Кіріспе

Эльгин ( /ɛl//ɡɪn/; Eilginn) – Шотландияның солтүстік жағалауындағы Морей аймағында орналасқан тарихи қала (бұрынғы кафедралық қала) және бұрынғы патшалық борыштама. Қала Морейдің әкімшілік және сауда орталығы болып табылады. Қала Лосси өзенінің оңтүстігінде, су тасқынынан жоғарырақ, Бёрни қаласы орналасқан жерде пайда болған. Осы жерде 1140 жылы Бирни Кирк шіркеуі салынды және ол бүгінге дейін жергілікті қауымға қызмет етеді. Эльгин алғаш рет 1190 жылы Морейдің тізімінде тіркелген. Ол 12 ғасырда Шотландия королі Дэвид I-ге патшалық борыштама ретінде берілді, сол кезде қаланың батысындағы қазіргі Леди Хилл төбесінде қамал тұрған. Эльгин атауының шығу тегі, болжам бойынша, кельт тіліне қатысты. Ол «Айль» сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол сөзбе-сөз «сұлулық» дегенді білдіреді, бірақ топографияда – әдемі орын немесе аңғар. Тағы бір мүмкіндік – «ealg» сөзі, ол «Ирландия» және «қадірлі» деген мағыналарды білдіреді. «Gin» немесе «in» жұрнақтары кельт тілінде кіші немесе азайтылған формаларды білдіреді, сондықтан Эльгин «әдемі орын», «қадірлі орын» немесе «кішкентай Ирландия» дегенді білдіруі мүмкін.

Тарих

1823 жылы Хай-стрит астында 9-ғасырлық II сыныпты пиктік тас – Эльгин бағанасының табылуы, кейінірек базар орнында ерте христиандық қауым болғанын көрсетеді. Бірақ Эльгин 12-ғасырда Корольдік Бург мәртебесін алғанға дейін одан бұрынғы қызметінің басқа дәлелі жоқ. 1040 жылдың тамызында Макбет әскері Эльгинге жақын Ботганован (Питгавен) шайқасында Дункан I-ді жеңіп, өлтірді. Эльгин туралы алғашқы жазба 1151 жылғы Давид I жарғысында кездеседі, онда ол Уркхарт монастырына жылдық төлем жасады. Давид 1130 жылы Морейдің Оенгусын жеңгеннен кейін Эльгинге патшалық бург мәртебесін берді. Давид тұсында қазіргі Леди Хилл төбесінде қамал салынды. Қала 1224 жылы Александр II-ден патшалық жарғы алды, ол жаңа собор үшін жерді Морей епискобы Эндрюге сыйлады. Осылайша, Кинеддар, Бирни және Спиниде орналасқан епископтық орын ресми түрде бекітілді. Дарнавейдің ежелгі орман Корольдік орман деп жарияланды және шотланд патшалары оны аң аулау үшін пайдаланды. Александр II Эльгинге ең көп көмек көрсеткен адам болды және өзінің патшалық сарайына көп рет оралды. Ол қаладағы екі діни орынды құрды: батысында доминикандықтар (Blackfriars), ал шығысында францискандықтар (Greyfriars). Шығысқа қарай Александр II тұсында кедей адамдарды қабылдау үшін құрылған "Maison Dieu" немесе "Құдай үйі" орналасқан. 1224 жылдың 19 шілдесінде жаңа Эльгин соборының іргетасы салтанатты түрде қаланды. Собор 1242 жылдан кейін аяқталды, бірақ 1270 жылы өрт салдарынан толығымен қирады. Өрттің себептері белгісіз. Қазіргі күйдегі қиратылыстар сол өрттен кейін қайта жарақтау жұмыстарынан қалған. Морейдің жарғысында аяқталған собор "елдің айнасы және патшалықтың даңқы" деп сипатталған. Англия королі Эдуард I Эльгинге екі рет келді. 1296 жылы алғашқы сапарында ол көргендерге қатты әсерленді. Қазір Британ кітапханасында сақталатын Коттон кітапханасында оның сапары туралы күнделік сақталған, онда қамал мен Эльгин қаласы "жақсы қамал және жақсы қала" деп сипатталған. 1303 жылдың қыркүйегінде екінші рет келген кезде, қамалдың ағаш ішкі бөлігі ағылшын губернаторы Генри де Рай басып алғанда өртенді. Осыдан кейін ол Эльгинде екі күн ғана болды, содан кейін 13 қыркүйектен 4 қазанға дейін Кинлосс аббаттығында орналасты. Король Эдуард Морей епискобы Дэвид де Моравияның Брюспен бірге Шотландия мүддесін қолдағанын естігенде ашуланды. Эдуард Рим папасына жүгінді, ол епископты анафемаға ұшыратты, осылайша папалық қорғаудан айырды және оның Оркнейге, содан кейін Норвегияға қашуына себеп болды. 1307 жылдың шілдесінде Эдуард қайтыс болғаннан кейін Роберт Брюс Эльгинге шабуыл жасады және 1308 жылы Шотландияны қайта басып алды. 1370 жылдың тамызында Морей епискобы Александр Бур король Роберт III-нің інісі Александр Стюартқа, Баденохтың қасқырларына, жері мен халқын қорғағаны үшін төлемдер жасады. 1390 жылдың ақпанында епископ қорғаныс үшін Морэй графының ұлы Томас Данбарға жүгінді. Бұл Стюартты ашуландырды және мамыр айында ол Лохиндорб көліндегі аралындағы қамалынан түсіп, кек ретінде Форрес қаласын өртеп жіберді. Маусым айында ол Эльгиннің көп бөлігін, оның ішінде екі монастырды, Сент-Джайлз шіркеуін, Мейсон-Диу ауруханасын және соборды өртеп жіберді. Эндрю Уинтунның "Шотландияның тарихы" (15 ғасырлық Шотландия тарихы) осы әрекетті "жабайы, зұлым Хеланд адамдары" деп сипаттады. Соборды қайта салуға көп жыл кетті, бірақ 15-ші және 16-шы ғасырларда тас қалаушыларға қол жетімді болған тастың нашар сапасы салдарынан оның көп бөлігі уақыт өте келе құлап кетті, ал 13-ші ғасырдағы құрылыс әлі де сақталған. 1506 жылы үлкен орталық мұнара құлады, және келесі жылы қайта құру жұмыстары басталса да, ол 1538 жылға дейін аяқталмады.

Реформациядан бастап он сегізінші ғасырға дейін

Эльгин мен оның маңындағы аймақтардың тұрғындары Реформациядан кейін жаңа дінге наразылық білдірмеген сияқты. 1568 жылы Шотландияның Жеке Кеңесінің бұйрығымен собордың шатырынан қорғасын шешіліп алынды. Қорғасын Уильям Бирни мен Александр Кларкқа сатылды. Ақша Регент Морейдің әскерлерін ұстауға жұмсалды, бірақ Голландияға қорғасын жүкті алып бара жатқан кеме Абердин портынан шыққаннан кейін дереу батып кетті. Осы қорғаныссыз ғимараттың құлауы басталды. Элгин Кирк сессиясының жазбаларында 1623 жылғы Жаңа жылда кернейдің үнімен билеген әйелдердің есімдері тіркелген. Шіркеу ауласында және үйдің ауласында бетперделермен және бет жабатын маскалармен семсер биін орындаған алты адам "гвизерлер" немесе "гвисерлер" деп сипатталды. Олардың әрқайсысына 40 шиллинг айыппұл салынды. Собордың құрылысы нашарлай берді. 1637 жылы хордың үстіндегі қабырғалар құлап, 1640 жылы Сент-Джайлз шіркеуінің пасторы, Иннестің бароны және Бродидің Александр Броди, барлығы да ынталы Келісімшілер, әшекейлі ойылған экран мен ағаштан жасалған бұйымдарды алып тастап, жойды. Батыс терезесінің ою-өрнегі 1650 және 1660 жылдар аралығында Кромвельдің әскерлерімен жойылды. 1711 жылғы Пасха күні орталық мұнара тарихында екінші рет құлап, одан да көп зиян келтірді. Қазылған қиратылар 1807 жылға дейін маңайдағы әртүрлі жобалар үшін қолданылды, содан кейін Ньюмиллдің Джозеф Кингінің күш-жігерімен собордың айналасына қабырға салынды және күзетші үйі салынды. Бұл қиратылардың тауларын Джон Шенкс тазартты, бұл келушілерге әшекейлі тас қалаушылықты көруге мүмкіндік берді. Шенкске билік өкілдері әшекейлі темекі сақтағыш қорапшасын сыйлады; қазір ол Элгин мұражайында сақталады. Дэниел Дефо 1717 жылы Шотландияны аралап жүргенде, Элгинге сапар шекті және былай деді:Бұл бай елде Эльгин қаласы немесе қалашығы бар; Мен оны қала деп атаймын, өйткені ежелгі уақытта монахтар оны қала деп санаған; ал собордың қираған халдары оның бұрынғы ұлы сәнін көрсетеді. Егер елдің осындай жағымды, бай және әдемі бөлігінде, қалғандарынан мүлдем өзгеше болса, дін қызметкерлері өздерін пропорционалды санда орналастыруы таңқаларлық емес, өйткені оларға әділдік жасауымыз керек, егер басқа жерден гөрі бай, жемісті және жағымды жер болса, олар оны таба алмауы мүмкін емес. Ел бай және жағымды болғандықтан, мұнда көптеген бай тұрғындар, әсіресе Эльгин қаласында бар; мырзалар үшін, егер бұл Эдинбург немесе осы аймақтың сарайы болса, қыста олардың жоғарғы жатақтарын тастап, осы жерде көңіл көтеру үшін және мол азық-түлік үшін өмір сүреді; сондықтан әртүрлі мырзалардың әлеуметтік қарым-қатынас үшін көптеген мүмкіндіктері бар, олардың барлығы да түрлі партиялар мен пікірлерді ұстанады. Бұл Эльгинді өмір сүруге өте жағымды орынға айналдырады, оның қашықтығына қарамастан, Лондоннан 725 шақырымнан астам және егер Эдинбург арқылы өтуіміз керек болса, одан да көп. Собор Солтүстіктің шамшырағы деп белгілі. Епископ Бур король Роберт III-ке хат жазып, корольдің інісі Баденохтың қасқыры ғимаратқа келтірген салдарынан шағымданып, соборды "осы ауданның әшекейі, патшалықтың даңқы және шетелдіктердің таңдануы" деп сипаттады. Чемберс өзінің "Шотландияның суреті" еңбегінде былай деді: Бұл - Шотландиядағы шіркеулік сәулет өнерінің ең керемет үлгісі, Мелроуз аббат шіркеуі де одан кем емес. Бұл соңғы аталған ғимарат симметрия мен күрделі безендірудің керемет мысалы екенін мойындау керек; бірақ көлемде, биіктікте, әсерлі сәнінде және тіпті ұсақ безендіруде Эльгин айқын түрде жоғары болды. Жалғыз саяхатшыны таң қалдыратын нәрселер әлі де жеткілікті. Лаклан Шоу өзінің "Моррей провинциясының тарихы" еңбегінде шіркеудің толық құрылымы Готика сәулетінің Еуропадағы көптеген ғимараттардан нашар емес екенін жазғанда да әсерлі болды. Принц Чарльз Эдвард Стюарт 1746 жылғы наурыз айында Инвернестен Эльгинге сапар шекті және қызбалы суықтан ауырып, патша әскерінің келуін күту үшін қайтып оралғанға дейін 11 күн қалды. Ол Элгин қаласында жалынды якобит, миссис Андерсонмен, Тундертон үйінде тұрып қалды. Ол ханзаданың төсек жамылғысын сақтап қалды және төрттен бір ғасырдан кейін оның мәйіті оларда жерленді. Камберленд герцогы 13 сәуірде қала арқылы өтіп, Альвсте лагерьге орналасты. Шайқас аяқталғаннан кейін, принстің генералдарының бірі, 4-ші граф Килмарнок Уильям Бойд тұтқындалып, Лондонға әкетілді және ақырында жазаға тартылды, бірақ ол түрмеден досына Эльгин аяқкиімшілеріне қарыз екендігі туралы жазды: Жалпы және мемлекеттік деңгейде атап өткен жеке қарыздарыммен қатар, егер ол төленбесе, менің бұйрықтарым бойынша өз еңбегін берген кедей адамдарға байланысты әділдікте жауап беретін адам бар. Мю...

XIX ғасыр

19 ғасырда Ельгин қаласының ортағасырлық ескі бөлігі қиратылды. Қала орталығындағы алғашқы маңызды құрылыс – 1821 жылы Троица масондық ложасы салған Ассамблея ғимараты болды. 1819 жылы доктор Грей ауруханасы пайдаланылмаған жерге салынды. Ғимараттың әсерлі бағаналары мен ерекше күмбезі бар. Шығыс Үндістан компаниясында жұмыс істеп, байлық жинаған дәрігер доктор Александр Грей ауруханаға 26 000 фунт стерлинг қаржы бөлді. 1828 жылы жаңа шіркеу – Әулие Гилдің шіркеуі 10 000 фунт стерлингке салынды. Ельгин қаласында туған және Шығыс Үндістан компаниясының генералы болған Эндрю Андерсон 1824 жылы қайтыс болып, қалаға 70 000 фунт стерлинг мұра қалдырды, ол қаржыға қарт жандардың әл-ауқатын қамтамасыз ету және жетім балалардың білімін беру үшін мекеме құруға бағытталды. Андерсон институты 1832 жылы қаланың шығыс жағында 50 бала мен он қарт адамға арналған жатақпен салынды. 1841 жылы қалалық сот үйі, 1842 жылы мұражай аяқталды, ал 1866 жылы Элгин округтік соты салынды. Морейшир темір жолы 1852 жылдың 10 тамызында Элгин мен Лоссимут қалаларында салтанатты түрде ашылды, локомотивтер теңіз арқылы Лоссимутқа жеткізілді. Бұл Абердиннің солтүстігіндегі алғашқы темір жол болды және бастапқыда тек Элгин мен Лоссимут арасында жүрді. Кейіннен ол оңтүстікке қарай Крейгеллачиге дейін ұзартылды. Шотландияның Ұлы Солтүстік темір жолы 1863 жылы бұл бағыттың жұмысын өз мойнына алды және Морейшир темір жолының үлкен қарыздан арылғаннан кейін қайта қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізгенінен кейін 1881 жылы компанияны сатып алды. Қала дамып, гүлденді, 1882 жылға қарай бас пошта бөлімшесінде жинақ банкі, сақтандыру және телеграф бөлімдері, сондай-ақ Шотландия банкі мен Британдық зығыр компаниясының, Каледониялық, Коммерциялық, Шотландияның солтүстігіндегі, Корольдік және Юнион банктерінің, Ұлттық қағаздық жинақ банкінің филиалдары, 48 сақтандыру компаниясының кеңселері немесе агенттіктері, бес қонақ үй және газет болды. Купер паркіндегі жаттығу залы 1908 жылы аяқталды. Элгин қаласындағы соғыс ескерткіші 1921 жылы орнатылды және "Бейбітшілік пен Жеңіс" символындалады. Оны Перси Портсмут жобалаған.

География және геология

Қазіргі заманғы қала Лосси өзенінің екі жағасында жатыр, солтүстігінде Бишопмилл және оңтүстігінде Нью-Эльгин шағын қалалары орналасқан. Шотландияда сирек кездесетін пермо-триас шөгінділері Эльгин маңында көптеп табылады. Бұл шөгінділер құрғақшылық жағдайлар басым болған кезде пайда болған желмен келген құмтастан тұрады. Қала шетіндегі Quarry Wood орманшасында "Cuttie's Hillock" деп аталатын формация бар, ол халықаралық деңгейде танымал "Эльгин рептилиялары" деп аталатын қазбаларды тапқан жер. Эльгин ауданында юралық қабаттардың ең төменгі тобына жататын тас жыныстары, Оксфорд сазы және бор кездеседі, олар мұздық шөгінділерінде де, жер бетінде де табылған. Бұл шөгінділердің ең ірісі Линксфилдте орналасқан, онда әк тас және тақта тас тас балшықтың үстінде жатыр. Эльгин қаласының орталығында үлкен төбе бар, ол көбінесе Эльгин туристік бағытының ең тартымды жері саналады.

Климат

Эльгин климаты қоңыржай теңіздік, жазда салқын, қысы салыстырмалы түрде жұмсақ болады, себебі ол теңізге жақын орналасқан. Батыс және оңтүстік-батыстағы таулардың көлеңкелі жағында болғандықтан жауын-шашын мөлшері өте төмен.

Ұлттық үкіметтер

Эльгин Ұлыбритания Парламентінің Морей (Вестминстер) сайлау округінде орналасқан, ол Парламент мүшесін (депутат) Аймақтар палатасына сайлайды, қазіргі уақытта Шотландия консерваторларының Дуглас Росс. Эльгин Шотландия Парламентінің Морей сайлау округіне де кіреді, бірақ оның шекаралары Ұлыбритания Парламентінің сол аттас сайлау округінен сәл өзгеше. Бұл округ Шотландия Парламентінің депутатын (MSP) Холирудқа сайлайды, қазіргі уақытта SNP-нің Ричард Локхед, және Хайлендс және Аралдар сайлау аймағының құрамына кіреді.

Қала мәртебесі

Эльгин 2022 жылы Елизавета II-нің платиналық мерейтойына орай қала атағын алуға талпынды, бірақ сәтті болмады. 2022 жылы Данфермлайн Шотландиядағы соңғы қала атанды.

Көлік

Эльгин Абердин мен Инвернесс қалаларын байланыстыратын A96 басты магистральдық жолында орналасқан. Қала ішіндегі қарқынды көлік қозғалысы ауыр тұралап қалуға себеп болады. Шотландияның көлік министрі Тавиш Скотт 2006 жылдың тамызында қалаға келіп, көлік жүйесін басқару мәселелерін қарады және айналма жол салуды қолдайтындармен кездесті. Айналма жол салынса, Эльгин көшелеріндегі көлік ағынының шамамен үштен бірі азаяды деп есептеледі. A941 жолы Лоссимуттан Эльгин арқылы Ротес, Крейгэллачи, Даффтаун және Рини қалаларына дейін созылады. Эльгин теміржол стансасын ScotRail компаниясы басқарады. Теміржол Абердин және Инвернесс қалаларымен де байланысады, ондатан Ұлыбританияның басқа да аймақтарына пойыздар қатынайды. Эльгиннің автобус станциясы Сент-Джайлс орталығының жанында орналасқан және негізінен Stagecoach компаниясымен басқарылады. Ол Эльгин және басқа жергілікті қалаларға, сондай-ақ Абердин мен Инвернесске қатынайтын автобустарды қамтамасыз етеді. Ең жақын әуежайлар – Инвернесс әуежайы, ол негізінен Ұлыбритания ішіндегі рейстерді ұсынады, және Абердин әуежайы, ол Ұлыбритания мен халықаралық рейстерді жүзеге асырады.

Музыка

1960 жылдары The Beatles, The Who, Pink Floyd, Cream және Dusty Springfield тобының бәрі Two Red Shoes би кешенінде өнер көрсетті, ал The Kinks Elgin Town Hall-да тамыр тартты. Oi Polloi 2007 жылдың сәуір айында Батчен көшесіндегі Ocean Club-та жергілікті панктер орнатқан беседканың астында өнер көрсетті.

Спорт

2021 жылдың тамызында толық өлшемді футбол алаңы мен екі жабық бес кішкентай футбол алаңын қамтитын жаңа қоғамдық спорт кешені ашылды.

Футбол

1893 жылы құрылған қаланың жалғыз үлкен футбол клубы – «Эльгин Сити», олар «Боро Бриггс» стадионында ойнайды. Олар 1895 жылы Хайленд футбол лигасына қосылып, он төрт рет лига чемпионы атанды. Клуб 2000–01 маусымда Шотландия футбол лигасына қабылданды және қазіргі уақытта Екінші дивизионда бақ сынап жатыр. Олардың үй түстері – қара және ақ тік жолақтар, қара шорты және ақ шұлық. «Эльгин Сити» клубының бұрынғы танымал ойыншылары: Энди Горам, Никки Уокер, Джимми Джонстон және Джон МакГинлей. Соңғы кезде Шотландияның бұрынғы футболшылары Брайан Ирвин мен Дэвид Робертсон клубты жаттықтырды. «Бишопмилл Юнайтед» және «Нью-Эльгин» есімді екі жастар футбол командасы қазіргі уақытта Шотландия жастар футбол Солтүстік екінші дивизионында өнер көрсетеді, ал «Морей Социал», «Алтын Фазан» және «Бишопмилл Вилла» Морей аудандық әл-ауқат футбол қауымдастығының мүшелері.

Регби одағы

Морей RFC 1923 жылы құрылған және өз алаңындағы ойындарын Мористон ойын алаңында өткізеді.

Крикет

Эльгин Крикет Клубы Купер Парк крикет алаңында Солтүстік Шотландия Крикет Ассоциациясының басшылығымен үй матчтарын өткізеді.

Мұз үстіндегі хоккей

Эльгин қаласы – «Морэй Тайфун» командасының туған жері. Олар өз алаңындағы ойындарын «Морей» демалыс орталығында өткізеді.

Рольдерлік дерби

Хелгин роллер дерби командасы Эльгинде тұрақты түрде жаттығады.

13 - 17 ғасырлар

Уильям Уайзман, ақсүйек және Елгин шеріфі. Гертфордширлік Капел Уайзманның (1635–1683) атасы, Ирландия шіркеуінің Дромор епархиясының (Даун графтығы) епископы, 1685 жылы II Джеймс таққа отырғаннан кейін континентке қашуға мәжбүр болды.