Кіріспе
Жан Негулесконың 1944 жылғы фильмі «Димитриостың бетпердесі» – Сидней Гринстрит, Закари Скотт, Фей Эмерсон, Питер Лорр және Виктор Франсен қатысқан 1944 жылғы американдық фильм-нуар. Режиссері Жан Негулеско, сценарий авторы Франк Грубер, ал негізі Эрик Амблердің 1939 жылғы осы аттас романы. Скотт Димитриос Макропулостың рөлін кинодағы тұңғыш рет ойнады.
The Mask of Dimitrios is a 1944 American film noir starring Sydney Greenstreet, Zachary Scott, Faye Emerson, Peter Lorre, and Victor Francen. Directed by Jean Negulesco, it was written by Frank Gruber, based on the 1939 novel of the same title written by Eric Ambler. Scott played the title role, of Dimitrios Makropoulos, in his film debut.
Сюжет
1938 жылы голландиялық құпия жазушы Корнелиус Лейден Стамбулға сапармен барады. Бір кешке бір жанкүйер, түрік полициясының полковнигі Хаки, оның денесі жергілікті жағажайда табылған халықаралық интригашы және қылмыскер Димитриос Макропулостың оқиғасына қызығушылық танытатынын айтады. Лейден Салоникада туылған бір кездері өрік қаптаушының ертегісі туралы білгендеріне бірден таңғалады. Екі жігіт өлтірілген адамның денесін көру үшін моргқа барады, бұл қорқынышты жазушының асқазанын қинайды. Хаки Лейденді Димитриостың бұрынғы сүйіктісімен, қазір жергілікті жезөкше үйінің ханыммен кездесуге алып барады, бұл оны Еуропаны қиыстырып өтетін іздеуді бастайды. Ирана Превеза өзінің азғырылуы, Димитриостың әдепсіз әрекеттері, ол жалдамалы кісі өлтіруші болған кезде құлаған бірге өмір туралы әңгімелейді. Ол қашып кеткенін еске алып, полициядан алға басып, қарыз алған, төлемеген франктарды ұстап, қызды қайғылы көз жасына бөлейді. Лейден Софияға барады, ол бір түнде пойыздың кабинасын жүретін ағылшындық семіз жігітпен бөліседі. Кейіннен ол жігіттің қонақ үйдегі бөлмесін тонап жатқанын байқайды. Өзін "Питерс" деп атаған кіршікші Димитриостың оны түрмеге жіберген контрабандалық келісім бойынша сатқандығын айтады. Стамбулдағы өлімі туралы хабарға күмәнданып, Петерс оны, қазір парызды банкирді, шынайы жеке басын айтып шантаж жасауды жоспарлайды. Ол Лейнденді өз схемасына тартуға тырысады, бірақ голландиялық тұзаққа түспейді. Кітапты зерттеуге риза болған ол Петерстің Женеваға берген нұсқауына жүгінеді. Ол жерде ол бір кездері Димитрияны Югославияның кейбір әскери құпияларын алуға жалдаған жыланның сұлу және аристократиялық Владислав Гродекпен танысады. Димитриос биліктегі кішігірім, қарапайым қызметкерді ойын-сауықпен айналысуға шеберлікпен мәжбүрледі, ол өте үлкен қарызды өтеуге стратегиялық мина өсіру картасын тапсырды. Тұтқындалғанда, тышқан мойындап, өзін-өзі өлтіреді; Димитриос екі жаққа да ойнап, Гродекке екі есе жол ашады және картаны бәсекелес үкіметке сатып жіберді. Ақырында, Петерс Лейденді Парижге жібереді, онда ол Димитриосқа тұзақ құрмақшы болады. Ол солай істейді және өзінің миллион франк ақшасын алады, бірақ екеуін Макропулос таныс орнына дейін іздейді. Сол жерде Димитриос Питерске екі рет атып өлтіреді. Лейден ашуынан гөрі қорқынышынан ажалға ұшырап, шабуылшыны ұрып-соғады. Олар күресіп жатқанда Питерс тапаншаға қарай жығылып, Димитриосты қашықтықта ұстап тұрады. Ол Лейденді жіберіп, ол үш рет атылғаннан кейін баспалдаққа жетеді. Полиция дереу келіп, сөзге қонымды Питерсті тұтқындап алады. Ол Лейденге қоштасып, түрмеде отырған өзіне кітаптың көшірмесін жіберуге шақырады.
Өмірбаян
Роман 1939 жылы жарық көрді. Амблердің кітабындағы Димитриос Макропулос кейіпкері, әйгілі қару-жарақ сатушысы және "өлім саудагері" атанған сэр Базиль Захаровтың мансабының бастапқы кезеңінен шабыттанды. Оның өмірі, байлығы және жасаған зұлымдықтары Орсен Уэллстің құпия триллері "Мистер Аркадин" атты туындысының басты кейіпкерінде де бейнеленген. Димитриосты өлтіруге жасалған қастандық 1923 жылы Болгарияның аграрлық реформа премьер-министрі Александр Стамболийскийге қарсы жасалған қастандыққа негізделген. Ол 1923 жылғы 2 ақпандағы оқ жарылысынан аман қалды, бірақ 14 маусымда оңшыл құпия полициясының қолынан, сәтті төңкерістен кейін қаза тапты.
Өндіріс
Warner Bros. фильмге құқықтарды сатып алды. Сценарийді А. И. Безерыдес жазуға шақырылды, ал Генри Бланк продюсерлікке, ал Нэнси Коулман мен Хельмут Дантин басты рөлдерге бекітілді. Коулман рөлінен қанағаттанбады, сондықтан оның орнына Фей Эмерсон келді. Дантин басқа фильмге ауыстырылды және оның орнына жақында Бродвейде "Осы сүйкімді жастар" спектаклінде өте жақсы өнер көрсеткен Закари Скотт келді; ол үшін бұл алғашқы фильм болды.
Сыни жауап
New York Times киносыншысы Босли Кроутер 1944 жылғы маусымда фильмге ара-жібір пікір берді: "Бұл фильмде мистикалық жазушының Левант алаяғының Балқандағы қылмыстық мансабынан қоздырылған қызығушылығы туралы оқиға баяндалады. Фильм сөздерге көп ден қойып, мағынасыз флэшбэктерге толы. Әрине, Warner студиясы осы фильмге кейбір күңгірт атмосфераны сіңіріп, халықаралық кездесу орындары мен Балқандағы құлаған орындарды көркемдеуге жомарт болды. Мұндай әлемдік мелодрама кинематографиялық стильде жақсартуды қажет етеді, бірақ осы суреттің сценарийі мен режиссурасы өте ұқыпсыз, дәстүрлі тәсілді көрсетеді." Ұлыбританияның Channel 4 телеарнасының күні көрсетілмеген шолуында "фильм күтілгендей әрекетке толы емес, бірақ Лоррдың және әсіресе Гринстриттің шебер алаяк ретінде керемет өнер көрсетуіне мүмкіндік бар. Атмосфералық түсірілім және тартымды сценарий осы фильмді өте көңілді актерлік құрамы бар кинонуардың тамаша үлгісіне айналдырады." TV Guide бұл фильмін "1940 жылдардағы ең ұлы кинонуар классикасының бірі" деп атады, "Димитриостың бетпердесі" супержұлдыздарсыз, тек біркелкі таланттар, құпияға толы керемет сценарий және Негулесконың тартымды режиссурасы бар. Ол – соңғы минуттарына дейін қызықтырады.
Бейімделу
"Димитриостың бетпердесі" 1945 жылғы 16 сәуірде "The Screen Guild Theater" радио театрының эфиріндегі радиоспектакль ретінде бейімделді, онда Гринстрит және Лорр өзінің бұрынғы рөлдерін сомдады.