Кіріспе

Порнографиялық мінез-құлық, порнография қолдану арқылы туындайтын күйзеліс. Порнографияға тәуелділік – порнографияны қолдануға тәуелділік моделін ғылыми тұрғыдан даулы түрде қолдану. Порнография дене, психика, әлеуметтік және қаржылық жағдайына теріс әсер ететін мінез-құлықтың бір бөлігі болуы мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДСҰ) ХБД-11 (2022) халықаралық аурулар жіктемесі мәжбүрлі жыныстық мінез-құлық бұзылысын (МЖМҚБ) «импульстік бақылау бұзылысы» ретінде танығанмен, МЖМҚБ тәуелділік емес. Америкалық психиатриялық қауымдастығының (АПҚ) ДСМ-5 (2013) және ДСМ-5 TR (2022) мәжбүрлі порнографияны тұтынуды психикалық ауру немесе мінез-құлық тәуелділігі ретінде жіктемейді. Қазіргі Диагностикалық және статистикалық психикалық аурулар нұсқаулығында мінез-құлық тәуелділігінің жалғыз диагностикалық критерийлері патологиялық құмар ойындар үшін қарастырылған, олар заттарды теріс пайдалану және тәуелділік сияқты мінез-құлықпен айналысу, мінез-құлықты бақылау қабілетінің төмендеуі, төзімділік, абстиненттік синдром және жағымсыз психоәлеуметтік салдарларды қамтиды. Басқа мінез-құлық тәуелділіктері үшін де диагностикалық критерийлер ұсынылған, олар көбінесе заттарды теріс пайдалану және тәуелділік үшін белгіленген диагноздарға негізделген. Порнографияны қолдану жыныстық қанағаттандыру, неке сапасы және жыныстық зорлық-зомбылық сияқты көптеген мәселелермен байланысты. Бұл мәселелер «Порнографияға қарсылық» еңбегінде егжей-тегжейлі сипатталған. Гиперсексуалдық бұзылудың диагнозында порнография осы бұзылудың бір түрі ретінде қарастырылады. Оның критерийлеріне жыныстық белсенділікке жұмсалатын уақыттың міндеттерге кедергі келтіруі, стресске жауап ретінде жыныстық белсенділікке қайта-қайта қатысу, осы мінез-құлықты азайтуға жасалған қайталама сәтсіз әрекеттер және өмірлік қызметке кедергі келтіру кіреді. Интернеттегі порнографияны көрудің проблемалық сипатын зерттеуде, кейбір апталарда аптасына үш реттен астам порнография көру және оның жалпы өмірлік қызметке кедергі келтіруі критерийлері қолданылды. Американдық нашақорлық медицинасы қоғамының мәліметінше, тәуелділікке тән мидағы өзгерістерге құштарлық, импульсивтілік, атқарушы функцияның әлсіреуі, сезімталдық және дисфория жатады. БОЛД функционалдық МРТ нәтижелері мәжбүрлі жыныстық мінез-құлық (МЖМҚБ) диагнозы қойылған адамдардың миының дәстүрлі түрде есірткіге реакциямен байланысты аймақтарында күшейтілген реактивтілік көрсеткенін анықтады. Бұл аймақтарға миндаль және құрсақ стриатумы кіреді. 2015-2021 жылдар аралығында порнографияға тәуелділік бойынша жүргізілген нейропсихофармакологиялық және психологиялық зерттеулердің көп бөлігі анонимді жағдайда ер адамдарға бағытталғанын және нәтижелерінің қарама-қайшы екенін көрсетті, сондықтан оларды осылай қарастыру керек. Ал басқа зерттеулер ер адамдарда эротикалық, бірақ ақшалай сыйақыларды болжайтын және эротикалық суреттерді көрсететін белгілерге жауап ретінде құрсақ стриатумының реактивтілігінің жоғарылауын анықтады, бұл порнографияға тәуелділік пен дәстүрлі тәуелділік бұзылыстары арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді. 2000 жылдан бері интернеттегі және онлайн порнографияны қолданудың артуы қоғамдық психикалық денсаулыққа елеулі жүк болып табылады, психопатологиялық модельдер мен диагностикалық критерийлерде консенсусқа қол жеткізілмеді және терапиялық тәсілдердің тиімділігін растайтын деректер жеткіліксіз.

Диагностикалық жағдайы

Порнографияға тәуелділіктің жай ғана құмарлық емес, тәуелділік ретіндегі мәртебесі қызу пікірталас тудырып отыр. Сонымен қатар, зерттеулер порнографияға тәуелділік деген белгіні қолдану, клиникалық емес, әлеуметтік себептермен туындаған нозологияны көрсетуі мүмкін. Бүгінде өздігінен порнографияға тәуелділік диагнозын қойып, көмек іздеп жүргендердің санының артуы, бәлкім, проблемалық мінез-құлқының жаңаша сипатталуын қабылдаудың нәтижесі болуы мүмкін, ал емес, емдеуді талап ететін жаңа аурудың дамуы емес. Тағы бір мінез-құлықтық тәуелділік – интернет ойындарына тәуелділік, DSM 5-тегі әрі қарай зерттеуді қажет ететін жағдайлар тізімінде кездеседі. Порнографияға тәуелділік DSM 5 (немесе оның ескі нұсқаларында) диагноз ретінде танылмайды. "Порнографияны онлайн қарау" DSM 5-те нақты айтылған, бұл басқа да проблемалық интернет қолданушыларында ұқсас белгілерді анықтаған көптеген зерттеулермен сәйкес келеді. Ал, тәуелділіктің көптеген биомаркерлері порнографияға қатысты ешқашан дәлелденген емес. Халықаралық аурулар жіктелімі 11 (ICD 11) "порнографияға тәуелділік" ұғымын жоққа шығарды. Дегенмен, ICD 11 "Компульсивті жыныстық мінез-құлық бұзылысы" (КЖМБ) терминін "импульсті бақылау бұзылыстары" бөліміне енгізген. Ол "құштарлықты, қайталамалы жыныстық импульстарды немесе ниеттерді бақылаудың тұрақты түрде сәтсіздікке ұшырауы, нәтижесінде қайталамалы жыныстық мінез-құлық" деп сипатталады. Дэвид Лей бұл, порнографияға тәуелділік концепциясын қолдау емес деп мәлімдеді. Екі зерттеудің нәтижелері оған қайшы келеді, олардың пікірінше, нарциссизм, әсіресе антагонистік нарциссизм, адамның порнографияға тәуелді екенін анықтауға ықпал етеді. Кіріспе психология оқулығының авторлары Кун, Миттерер және Мартини NoFap туралы айта келіп, порнографияны "супернормальды стимул" деп сипаттайды, бірақ тәуелділік емес, құмарлық моделін қолданады. Тәуелділік және құмарлық – бір-бірін жоятын психикалық бұзылулардың модельдері, "тәуелділік" термині қолданылмайды, бірақ ICD 11 "порномания" / "жыныстық тәуелділік" концепциясын қолдамайды. 2022 жылдың наурызында жарық көрген DSM 5 TR жыныстық тәуелділік/құмарлық диагнозын мойындамайды (оған интернетте порнография қарау да кіреді). ICD 11 порнографияны КЖМБ-ға қосты. Алайда, бұл импульсті бақылау бұзылысы ретінде жіктеледі, тәуелділік бұзылысы ретінде емес. DSM 5, DSM 5 TR, ICD 10 және ICD 11 жыныстық немесе порнографиялық тәуелділікті дұрыс диагноз ретінде мойындамайды. Ротман "порнографияның көптеген денсаулық салдарына әсері әлі толыққанды анықталған жоқ" деп мәлімдеді. Ғалымдар порнографияның әсері туралы көптеген зерттеулерде, себеп-салдар байланысын шатастыру жиі кездесетінін атап көрсетеді.

Емдеу

Когнитивті-мінездік терапия интернетке тәуелділікпен күрестегі сәттілігіне байланысты порнографияға тәуелділікті емдеудің тиімді болу мүмкіндігі ретінде қарастырылған, бірақ 2012 жылға дейін порнографияға тәуелділер арасындағы тиімділігін бағалау мақсатында ешқандай клиникалық сынақ жүргізілмеген. Қабылдау және міндеттеме терапиясы да проблемалық интернет-порнографияны қарауға қатысты тиімді ем болуы мүмкін екенін көрсеткен.

Интернеттегі порнография

Кейбір дәрігерлер мен қолдау ұйымдары онлайн порнографияны пайдалануды басқару үшін интернет мазмұнын бақылау бағдарламалық жасақтамасын, интернет мониторингін немесе екеуін де ерікті түрде пайдалануды ұсынады. Жыныстық зерттеуші Альвин Купер және оның әріптестері сүзгілерді терапиялық шара ретінде қолданудың бірнеше себептерін ұсынды, соның ішінде проблемалық мінез-құлықты жеңілдететін қолжетімділікті шектеу және клиенттерді күресу және рецидивтің алдын алу стратегияларын дамытуға ынталандыру. Ынтасыз жыныстық мінез-құлық антидепрессанттармен, соның ішінде ССКИ және серотонин-норепинефриннің кері сіңірілуін тежегіштермен, Налтрексонмен (опиаттық немесе алкогольдік тәуелділікте сыйақы механизмдерін тежейтін препарат), басқа көңіл-күйді тұрақтандырғыштармен және антиандрогендермен емделеді.

Эпидемиология

2017 жылы австралиялықтардың репрезентативті үлгісін қолдана отырып, секс видеоларын пайдалану туралы алаңдаушылық зерттелді. Зерттеу көрсеткендей, сауалнамаға қатысқан 10 131 әйелдің 0,5%-ы порнографияға «ұшырадым» дегенмен келісті; 1,2%-ы (секс фильмдерін көрген 4 218 әйелдің ішінде). Секс фильмдерін көретін еркектер арасындағы салыстырмалы көрсеткіш 4,4% құрады. Бұл зерттеуде бастапқы бұзылыстарды (мысалы, депрессияны) немесе діни көзқарастарға байланысты алаңдаушылықты жоққа шығаратын клиникалық тексеру жүргізілмеді, сондықтан егер мұндай бұзылыстар болса, олардың болу мүмкіндігін жоғары бағалау керек. Көптеген зерттеулер ыңғайлы үлгіні пайдаланады. 2000 жылы 9 265 адамнан құралған ыңғайлы үлгіде жүргізілген зерттеуде интернет пайдаланушыларының 1%-ы интернетті пайдалануына қатысты алаңдаушылық білдірген, ал 17%-ы проблемалық сексуалдық мінез-құлықтың критерийлеріне сәйкес келеді, яғни олар Калихман сексуалдық мінез-құлық шкаласы бойынша орташа көрсеткіштен бір стандарттық ауытқудан жоғары ұпай жинады. 84 студент жасындағы еркектерге жасалған сауалнамада студент жасындағы еркектердің 20-60%-ы порнографияны пайдалануды проблемалық деп санады. Интернетке тәуелділік туралы зерттеулер көрсеткендей, еуропалықтар мен американдықтар арасында бұл көрсеткіш 1,5-тен 8,2%-ға дейін ауытқуы мүмкін. 2019 жылғы зерттеуде өзін порнографияға тәуелді деп санағандардың пайдалану жиілігі жылына шамамен он рет екені анықталды. Зерттеу көрсеткендей, мұндай жағдай еркек жынысымен, пайдалану жиілігімен және порнографияның моральдық тұрғыдан дұрыс емес екендігіне сенумен (діни немесе басқа себептермен) байланысты.

Қолдау топтары

Порнографияны қолдануды тоқтатуды қалайтын және/немесе өзін порнографияға тәуелді деп санайтын адамдар үшін бірнеше қолдау топтары бар. Анонимді сексоголиктер (SAA), Анонимді сексоголиктер (SA), Анонимді секс және махаббат құмарлары (SLAA), Анонимді сексуалдық қалпына келтіру (SRA) және Анонимді сексуалдық импульстік бұзылыстар (SCA) сияқты он екі қадамдық бағдарламалар – бұл өз тәжірибелерін, күштерін және үміттерін бір-бірімен бөлісетін ерлер мен әйелдердің бірлестіктері, осылайша олар ортақ мәселелерін жеңіп, тәуелділіктен немесе байланыстырудан құтылуға басқаларға көмектеседі. Бұл Анонимді алкоголиктерден (AA) және басқа да қалпына келтіру құралдарын пайдаланатын он екі қадамдық бағдарлама. NoFap – 2011 жылы құрылған веб-сайт және қауымдастық форумы, ол порнография мен мастурбациядан бас тартуды қалайтындарға қолдау тобы ретінде қызмет етеді. Ол порнографияны, мастурбацияны және/немесе жыныстық қатынасты қолданудан аулақ болуды қалайтындарға қолдау көрсетеді. Жақындағы рецензияланған деректер осы онлайн қауымдастықта әйелдерге деген жеккөрушіліктің жоғары деңгейін және адамдардың сексуалдығы мен қарым-қатынастарды түсінуінің жеткіліксіздігін көрсетті. «Порнография соғыстары» кітабының авторы, социолог Келси Берк, бұл жеккөрушіліктің себебі порнография индустриясындағы әйелдердің басымдығын ерлердің жеке мәселелері үшін кінәлау екеніне сендіреді. Fight the New Drug – Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің мүшелері құрған, Солт-Лейк-Ситиде орналасқан коммерциялық емес ұйым. Бұл заң шығарумен айналыспайтын ұйым, ол ғылым мен жеке оқиғалар арқылы порнографияны қолдану туралы ақпарат беруге және білім беруге тырысады. Ол жастар аудиториясына бағытталған. Сондай-ақ, PornFree атты Reddit тобы бар, ол мастурбацияға емес, порнографиядан бас тартуға бағытталған. Celebrate Recovery – 35 000-ға жуық топтары бар христиандық конфессияаралық он екі қадамдық бағдарлама, ол өмірдің жаман әдеттерімен, жараларымен және қиындықтарымен күресіп жатқан кез келген адамға ашық. Celebrate Recovery 1991 жылы Калифорниядағы Saddleback Church шіркеуінде басталды, ал олардың бағдарламасы Киелі кітаптан алынған Тау үстіндегі уағыздағы мақалдарға және Анонимді алкоголиктерден алынған он екі қадамдық бағдарламаға негізделген.

Басты бұқаралық ақпарат құралдары

2013 жылы американдық актер Джозеф Гордон-Левитт комедиялық драмалық фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жасап, бас рөлді сомдады. Фильмді насихаттау мақсатымен берген сұхбатында Гордон-Левитт "адам мен экрандағы бейне арасындағы түбіртек айырмашылық" деп атаған мәселеге тоқталды. 2014 жылы американдық актер Терри Крюс ұзақ жылдар бойы порнографияға тәуелді болғанын айтты, бұл оның некесіне және өміріне елеулі зиян келтіргенін, ал 2009 жылы оңалту орталығына түскеннен кейін ғана одан арылуға қол жеткізгенін мәлімдеді. Қазір ол порнографияға тәуелділік және оның салдары туралы белсенді түрде сөз сөйлейді. 2015 жылы ағылшын комедияшысы Рассел Брэнд американдық "Fight the New Drug" порнографияға қарсы ұйымының бейнероликтерінде пайда болып, порнография мен оның зиянды әсерлері туралы әңгімеледі. 2016 жылы американдық комедиан Крис Рок пен оның әйелі Малаак Комптон 20 жылдық некеден кейін ажырасты, Рок бұл ажырасуға себептің өзінің адалсыздығы мен порнографияға тәуелділігі болғанын айтты. Кейіннен ол 2018 жылы "Тамборин" атты стендап-комедиясында порнографияға тәуелділігінің толық мәліметтерін талқылады.