдай» деген мағынаны білдіреді. Бұрынғы Солтүстік Америка (S. a. antillarum) және Қызыл теңіз (S. a. saundersi) түршелері қазір жеке түрлер деп саналады – ең кішкентай көкпар (Sternula antillarum) және Сондерс көкпары (Sternula saundersi). Бұл құс Еуропа мен Азияның қоңыржай және тропикалық аймақтарындағы жағалауларда және ішкі су жолдарында көбейеді. Ол қысқа көшіп, Оңтүстік Африка мен Австралияға дейін субтропикалық және тропикалық мұхиттарда қыстайды. Үш түршесі бар: Еуропадан Солтүстік Африкаға және Батыс Азияға таралған номинативтік albifrons; Батыс және Орталық Африканың guineae; және Шығыс Азияның (Оңтүстік-Шығыс Ресейден Жапонияға, Оңтүстік-Шығыс Азияға, Филиппинге) және Австралия мен Жаңа Гвинеяның солтүстік және шығыс жағалауларындағы sinensis.

Кішкентай көкпар шағыл немесе құмды жағалаулардағы және аралдардағы отарларда көбейеді. Ол жерге 2-4 жұмыртқа салады. Барлық ақ көкпарлар сияқты, ол өз ұясын және балаларын қорғайды және басып келгендерге шабуыл жасайды. Басқа ақ көкпарлар сияқты, кішкентай көкпар көбінесе тұзды су ортасынан балық аулау үшін суға сүңгіп кіреді. Аталықтың аналыққа балық ұсынуы – оның көрісу ритуалының бір бөлігі. Бұл кішкентай құс, ұзындығы 21–25 см, қанаттарының ені 41–47 см. Оның көлемі мен көкпар қауырсынының ақ маңдайының ерекшелігіне байланысты оны басқа түрлермен шатастыру қиын. Оның жұқа, өткір мүсізі сары, ұшы қара, ал аяқтары да сары. Қыста маңдайы көбірек ақ, мүсізі қара, ал аяқтары күңгірт түсті болады. Оның дауысы – жоғары және ерекше сыңғырлаған дыбыс. Кішкентай көкпарды 1764 жылы неміс натуралисі Питер Симон Паллас сипаттап, оған Sterna albifrons деген есім берген.

Еуропадағы өзендердегі популяциялар

XIX ғасырдың басында кішкентай шақшық Еуропа жағалауларында, өзендерінде және ылғалды жерлерде көптеп кездесетін құс болған, бірақ XX ғасырда мекендеу ортасының жоғалуы, ластану және адамның араласуы салдарынан жағалау аймақтарындағы саны азайды. Ішкі сулардағы популяцияның азаюы одан да күшті болды, өйткені бөгеттер, өзендерді реттеу және шөгінділерді алу нәтижесінде ол бұрынғы мекендеу орындарының көп бөлігін жоғалтты. Кішкентай шақшық Еуропаның көптеген елдерінде азайып немесе жойылып кетті, ал Дунай, Эльба және Рейн сияқты ірі өзендердегі бұрынғы көбейту орындары тоқтатылды. Қазіргі таңда, Еуропадағы тек бірнеше өзен жүйелері ғана қолайлы мекендеу орындарына ие: Франциядағы Луара/Альер, Польшадағы Висла/Одра, Италиядағы По/Тичино, Латвиядағы Даугава, Литвадағы Немунас, Хорватиядағы Сава және Венгрия мен Хорватиядағы Драва. Таг және төменгі Дунай өзендеріндегі кішкентай шақшықтың жағдайы белгісіз. Дравадағы популяция ең қауіпті жағдайда. Көне су шаруашылығы тәсілдері, оның ішінде өзендерді реттеу және шөгінділерді алу, қалған жұптарға қауіп тудырады. Венгрия мен Хорватия шекарасындағы кең құмды немесе қиыршық тасты жағалауларда әлі де тек 15 жұп көбейіп жатыр. WWF және оның серіктестері осы құсты және Еуропадағы осы бірегей өзен экожүйесін қорғау жұмысына қатысып жатыр. Кішкентай шақшық – Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын сақтау туралы келісімге (AEWA) қолданылатын түрлердің бірі.