Кіріспе

II ғасырдағы танайлық дана Шимон бар Йохай (Зохари арамейше: שמעון בר יוחאי, Шимон бар Йохай) немесе Шимон бен Йохай (Мишнаик еврейше: שמעון בן יוחאי, Шимон бен Йохай), XIII ғасырдағы «Зохар» және оның стилін қабылдаған кейінгі еңбектер көбінесе арамейше «бар Йохай» атауын қолданады; алайда, палестиналық танайлық дана ретінде ол ежелгі мәтіндерде әрдайым «Шимон бен Йохай» деп аталады. Рашби, Рабби Шимон бар / бен Йохай деген аббревиатурамен де белгілі. II ғасырдағы танайлық дана. Ол Рабби Акиваның ең көрнекті шәкірттерінің бірі болды. XIII ғасырдағы Кабаланың негізін қалаған «Зохар» кітабы Кабала дәстүрі бойынша оған жатқызылады. Сонымен қатар, «Сифре» және «Мехильта» деп аталатын маңызды заңдық еңбектер оған тиесілі (Рабби Исмаилдің «Мехильтасын» осымен шатастыруға болмайды, олардың мәтінінің көп бөлігі бірдей). Мишнада ол төртінші рет есімдері аталған дана ретінде қарапайым «Рабби Шимон» (Хагига 1:7-ден басқа) деп аталады. Бараита, мидраш және гемарада оның есімі Шимон немесе Шимон бен Йохай ретінде кездеседі. Қазіргі заманғы аңыз бойынша, ол және оның ұлы Елазар бен Симеон белгілі кабалистер болған. Екі тұлға да кабалистік дәстүр бойынша ерекше құрметке ие. Дәстүр бойынша олар Мерон қаласындағы (Израиль) бір мазарға жерленген, оны жыл бойы мыңдаған адам зиярат етеді.

Өмірбаян

Шимон Ғалилеяда дүниеге келді. Ол Акиваның басты шәкірттерінің бірі болды, оның қасында Бней Бракта 13 жыл оқыды. Берахот 28а хабарлайды, Шимон бұрын Гамалиел II және Иешуа бен Хананияның басшылығымен Явнеде оқыған, сондай-ақ осы екі көшбасшы арасындағы даудың себебі болған. Дегенмен, бұл мәлімдеме шамалы қиындық тудырады, себебі Акива түрмеге қамалғаннан шамамен қырық бес жыл өткен соң, Шимонның әкесі әлі тірі болған. Сондықтан Захария Франкель Берахот 28а-дағы оқиғаның жалған екеніне тоқталды. Шимонның өткірлігі Акиваға алғаш келгенде сыналып, танылды; барлық шәкірттерінің ішінде Акива тек Мейір мен Шимонды ғана тағайындады. Өзінің лайықты екенін білген Шимон Мейірден кейін орналасқанына ренжіді, ал Акива оны жұмсақ сөздермен көңіл көтеруге мәжбүр болды. Акиваның өмірінде Шимон кейде Сидон қаласында кездесетін, онда ол халахикалық мәселелерде үлкен тәуелсіздік танытқан сияқты. Оның зирыққандығы мен құлшынысы мына оқиғада көрінеді: баласы жоқ, он жыл үйленген ер адам мен әйелі Сидондағы Шимонға ажырасуды сұрап келді. Олардың бір-бірін жақсы көретінін байқаған Шимон, раббилік заңға сәйкес келетін өтінішті қабылдамауға мәжбүр болды, сондықтан оларға үйлену тойы тоймен болғандықтан, ажырасуларын да солай атап өтулері керек деді. Нәтижесінде, екеуі де ойын өзгертті, және Шимонның дұғасының арқасында Құдай оларға бала берді. Шимон Акиваға жиі оралып, бірде оған өзінің әріптес шәкірті Ханина бен Хакинайдан хабар жеткізді. Шимонның ұлы ұстазына деген махаббаты терең болды. Акива Адрианның бұйрығымен түрмеге қамалғанда, Шимон (әлдебір Рим сарайында беделді әкесінің ықпалы арқасында) түрмеге кірудің жолын тапты. Ол Акиваның оны үйретуін жалғастыруын талап етті, ал ол бас тартқанда, Шимон әзілдеп әкесі Иохайға айтумен қорқытты, ол Акиваны одан да ауыр жазалауға себеп болар еді. Акиваның қайтысынан кейін Шимон Яһуда бен Бабамен бірге Акиваның тағы төрт шәкіртімен бірге тағайындалды.

Қуғын-сүргін және жасыру туралы аңыздар

Адрианның яһудилерді қуғындауы Шимонның римдіктерге деген көзқарасын әкесінен өзгеше етіп өзгертті. Шимон римдіктерге қарсы сезімін жиі көрсетті. Ушадағы бұрынғы оқушыларымен кездескенде, Ақиваның қайтысынан шамамен бір жарым жыл өткен соң (шамамен 126 ж.), Яһуда бар Илай рим үкіметін мақтағанда, Шимон Яһуданың мақтаған институттары римдіктердің пайдасына ғана екенін, олардың зұлымдық жоспарларын орындауды жеңілдету үшін құрылғанын айтты. Шимонның сөздерін оның шәкірттерінің бірі – Яһуда б. Герим римдік губернаторға жеткізді, ол Шимонды өлімге кесті (Гретцке сәйкес, бұл губернатор Антонин Пийдің басқаруымен билік еткен Варус болды, оқиға шамамен 161 жылы болды). Шимон үңгірге тығылуға мәжбүр болды, онда ол он үш жыл бойы болды, император Антонин Пий (161 жылға дейін билік еткен) қайтыс болғанға дейін. Шимон ұлы Елазармен бірге Гадара маңындағы үңгірге жасырынды, онда олар он үш жыл бойы құрма мен бунақ жемісімен күн көріп өмір сүрді. Осының салдарынан денелері жаралармен толып кетті. Бір күні, аңшының құрған торынан бір құстың бірнеше рет қашып кеткенін көрген Шимон мен оның ұлы, құстың қашуын Құдай оларды тастамайтынының белгісі деп санап, үңгірден шығуға батылдық алды. Үңгірден шыққаннан кейін олар «Құтылдыңыз» деген дауыс естіді, содан кейін өз жолымен кетті. Шимон Тиберияның жылы бұлақтарында шомылып, үңгірде жұқтырған ауруынан айықты, ал қалаға ризашылығын былай білдірді: Тиберияны Ирод Антипа көптеген қабірлер болған жерде салған, олардың нақты орналасқан жерлері жоғалып кеткен. Сондықтан қала лас деп есептелген. Ластықтың себебін жоюды көздеген Шимон күдікті барлық жерге люпин себіп, олар тамыр жаймаған жерде астында қабір бар екенін білді. Кейін мәйіттерді шығарып алып, қала таза деп жарияланды. Шимонның беделін түсіру үшін бір самариялық жасырын түрде мәйіттің бірін басқа жерге көшірді. Бірақ Шимон Киелі Рухтың күшімен самариялықтың не істегенін біліп алып, «Жоғарыдағы төменге түсіп, төмендегі жоғарыға көтерілсін!» деді. Самариялықтың денесі қабірге қойылды. Олар киімдерін сақтап қалу үшін құмда жалаңаш отырды. Он екі жыл өткен соң Илияс пайғамбар оларға римдік императордың қайтыс болғанын және оларға тағайындалған өлім жазасының күшін жойғанын хабарлады. Олар үңгірден шыққанда Шимон Тауратты еске алмай, егіспен айналысып жүрген адамдарды көрді, бұған ашуланып, оларды көзімен сұққылады. Содан кейін бір дауыс оған үңгірге қайтуға бұйырды, онда ол Елазармен бірге он екі ай бойы қалды, содан кейін тағы да бір дауыс оларға үңгірден шығуға бұйырды. Олар шыққанда Шимон күйеу баласы Пинехас бен Яирмен кездесті, ол оның мұндай жағдайға түскенін көріп жылады. Бірақ Шимон оған қуану керектігін айтты, өйткені үңгірде өткізген он үш жыл ішінде Таурат туралы білімі арта түсті. Содан кейін Шимон өзіне жасалған керемет үшін ризашылық білдіріп, Тиберияны тазартуға кірісті. Ол жерге люпин себіп, денелер әртүрлі жерлерден шықты, содан кейін олар қабірлер деп белгіленді. Шимонның Тиберияны тазарту туралы хабарламасын мазақ еткен адам ғана емес, Шимонның шәкірті және жалтақ – Яһуда б. Герим де жазаланды.

Кейінгі оқиғалар

Шимон кейін Меронға қоныстанған көрінеді, ал оның бұйрығымен сол жердің алдындағы аңғар алтын динарлармен толтырылған. Екінші жағынан, Шимон Текояда гүлденген мектеп құрған, оның шәкірттерінің арасында Яһуда I де болған. Гратц бұл Текояның Галилеяда болғанын көрсетті, сондықтан оны Яһуда аумағындағы Китаялық Текоямен теңестіруге болмайды. Бахер Текоя мен Меронның бір және сол жер екенін айтады. Шимонның өміріндегі соңғы маңызды оқиға ретінде, ол Римге (Елазар бен Жоземен бірге) императорға үш яһуди салтымен қатысты бұйрықты жою туралы петициямен жіберілді және оның миссиясы сәтті аяқталды. Шимонның осы миссияға таңдалғаны оның кереметтер жасалатын адам ретінде белгілі болғандықтан. Бұл аңыздың шығу тегі яһуди емес болса керек, және қазіргі ғалымдар оны талқылауда. Израиль Леви бұл - елші Варфоломейдің Үндістан патшасы Полимийдің қызын басып алған демонды қуған аңызының нұсқасы деп санайды. Израиль Левидің пікірін Жозеф Халеви де мақұлдады. Бахер Талмудтық баяндамаға көбірек сәйкес келетін тағы бір христиандық аңызы бар дейді: Аберций Марк Аврелийдің қызы Луцилладан демонды қуған оқиға. Шимонның айтуынша, жұмаққа кіруге лайық адамдардың саны қанша болса да, ол және оның ұлы әлбетте сол қатарда болады, яғни егер бар болғаны екі адам болса, олардың бірі – ол, екіншісі – ұлы. Ол сондай-ақ, ұлы және Яһуда патшасы Йоттаммен бірігіп, әлемді соттан азат ете алатынын айтқан. Осылайша, Шимонның ерекше құдайшылдығы мен Ыстық Заңды үнемі зерттеуінің арқасында ол әлемді сақтап қалатын адамдардың бірі саналды, сондықтан оның өмірінде көккерген ешқашан көрінбеді, себебі Құдайдың кеңшілігі туралы уәдеге мұқтаждық болмады.

Ұстазы

Шимонның ілімдерінің ең толық баяны В. Бахердің "Агада дер Таннайтен" еңбегінде кездеседі. Талмудта егер Шимонға жатқызылған бір ілімнің қай Шимонға тиесілі екені нақты көрсетілмесе, онда бұл Шимон бар Йохай туралы болады.

Халаха

Шимонның халахоттары өте көп; олар Талмудтың барлық трактаттарында кездеседі, бірақ Берахот, Халла, Таанит, Недарим, Тамид және Миддоттан басқа. Ол ұстазы Акиваның ілімін жоғары бағалаған және шәкірттеріне өзінің түсіндіру жүйесін ("мидот") ұстануды ұсынған, себебі ол Акиваның әдісінен туындаған. Бірақ бұл Шимонның ұстазының әр нәрсесінде де ізімен жүрмегенін көрсетеді; шындығында, төменде көрсетілгендей, ол жиі Акивадан ерекшеленді, өзінің түсініктерін жақсырақ деп жариялады. Ол халахик шешімдер қабылдауда тәуелсіз болды және бұрынғы буынның танаимдарын сынаудан тартынбады. Ол мен Хосе бен Халафта көбінесе бір пікірде болды, бірақ кейде Шимон Мейірдің жағына қосылды. Акиваның басқа шәкірттері сияқты, соңғысының ілімін сақтап қалуды көздеп, оны Мишна (Мейір), Тосефта (Нехемия) және Сифра (Иуда) негізінде жүйелеген Шимон Сифренің (Сандар және Есімдер кітабына халахик мидраш) және Мехильта де Рабби Шимонның (Шығу кітабына ұқсас мидраш) авторы деп есептеледі. Шимонның оқыту ерекшелігі – ол халахада немесе Киелі кітаптағы бұйрықты түсіндіруде оның түпкі себебін табуға тырысты. Бұл көбінесе аталған бұйрықтың маңызды өзгерісіне әкелді. Көптеген мысалдардың ішінде мынаны келтіруге болады: Жесірдің киімін кепілге алуға тыйым салынған кезде, Иуда бен Илай бай және кедей жесірдің арасында ешқандай айырмашылық жасаудың қажеті жоқ деп есептеді. Бірақ Шимон мұндай тыйымның себебін түсіндіреді: егер мұндай кепіл алынса, оны әр кешке қайтару қажет болады, ал жесірдің үйіне күнде таңертең және кешке бару оның абыройын түсіруі мүмкін. Осылайша, ол бұл тыйым тек кедей жесірге қатысты дейді, себебі бай адам киімді кешке қайтарудың қажеті болмайды. Шимон сонымен қатар ауызша заңды сандық топтарға бөлді, олардың 15-і Талмудта сақталған. Ол әсіресе жалпы ережелерді беру жүйесін жақсы көретін, олардың саны көп. Бұл оның жүйелі екенін және өзін анық жеткізе білу қабілетіне ие екенін көрсетеді. Ол халахик шешімдерінде қатаң болды, бірақ егер екі жолдың қайсысын таңдау керектігіне қатысты күмәні болса және раввиндер келісімге келсе, ол екі жолдың заңдылығын мойындады. Ол Акивадан ерекшеленеді, ол "эт", "гам" және басқалар сияқты сөздерде халахоттың белгілері бар деп ойлаған жоқ; бірақ көптеген жағдайларда ол Тора адамдар сияқты сөйлейді және айқын артық сөздер жаңа заңдарды шығаруға негіз бола алмайды деген Исмаилдің пікіріне қарсы екенін көрсетті.

Ағада

Шимон аггадада да өте танымал, оның сөздері екі Талмудта да көптеп кездеседі. Оның көптеген сөздері Тораны оқуға байланысты, ол мұны адам өмірінің басты мақсаты деп санайды. Дұғаның, әсіресе "Шма" оқудың маңыздылығына баса назар аударғанмен, ол екі себепті де Тораны оқуды тоқтатпау керектігін айтты. Тораны Құдай Исраилге берген үш игі сыйдың бірі деп есептейді. Бірақ Тораны оқумен айналысудың және бірге күнкөріс табудың қиындығын мойындаған Шимон, Тора тек манна немесе рухани қызметкерлер тамағын жегендерге ғана берілгенін айтты. Егер ол Синай тауында Құдай Исраилге Тораны берген кезде болғанда, адам үшін екі ауыз сұрар еді, біреуін тек Тораны қайталау және оқу үшін пайдаланар еді. Бірақ ол: «Екі ауыздан жалған куәлік берушілердің ["мозеримдердің"] жасаған зұлымдықтары қаншалықты зор болар еді!» деп қосты. Шимонның көптеген басқа сөздерінің ішінде тәубеге қатысты айтқандары мен оның кейбір әдеп сөздері де бар. «Тәубенің күші соншалықты зор, өмір бойы өте зұлым болған адам, соңында тәубе етсе, толығымен адал адам саналады». Ол әсіресе мақтанға, ол жалған құдайға табынумен тең, және көршісін жұрт алдында ұятқа салуға қатаң тыйым салды: «Кім көршісін жұрт алдында ұятқа салса, өзін отқа тастаған артық». Ол өсімпұл алу, алдау сауда және отбасылық бейбітшілікті бұзу сияқты қылмыстарды айыптады. Оның басқа ұлттарға және әйелдердің ырым-жырымдарына деген қарсылығы мына сөздерінде көрінеді: «Бүткіл жұрттың ең жақсысы өлімге лайық; ең жақсы жыланның басы қиылысын; ал әйелдердің ең тақуасы да сиқырға бейім». Көбінесе антисемиттер тарапынан келтірілгенімен, оның бұл сөзі ұстазының азапталып өлгенін көргеннен кейін айтылған, ал Иохай Римдіктердің қысымына қарсы сөйлегеннен кейін қашқынға айналды. Римдіктерге деген жеккөрушілігі оның мақал-мәтелдерінде де көрінеді. Бәлкім, Антонин Пийдің тұсында басталған парфян соғысына сілтеме жасай отырып: «Егер сіздер Исраилдің [қамбаларына] байланған парсы жылқысын көрсеңіздер, Мәсіхтің келуіне дайындалыңыз».

Мистика

Шимон халахадағы рационализммен аггадистік үйретімдерінде, сондай-ақ өз іс-әрекетінде мистиканы біріктірді. Ол Синай тауында Мұсаға Құдай берген, аты жазылған сиқырлы қылыш туралы айтты. Ол өлгеннен кейін қасиеттілерге түс көріп, аян арқылы пайда болды. Осылайша оның есімі мистикалық біліммен байланысты болды және ол каббалистердің басты авторитетіне айналды; осы себепті Зохар алғаш рет «Мидраш де Рабби Шим’он бен Йохай» деген атпен жарық көрді. Сондай-ақ, Шимонға жатқызылған екі апокрифтік мидраш бар: «Рабби Симон бен Йохайдың құпиялары» және «Тефилат Р. Шимон б. Йохай». Екеуі де Мәсіх уақыты туралы, бірақ екіншісі толыққанды сипатталған. Бұл мидраштардың негізгі мәні мынада: Шимон үңгірде жасырынып жүргенде қырық күн ораза ұстап, Израильді осындай қуғын-қудалаулардан құтқару үшін Құдайға жалбарынып дұға етті. Содан кейін Метатрон оған болашақты ашты, түрлі мұсылман билеушілерін жариялады, соңғысы Мәсіх қолынан жойылды. Осындай мәсіхшілдік апокрифтердегідей, басты кейіпкерлер – Армилус және үш Мәсіх: Мәсіх б. Жүсіп (Ефрем), Мәсіх б. Һарон және Мәсіх б. Дәуіт (Өлі теңіз жағалауындағы мәтіндерде көрсетілгендей). Алғашында оған Зохардың негізгі авторы деп есептелгенімен, бұл талас-тартыс тудырып, кейбір діни емес және діншіл ғалымдар Мұса де Леонды (13 ғасырда Зохарды жариялаған) автор деп санайды.

Еске алу

Кейбіреулер бар Йохай Омердің 33-ші күні, Лаг БаОмер деп аталатын, Хайым Витальдің "При Эц Чадаш" кітабында баспа қатесі болғандықтан қайтыс болды деп санайды. Кейбіреулер оның өлген күні "Зохар" кітабының негізін құрайтын терең кабалистік құпияларды ашып берді деп санайды. Бней Иссашардың айтуынша, Бар Йохай қайтыс болған күні: "Енді мен құпияларды ашуға ниеттеніп отырмын. Бұл күн ешбір күнге ұқсамайды, себебі бүкіл күн менің билігімде" деген. Оның яхрзиті кеңінен белгілі, ол – Йом Хиллула, той күні. Бұл Хаим Витальдің "Шаар ха-Каванот" кітабының түпнұсқа мәтініне негізделген, онда бұл күнді "Йом Шемет" ("өлген күні") емес, "Йом Симчато" ("оның қуаныш күні") деп атайды. Сондықтан Лаг БаОмерді Мерондағы қабірінде тойлау дәстүрі кең тараған. Йом Хиллула от жағу, машқалдар, әндер мен той-томалақтар арқылы жүздеген мың адамдар тарапынан тойланады. Кейбіреулер оның ілімдерінің күшін бейнелеу үшін от жағу керек дейді.

Қабірдегі еске алу дәстүрлері

Қабірдегі дәстүрлердің арасында Боянер әулетінің реббелеріне арналған от жағу рәсімі бар. Көбінесе үш жастағы ұлдар алғашқы шашын кесу үшін осы қабірге әкелінеді. Шимон бар Йохайдың қабіріндегі тағы бір әдет – Хай Ротель сыйлау. Хебрей әріптері "хет" және "йод" сандық мәні бойынша 18-ге тең (гематрия). Ротель – шамамен 3 литрлік сұйық көлем бірлігі. Демек, 18 ротель 54 литрге, ал шамамен 13 галлонға баламалы. Лаг Баомерде бар Йохайдың қабірінде мерекеге келгендерге 18 ротель сұйық сусын (жүзім шырыны, шарап, газдалған су немесе тіпті су) сыйлаған адамға керемет құтқарылу нәсіп болады деп сендіреді.