Кіріспе
Дыбыс болмағанда сөйлеудің шектеулі диапазонын түсіну техникасы. Еріндерді оқу, сондай-ақ сөйлеуді көру деп те аталады, бұл дыбыссыз ауыздың, бет-әлпеттің және тілдің қозғалысын көзбен түсіндіру арқылы сөйлеудің шектеулі диапазонын түсіну әдісі. Еріндерді оқудың қамтитын диапазонына қатысты бағалаулар әртүрлі, кейбір деректер 30%-ға дейін төмендеп кеткен, себебі еріндерді оқу контекстке, тіл біліміне және қалдық есту қабілетіне байланысты. Есту қабілеті нашар немесе саңырау адамдар ең көп еріндерді оқуды қолданса, қалыпты есту қабілетіне ие көптеген адамдар да қозғалатын ауызды көру арқылы сөйлеу туралы ақпаратты қабылдайды.
Процесс
Сөйлеуді қабылдау көбінесе есту дағдысы саналғанымен, ол іштей мультимодальды, себебі сөйлеуді жасау үшін сөйлеушінің еріндерінің, тістерінің және тілінің қозғалыстарын жасауы керек, олар бетпе-бет қарым-қатынаста көрінеді. Еріндер мен беттен алынған ақпарат есту арқылы түсінуге көмектеседі және көптеген тілді еркін меңгерген адамдар көрінетін сөйлеу қимылдарына сезімтал (МакГурк эффектісін қараңыз). Адамдардың көрінетін сөйлеу қимылдарын пайдалану дәрежесі сөйлеу қимылының көрінуіне және қабылдаушының білімі мен дағдысына байланысты өзгереді.
Фонемалар мен виземалар
Фонема – тілдегі ең кішкентай дыбыстық бірлік, ол сөздерді бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік береді. /pit/ және /pik/ бір фонемамен өзгешеленеді және әртүрлі ұғымдарды білдіреді. Ағылшын тілінде шамамен 44 фонема бар. Еріндерді оқу үшін визуалды түрде ерекшеленетін бірліктердің саны – виземалар – әлдеқайда аз, сондықтан бірнеше фонемалар бірнеше виземаға сәйкес келеді. Бұл көптеген фонемалар ауыз және көмей ішінде пайда болып, көру қиын болғандықтан болады. Мұнда көмей дауыссыздары мен тілдің көптеген қозғалыстары кіреді. Дыбысты және дыбыссыз жұптар бірдей болып көрінеді, мысалы [p] және [b], [k] және [g], [t] және [d], [f] және [v], [s] және [z]; сондай-ақ, мұрынды дыбыстар үшін (мысалы, [m] және [b]). Гомофендер – еріндерді оқу кезінде ұқсас көрінетін, бірақ әртүрлі фонемалардан тұратын сөздер. Ағылшын тілінде фонемалардың саны виземалардан үш есе көп болғандықтан, сөйлеудің шамамен 30% ғана еріндер арқылы оқыла алады деп есептеледі. Гомофендер – еріндерді қате оқудың маңызды себебі.
Бір-бірімен байланысу
Виземаларды тұрақты суреттер түрінде жазуға болады, бірақ сөйлеу уақыт бойынша дамиды. Сөйлеу дыбыстарының тізбектей, үздіксіз айтылуы ауыздың қозғалыстарын жақын орналасқан фонемалар "қалыптастыруы" мүмкін: "tooth" және "teeth" сөздеріндегі "th" дыбысы дауыстыларға байланысты өте әртүрлі болып көрінеді. Динамикалық сөйлеуді түсінудің бұл ерекшелігі виземадан тыс ерін оқуға әсер етеді.
Бұл қалайша аз ғана виземамен "жұмыс істей алады"?
Виземалар есті түсінуді қалыптастыру үшін пайдалы бастама береді, бірақ визема ішіндегі айтылу ерекшеліктерін ажыратуға болады, бұл сәйкестендіруге көмектеседі. Сонымен қатар, тіл лексикасындағы фонемалардың статистикалық таралуы тең емес. Бір-біріне фонемалық тұрғыдан ұқсас сөздердің топтары бар ("лексикалық көршілер", мысалы, шашу/сіңіру/отыру/таяқ сияқты), ал кейбіреулері басқа барлық сөздерден ерекшеленеді: олар фонемаларының таралуы бойынша "ерекше" болып табылады ("қолшатыр" мысал келтірілуі мүмкін). Тілді жақсы білетін адамдар сөйлеуді түсіндіру кезінде осы білімді пайдаланады, сондықтан көп лексикалық көршілері бар сөзді, аз көршілері бар сөзден анықтау қиынырақ. Бұл түсінікті көру арқылы сөйлеуге қолданғанда, тілдегі кейбір сөздерді, тіпті оларда аз визема болса да, нақты оқуға болады, себебі басқа ешқандай сөз "сәйкес келмейді".
Оқу және дағдылылықтың өзгеруі
Көптеген факторлар сөйлейтін адамның көрінуіне әсер етеді, оның ішінде жарықтандыру, бас/камераның қозғалысы, бейненің кадр жылдамдығы және көрерменнен қашықтық (мысалы, қараңыз). Құрметті, қалыпты сөйлеу кезіндегі бас қозғалысы ауыз әрекеттеріне тәуелсіз, естіп түсінуге көмектеседі. Дегенмен, байланысты сөйлеуді естіп түсіну кезінде, көрерменнің сөйлеген тілді білуі, сөйлеушімен таныстығы, сөйлеу стилі және естіп түсірілген материалдың контексі де сөйлеушінің көрінуімен бірдей маңызды. Көптеген естіп жүрген адамдар көрнекі сөйлеуге сезімтал болғанымен, жеке адамдардың естіп түсіну дағдыларында үлкен айырмашылықтар бар. Жақсы естіп түсінушілер көбінесе нашар естіп түсінушілерге қарағанда, визуалды сөйлеуден дыбыстарды анықтауда дәлірек болады. Кейбір зерттеушілер "естіп түсірілуге қабілеттіліктің" қарапайым виземиялық өлшеміне күмән келтірді. "Фонемалық эквиваленттік класы" өлшемі лексиканың статистикалық құрылымын ескереді және сонымен қатар естіп түсіну қабілетіндегі жеке айырмашылықтарды да ескере алады. Осыған сәйкес, жақсы естіп түсіну көбінесе жалпы тіл білімі, атқару функциясы және жұмыс жады сияқты кең ауқымды танымдық дағдылармен байланысты.
Алғашқы бірнеше ай
Ауызды көру ең кішкентай сәбилердің сөйлеуге деген сезімталдығының ерте қалыптасуына ықпал етеді және оларды 1-2 жасында сөйлеуге дайындайды. Еліктеу үшін, сәби естіген дыбыстарға сәйкес еріндерін қалыптастыруды үйренуі керек; сөйлеушіні көру оған көмектесуі мүмкін. Жаңа туған нәрестелер тілін сыртқа шығару немесе ауызды ашу сияқты ересектердің ауыз қозғалыстарын еліктейді, бұл одан әрі еліктеудің және кейін тіл үйренудің алғышарты болуы мүмкін. Сәбилер таныс сөйлеушінің аудиовизуалды сөйлеуі синхронды болмаған кезде алаңдайды және таныс, бейтаныс бет-әлпеттерге (жазылған) дауыстарға сәйкес келгенде әртүрлі қарау үлгілерін көрсетеді. Сәбилер тіл үйренуге дейін айлар бойы МакГурк иллюзиясына сезімтал болады. Осы және көптеген басқа зерттеулер өмірдің алғашқы жартысында (естілетін) сөйлеуге сезімталдықтың дамуында көрудің маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.
Алты айдың ана тілін үйренудегі рөлі
Шамамен алты айлық жасқа дейін есту қабілеті бар көптеген нәрестелер сөйлеу қимылдарының кең спектріне сезімтал болады, соның ішінде ауызда көрінетін қимылдарға да, олар кейіннен ана тілінің фонеологиясының бөлігі болуы немесе болмауы мүмкін. Бірақ өмірінің алғашқы алты айдан кейін есту қабілеті бар нәресте өз тілінің фонетикалық құрылымына қатысты сезімталдығының шектелуін көрсетеді және қажет емес ауыз қимылдарына деген бұрынғы сезімталдығын жоғалтуы мүмкін. /v/ және /b/ дыбыстары ағылшын тілінде көру арқылы ажыратылатындығымен, кастиль испан тілінде ажыратылмайды. 6 айға дейінгі испан және ағылшын тілінде сөйлейтін нәрестелер бұл дыбыстарды дұрыс ажырата алады. Дегенмен, үлкен испан тілінде сөйлейтін балалар бұл айырмашылықты "көру" қабілетін жоғалтады, ал ағылшын тілінде сөйлейтін балаларда бұл қабілет сақталады. Осындай зерттеулер нәресте кезінде есту және көру жеке-жеке дамитынына қарағанда, мультимодальдық өңдеу бала миының (тілдік) дамуында қағида екенін, ерекшелік емес екенін көрсетеді.
Тілдің алғашқы дамуы: бір-екі жыл
Көптеген зерттеулер тілге дайын кезеңдегі нәрестеде тілдің дамуына көру қабілетінің әсерін көрсетеді, бірақ туғаннан соқырлықтың тіл дамуына тигізетін әсері таңқаларлықтай аз. 18 айлық балалар жаңа сөздерді естігенде оңайырақ үйренеді, ал естімей, тек сөйлеу қозғалыстарын көрсеткенде үйренбейді. Дегенмен, тумысынан соқыр балалар өздерінің алғашқы сөздерінде /m/ және /n/ дыбыстарын шатастыруы мүмкін – мұндай шатасу көру қабілеті бар балаларда сирек кездеседі, себебі /m/ және /n/ дыбыстары көзбен аңғарылатын, бірақ естігенде шатастырылуы мүмкін. 1–2 жастағы балаларда көрудің рөлі ана тілін өндіру үшін осыншалықты маңызды болмауы мүмкін, өйткені олар осы жасқа келгенде сөйлеу дыбыстарын тану және қайталау дағдыларын меңгереді. Алайда, шетел тілін есту баланың назарын еріннің қозғалысын оқу және тыңдау арқылы көру және естуге ауыстыруға мүмкіндік береді, осылайша сөйлеуді өңдеуге, түсінуге және өндіруге болады.
Балалық шағы
Тіл білмейтін нәрестелер мен балаларды зерттеуде көрінетін сөйлеуге сезімталдықты анықтау үшін тікелей емес, сөзсіз әдістер қолданылады. Естілетін мектепке дейінгі жастағы балаларда еріннің қозғалысын оқу қабілетін сенімді түрде тексеру үшін оларға "Мен үнсіз айтқанды дауыстап айт" деп сұрауға болады. Мектеп жасындағы балаларда, мысалы, сандар сияқты таныс, шектеулі сөздерді еріннің қозғалысын оқу арқылы оңай алуға болады. Балаға "еріннің қозғалысын оқып, сөзді атауын" немесе еріннің қозғалысын оқу арқылы алынған сөзді суретпен сәйкестендіруді сұрағанда, еріннің қозғалысын оқу қабілеті мен жасы арасындағы байланыс байқалады.
Белгілі бір (есту) популяцияларда
Бірнеше зерттеулер ерекше дамылмау бұзылыстары бар топтарда еріннен оқудың аномалиялары туралы хабарлайды. Аутизм: Аутизммен ауыратын адамдарда еріннен оқу қабілеті төмендеуі және аудиовизуалды сөйлеуді қабылдауда көруге деген сенімсіздік күшін жоғалтуы мүмкін. Бұл олардың бетке қарауындағы ерекшеліктермен байланысты болуы мүмкін. Уильямс синдромы: Уильямс синдромымен ауыратын адамдар сөйлеуді оқудағы кейбір кемшіліктерді көрсетеді, бұл кемшіліктер олардың визуалды-пространдық қиындықтарынан тәуелсіз болуы мүмкін. Тілдің ерекше бұзылуы: Тілдің ерекше бұзылуы бар балалар да, дислексиясы бар адамдар сияқты, еріннен оқу сезімталдығының төмендеуі туралы хабарланған.
Құлағы естімеу
Құлақсыздарды оқытуда еріннен оқудың ("орализм") басқа коммуникация әдістерімен (соңғы кезде, толық коммуникация) салыстырғандағы рөлі туралы жүздеген жылдар бойы пікірталас қалыптасып келеді. Бір немесе екінші тәсілдің тиімділігінің деңгейі бірқатар факторларға байланысты: құлақсыз адамның есту қабілетінің деңгейі, есту қабілетінің жоғалту жасы, ата-ананың қатысуы және ата-ананың тілдері. Содан кейін құлақсыз адамның, оның қауымдастығының және күтушілерінің мақсаттарына қатысты сұрақ туындайды. Білім берудің мақсаты жалпы коммуникацияны жақсарту ма, қол тілін бірінші тіл ретінде дамыту ма, әлде есту қабілеті бар қауымның сөйлеу тілін меңгеру ма? Зерттеушілер қазір тіл мен коммуникацияның қай аспектілерін баланың және оның отбасының есту жағдайы мен білім беру жоспарларын ескере отырып, қандай тәсілдермен және қандай жағдайларда жақсы жеткізуге болатынына назар аударады. Екі тілді бимодальдық (сөйлеу және қол тіліндегі тиімділік) – құлақсыз балалардың тілдік білімін дамытудағы қазіргі басым тәсілдердің бірі. Құлақсыздар көбінесе есту қабілеті нормал адамдарға қарағанда еріндерді оқуда жақсырақ. Кейбір құлақсыздар кәсіби ерін оқушылар болып жұмыс істейді, мысалы, сот-медициналық сараптамада. Кохлеарлық имплантация жасаған құлақсыздарда имплантация алдындағы ерін оқу дағдысы имплантациядан кейінгі (естімелік немесе аудиовизуалды) сөйлеуді болжауға көмектеседі. Ересектерде имплантация жасалған жас неғұрлым кеш болса, құлақсыз адамның сөйлеуді көру қабілеті соғұрлым жақсырақ болады. Көптеген құлақсыздарға сөйлеу коммуникациясына қол жеткізуге көмектесу үшін жаттықтырылған, кәсіби ерін оқушы арқылы сөйлеу хабары жеткізілуі мүмкін. Ерін оқу және сауаттылықты дамытумен байланысты, құлақсыз туған балалардың сауаттылық дағдыларын дамыту әдетте кешігеді, бұл сөйлеу тілінің элементтерін меңгерудегі қиындықтарды көрсетеді. Атап айтқанда, құлақсыз балаларға фонема-графема байланысын сенімді түрде жасау қиын болуы мүмкін, олар сауаттылықты игерудің осы қажетті қадамын меңгеру үшін сөйлеуді оқуды меңгеруі керек. Ерін оқу дағдысы құлақсыз ересектер мен балалардың сауаттылық қабілетімен байланысты, ал ерін оқуды оқыту сауаттылық дағдыларын дамытуға көмектеседі. Cued Speech ерін оқуды қол пішіндерімен бірге қолданады, бұл висемалық (консонантты) ерін пішінін нақтылайды. Cued Speech есту қабілеті бар ата-аналарға қол тілінен гөрі оңайырақ үйренілетіні айтылады, ал зерттеулер, негізінен Бельгиядан, құлақсыз баланың сәби кезінде Cued Speech-ке ұшыраса, тек ерін оқудан гөрі сөйлеу тілін үйренуде тиімдірек прогресс жасай алатынын көрсетеді. Cued Speech-ті құлаққап имплантациясында қолдану оң нәтиже беруі мүмкін. Осыған ұқсас тәсіл, көрінетін сөйлеуге қол пішіндерін қолдану, Visual Phonics болып табылады, оны кейбір педагогтар жазба және ауызша тілді үйренуді қолдау үшін пайдаланады.
Оқыту және оқыту
Ауызша оқуды оқыту мен даярлаудың мақсаты – ауызша оқудың мәнін түсіндіру және сөйлеуді «көзбен» қабылдау қабілетін жақсарту жолдарын үйрету. «Көзбен естуді» жақсарту үшін ауызша оқуды оқытудың тиімділігі әрқашан айқын болмаған, әсіресе есту қабілетін кейіннен жоғалтқан адамдар үшін, бірақ оқушыларды көрінетін сөйлеу қимылдарына назар аударуға үйретудің жүйелі даярлауы пайдалы болуы мүмкін деген дәлелдер бар. Ауызша оқу сабақтары, көбінесе есту қабілетін басқару сабақтары деп аталады, негізінен есту қабілеті төмен ересектерге арналған. Есту қабілеті төмен ересектердің көп бөлігі жасқа немесе шуға байланысты есту қабілетін жоғалтқан; есту қабілетінің екі түрінде де жоғары жиілікті дыбыстар бірінші болып жоғалады. Көптеген дауыссыз дыбыстар жоғары жиілікті болғандықтан, сөйлеу бұрмаланады. Есту аппараттары көмектеседі, бірақ бұл жағдайды толығымен шешпейді. Action on Hearing Loss қайырымдылық қоры тапсырысымен жүргізілген Ұлыбританиядағы зерттеулер (2012) ауызша оқу сабақтарының тиімді екенін көрсетті. Оқытушылар ауызша оқудың нақты ғылым емесін мойындайды. Оқушылар ерін, тіл және жақ қозғалыстарын бақылауға, тілдің ырғағы мен әуеніне ілесуге, есту аппараттарымен немесе оларсыз қалған есту қабілетін пайдалануға, сөздерді және дене тілін түсінуге, сондай-ақ ақылға қосып, қорытынды жасауға үйретіледі. Олар ауызша оқушылардың әліпбиін, еріндерде бірдей көрінетін дыбыстар тобын (визема), мысалы, п, б, м немесе ф, в үйренеді. Мақсат – сөйлеудің мағынасын түсіну, соның арқасында әңгімеге сеніммен қатысуға және есту қабілеті төмендегенде жиі болатын зиянды әлеуметтік оқшаланудан қашуға болады. Ауызша оқу сабақтары шуда естуге қиналатындарға және есту қабілетінің төмендеуіне бейімделуге көмектеседі.
Сынақтар
Көптеген есіктен оқу сынақтары нақты сөйлеуді қабылдау міндеттерін орындаудағы жеке ерекшеліктерді өлшеу және оқытудан кейін нәтижелердегі өзгерістерді анықтау мақсатымен әзірленген. Есіктен оқу сынақтары көбінесе эксперименттік жағдайларда шағын топтармен немесе жеке пациенттер мен клиенттерде клиникалық көрсеткіш ретінде қолданылған. Демек, қазіргі кездегі көптеген есіктен оқу сынақтарының жалпы халық арасында есіктен оқу шеберлігін анықтау мүмкіндігі шектеулі.
Машина арқылы тілден сөйлеу және тілден оқып алу
Автоматты түрде еріндерден оқу компьютерлік инженерияда, сондай-ақ ғылыми фантастика фильмдерінде қызығушылық тудыратын тақырып болып табылады. Компьютерлік инженер Стив Омохундро, басқалармен бірге, оның дамуына бастама берді. Бет анимациясындағы мақсат – адам сөйлеу қимылдарын имитациялайтын, әсіресе ауыз қозғалыстарын қамтитын, нақты бет қимылдарын жасау. Естілген немесе жазылған тілге негізделген компьютерлік алгоритмдер бет суреттерін өзгертуге немесе манипуляциялауға мүмкіндік береді. Жүйелер бет қимылдарынан алынған егжей-тегжейлі модельдерге (қозғалыс түсіру); жақ, ауыз және тілдің қимылдарының анатомиялық модельдеуіне; немесе белгілі визема-фонемалық қасиеттерді картографиялауға негізделуі мүмкін. Бет анимациясы сөйлеуді оқу оқытуда қолданылды (әртүрлі дыбыстардың қалай көрінетінін көрсету арқылы). Бұл жүйелер – сөйлеу синтезі модельдеуінің бір бөлігі болып табылады, олардың мақсаты сенімді «мәтіннен (көрінетін) сөйлеуге» шығару. Керісінше, бет қимылдарын сөйлеуде жасаудың орнына, беттің қимылындағы табиғи бейне деректерінен сөйлеудің нақты интерпретацияларын (яғни жазбаша транскрипт немесе аудио жазба) бере алатын компьютерлік алгоритмдерді әзірлеу – қосымша мақсат. Бұл модельдер де әртүрлі деректерден алынуы мүмкін. Видеодан автоматты визуальды сөйлеуді тану әртүрлі тілдерді (сөйлеу тілінің деректерінен құралған корпус бойынша) ажыратуда жетістікке жетті. Машиналық оқыту алгоритмдерін пайдаланатын демонстрациялық модельдер видеодан белгілі бір сөздер сияқты сөйлеу элементтерін оқуда, сондай-ақ визуалды түрде ұқсас ауыз қимылдарынан оқу қиын фонемаларды анықтауда белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. Машиналық сөйлеуді оқу қазір үлкен деректер базасын пайдаланатын нейрондық желіге негізделген алгоритмдерді табысты қолданады (аудио автоматты сөйлеуді тану үшін сәтті модельді ұстандыра отырып). Машиналық ерін оқуды пайдалану мүмкіндіктеріне тек бейне жазбаларды автоматты түрде оқу, дауыс жолдары зақымдалған спикерлерді автоматты түрде оқу және бетпе-бет видеодағы сөйлеуді өңдеу (яғни бейнетелефон деректерінен) кіруі мүмкін. Автоматты ерін оқу шулы немесе беймәлім сөйлеуді өңдеуге көмектеседі. Автоматты ерін оқу парольге негізделген идентификацияны алмастыра отырып, биометриялық идентификацияға үлес қосуы мүмкін.
Ми
Аудиторлық ми аймақтары, Гешль гирусының ішінде, көру арқылы айтылған сөзбен белсендірілетіні анықталғаннан кейін, сөзді оқуға қатысты нейрондық тізбектерге supra modal өңдеу аймақтары, әсіресе жоғарғы уақытша ойыс (барлық бөліктері), сондай-ақ артқы төменгі жеңіл ойыстың уақытша аймақтары, беттерді және биологиялық қозғалысты өңдеуге маманданған аймақтар кіреді. Кейбір, бірақ барлық емес зерттеулерде Брока аймағының белсенділігі сөзді оқу кезінде байқалды, бұл артикуляциялық механизмдер сөзді оқу барысында қосылуы мүмкін екенін көрсетеді. Аудиовизуалды сөзді өңдеудің уақыттық қатарын зерттеулер көрсеткендей, сөзді көру дыбыстық сигналға дейін есту өңдеу аймақтарын дайындауы мүмкін. Есту қабілеті бар адамдарда жақсы ерін оқу дағдысы (сол жақ) жоғарғы уақытша ойыс және іргелес төменгі уақытша (көрнекі) аймақтардағы белсенділіктің күшеюімен байланысты. Саңырау адамдарда сөзді оқуға арналған тізбек есту қабілеті бар адамдарға ұқсас болып көрінеді, (сол жақ) жоғарғы уақытша белсенділік пен ерін оқу дағдысы арасында ұқсас байланыстар бар.