Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының солтүстік-батысындағы федералды түрде танылған түпкілікті американдық тайпасы – Куилеут тайпасы. Олар АҚШ-тың батыс Вашингтон штатындағы түпкілікті американдық халық. Қазіргі уақытта олардың саны шамамен 2000 адамды құрайды. Олар федералды түрде танылған тайпа: Куилеут резервациясының Куилеут тайпасы. 1855 жылы Квинаульт шартына қол қойғаннан кейін Куилеут халқы Квинаульт үнді резервациясына көшірілді. Олардың резервациясы Вашингтон штатының Кллэм округіне жақын, Тынық мұхитының жағалауындағы Квиллайут өзенінің сағасында орналасқан. Олар Солтүстік-Батыс Тынық мұхиты жағалауындағы Кост Салиш халқының және Вашингтон штатының Квинаульт халқының бір бөлігі болып табылады. Резервацияның негізгі халқы Ла Пуш қауымдастығында шоғырланған. 2000 жылғы халық санауы бойынша резервациядағы ресми тұрғындар саны 371 адамды құрайды, ал оның жер аумағы 4,061 км² (1,5678 шаршы миль немесе 1,003.4 акр) шамасында. Куилеут тілі Солтүстік-Батыс жағалауындағы жергілікті халықтардың арасындағы Чимакуан тілдер отбасына жатады. Куилеут тілі изолят болып саналады, себебі Куилеут тайпасымен туысқандығы бар тек бір ғана жергілікті халық – Чимакум, 1860 жылдары Сиэтл басшысы мен Суквамиш халқы тарапынан жойылды. Куилеут тілі – мұрындық дыбыстары (яғни, м және н) жоқ белгілі алты тілдің бірі. Солтүстік-Батыс жағалауындағы көптеген тайпалар сияқты, Куилеут халқы да бұрынғы кездегі өмірінде азық-түлік үшін жергілікті өзендерден және Тынық мұхитынан балық аулауға тәуелді болған. Олар Каскад тауларының батысындағы суық, ылғалды қыстардан қорғану үшін тақтай үйлер (ұзын үйлер) салған.

Өнер және материалдық мәдениет

Тарихи тұрғыдан алғанда, квилейттер талантты құрылысшылар мен қолөнершілер болған. Олар да сол аймақтағы басқа тайпалар сияқты қайық пен каноэ жасаумен айналысқан. Олар кит аулауға арналған каноэ жасап, онда тонна жүк пен көптеген адамдар сыйып жүретін. Олардың кедрден жасалған каноэлары екі адамға арналған кішкентай қайықтардан бастап, өте ұзын кемелерге дейін жететін, салмағы 6000 фунтқа дейін көтере алатын. Қазіргі клиперлік кеменің корпусы квилейттердің қолданған каноэлеріне ұқсас. Квилейттер жердің байлығын құрал-саймандар мен басқа да бұйымдар жасауға пайдаланған. Осы аймақта барлық нәрсе ағаштан жасалатын. Қажетті заттар, мысалы, ыдыстар, киім-кешек, қару-жарақ және бояулар қол жетімді табиғи ресурстардан жасалған. Өнер мен қолөнер саласында Квилейт тайпасы тоқылған себеттерімен және ит түгінен жасалған жамылғыларымен ең танымал. Тайпа арнайы өсірілген, жүнді иттерді олардың түгі үшін өсіріп, содан жіп иіп, жамылғылар тоқыған. Олар сондай-ақ су ұстайтын, тым тығыз тоқылған себеттер тоқыған. Кейбіреулерінде тіпті су қайнатуға да болады. Кедрдің қабығынан су өткізбейтін көйлектер мен қалпақтар жасап, ауданның қатты жаңбырынан өзін қорғаған.

Этноботаника

Куилеуттер өздерінің туған жерлерінің флорасының емдік қасиеттері туралы терең білімге ие. Олар барқыт жапырақты қалампырды (Vaccinium myrtilloides) шикі күйінде жейді, одан соустың немесе консервіленген тағамның жасау үшін пісіреді және азық ретінде пайдаланады.

Дін және космология

Куилеуттердің сенім жүйесінде әрбір адамның жеке қорғаушысы болған. Олар күнмен және Цикатимен (әлеммен) бірге осы қорғаушыға дұға ететін. Еуропалықтармен болған қарым-қатынас, аурулар, жоғалтулар және отарлау салдарынан олардың бастапқы дінінің көп бөлігі жоғалып кетті. Бірінші жағалаудан көрінетін Джеймс аралы Куилеуттердің сенімдері мен мәдениетінің барлық аспектілерінде маңызды рөл атқарды. Бастапқыда А Ка Лат ("Тастың басы") деп аталған бұл орын қарсы тайпаларды ұстап тұру үшін бекініс ретінде және басшыларды жерлеу орны ретінде пайдаланылды. Олардың халық әңгімелерінде айтылғандай, Куилеуттер қасқырлардан тараған. Куилеут мифтерінде екі жақты мифтік кейіпкерлер – Докибат пен К’ва’ити қасқырды адамға айналдырып, Куилеут тайпасының алғашқы адамын жасағандығы айтылады. Бастапқыда бес тайпалық қоғам болған: бұлқыншы, кит аулаушы, балықшы, ауа райын болжаушы және емші. Емші қасқыр биі арқылы Жаратушыны құрметтеген. Куилеуттердің халық әңгімелері Ла Пуш маңындағы Куилеут ұлтының жерінде әлі де тірі.

Тіл

Куилеут тайпасы Чимакуан тілдер тобының бір бөлігі болып табылатын Куилеут немесе Куиллают тілінде сөйлейді. Чимакум тайпасы да Чимакуан тілінде сөйлеген (Chemakum, Chimakum немесе Chimacum деп аталған), осы тілдер тобынан тіл сөйлейтін жалғыз халық болды. 1999 жылы Куилеут тілінің соңғы туған тілінде сөйлейтіні қайтыс болды, сол себепті тіл жойылған деп есептеледі, бірақ 50-ден асқан үш немесе төрт адам әлі де сөздік қорын біраз деңгейде сақтап қалған. Осыған дейін бұл тілде тек Ла Пуш тайпасының ақсақалдары мен кейбір маках тайпасының өкілдері ғана сөйлеген. Куилеут – мұрындық дауыссыз дыбыстары жоқ 13 белгілі тілдің бірі. Қазір тайпа тілдің жоғалуын болдырмау үшін Куилеут тайпалық мектебінде оқыту арқылы, тайпа ақсақалдары оқушылар үшін жазған кітаптарды пайдалануда. Куилеут ұлтының Мәдениет және тіл комитеті 2021 жылы өз халқының тілі мен мәдениетін сақтау мақсатында тіл және мәдениет қолданбасын жариялады. 2007 жылдан бастап Куилеут сөздерін күнделікті өмірге енгізу жұмыстары «Куилеут жаңғырту жобасы» арқылы жүзеге асырылуда, оның аясында тайпа мүшелеріне негізгі сөздер мен тіркестер туралы қолжетімді ақпарат ұсынылуда. Куилеут ұлты осы жобаны жалғастыруда, жүктеліп алуға болатын әліпби кестелерін және Куилеут тілінде оқылған аудиокітаптарды ұсынады.

Куилеут тайпалық мектебі

Quileute Tribal School K 12 Ла Пуш, Форкс және Хох резервациясынан келген тайпалық және тайпалық емес студенттерге қызмет көрсетеді. Мектепте сайланған бес мүшеден тұратын мектеп кеңесі және тағайындалған директор бар. 2020-2021 оқу жылында 14 түрлі тайпалық тегінен 131 студент қабылданды. Мектеп қазіргі уақытта "Жоғары жерге көшу" ұйымының назарында, ол мектепті ағымдағы цунами аймағынан тыс жерге көшіруді жоспарлап отыр. Жаңа кампус үшін 2020 жылдың 1 шілдесінде негіз қаланды. Жаңа кампуста сабақтар 2022 жылдың күзінде басталуы тиіс.

Қильют тайпасы көркем әдебиетте

Сьюзан Шарптың 1991 жылғы "Рухты іздеу" романында он бір жасар Аарон Сингер жазғы демалысының бір бөлігін Вашингтондағы Куилеут үнді резервациясында өткізеді. Сол жерде ол Куилеут баласы Робертпен дос болады. Отбасының ынтасымен, енді күнделікті өміріне көптеген дәстүрлерін енгізбейтін Роберт, Куилеут тілін және мәдениетін үйрену үшін тайпалық мектепке барады. Ааронның ұсынысымен жігіттер бірге "рухты іздеу" сапарына шығады, онда Аарон тұтқындалған бүркітті тауып құтқарады. Роберттің мәдениетін сыйласа да, Аарон оған Роберттей толыққанды қатыса алмайтынын түсінеді. Ааронның бастапқы романтикалық көзқарасы тереңірек түсінікпен ауысады. Стивен Майердің "Сумерек" сериясында Джейкоб Блэк және басқа да қасқыр адам кейіпкерлері бейнеленеді, олардың барлығы Куилеут тайпасының ойдан шығарылған мүшелері және Ла Пуш тұрғындары. Бұл туынды жергілікті халық пен мәдениеттің теріс бейнеленгені және Куилеут туралы әңгімелердің дұрыс айтылмағаны үшін көп сынға ұшырады. Куилеут тайпасы олардың аты мен мәдениеті пайдаланылғанына қарамастан, "Сумеректен" ешқандай өтемақы алмады. Бёрк мұражайы барлық қате түсініктерді жою және жанкүйерлерге Куилеут тайпасының шындығы туралы білім беру үшін веб-сайт құрды. Тарихшы Дэниел Иммервар Франк Герберттің "Дюнадағы фремендер" бейнесі Герберттің Генри Мартинмен, немесе Хан даа шомен, Вашингтон штатының Ла Пуш қаласындағы Куилеут резервациясында тұрған балықшымен болған әрекеттесуіне негізделгенін болжайды.