Кіріспе

Нақты заттардың ортақ ерекшеліктері немесе сапалары.

Метафизикада, жалпылық – нақты заттардың ортақ қасиеттері, атап айтқанда, ерекшеліктері мен сапалары. Басқаша айтқанда, жалпылықтар – көптеген нақты заттарда көрініс табатын, қайталама немесе жиі кездесетін ұғымдар. Мысалы, бір бөлмеде екі орындық бар делік, олардың екеуі де жасыл түсті. Бұл екі орындық "орындық болу" қасиетін, сондай-ақ "жасыл" түсін немесе жасыл болу сапасын бөліседі; яғни, олар екі "жалпылықты" бөліседі. Ерекшеліктердің немесе сипаттамалардың үш негізгі түрі бар: түрлер немесе топтар (мысалы, сүтқоректілер), қасиеттер (мысалы, қысқа, күшті) және қатынастар (мысалы, әкесі, қасында). Бұлардың барлығы – жалпылықтың әртүрлі түрлері. Классикалық тұрғыдан алғанда, жалпылықтар абстрактілі (мысалы, адамзат), ал нақтылықтар – конкретті (мысалы, Сократтың жекелігі). Дегенмен, жалпылықтар міндетті түрде абстрактілі емес, ал нақтылықтар міндетті түрде конкретті емес. Мысалы, сандар нақты, бірақ абстрактілі объектілер деп санауға болады. Сол сияқты, Д.М. Армстронг сияқты кейбір философтар жалпылықтарды конкретті деп есептейді. Көпшілігі сыныптарды жалпылықтарға жатқызбайды, бірақ Джон Бигелоу сияқты белгілі философтар оларды жалпылықтар деп санайды.

Универсальдар проблемасы

Универсалдар мәселесі – универсалдардың болуына қатысты метафизикадағы ежелгі мәселе. Мәселе, нәрселер арасындағы ұқсастық немесе қасиеттердің сәйкестігі құбылысын түсіндіруге тырысудан туындайды. Мысалы, шөп пен «Гренни Смит» алмасы ұқсас немесе жасыл түстің қасиеті сияқты бір қасиет бойынша сәйкес келеді. Мәселе – осы қасиеттер бойынша нәрселер арасындағы сәйкестікті қалай түсіндіруде. Универсалдарға қатысты көптеген философиялық ұстанымдар бар. «Сұлулықты» мысалға алсақ, төрт позиция бар: Идеализм: сұлулық – санада құрылған қасиет, сондықтан ол нәрселердің сипаттамаларында ғана бар. Платондық абсолютті реализм: сұлулық – кез келген санадан немесе нәрседен тәуелсіз, идеалды түрде бар қасиет. Аристотельдік орташа реализм немесе концептуализм: сұлулық – нәрселердің қасиеті (іштегі fundamentum), сана осы сұлу нәрселерден абстракция жасайды. Номинализм: жалпылама емес, тек жеке тұлғалар бар. Көбірек қарастыратын болсақ, негізгі ұстанымдар әдетте мыналар ретінде жіктеледі: абсолютті реализм, номинализм (кейде универсалдарға қатысты «антиреализм» деп аталады), орташа реализм және идеализм. Абсолютті реалистер қасиеттердің сәйкестігін түсіндіру үшін тәуелсіз, абстрактті универсалдардың бар екенін жорамалдайды. Номиналистер универсалдардың бар екенін жоққа шығарып, олар қасиеттердің сәйкестігін түсіндіру үшін қажет емес деп мәлімдейді. Концептуалистер универсалдар тек санада ғана бар немесе концептуализацияланған кезде бар дейді, универсалдардың тәуелсіз болуын жоққа шығарып, бірақ олардың ішкі негізін қабылдайды. Туындайтын қиындықтарға тілді қолданудың салдары мен тілді онтологиямен байланыстырудың күрделілігі жатады.

Ерекше

Универсалдының ерекшеліктері деп аталатын мысалдары болуы мүмкін. Мысалы, ит (немесе иттілік) түрі – универсалды, сондай-ақ қызыл (немесе қызылдық) қасиеті және аралықта болу қатынасы (немесе арадағы қатынас) да универсалды. Кез келген нақты ит, қызыл зат немесе басқа заттардың арасындағы зат универсалды емес, бірақ универсалдының мысалы болып табылады. Яғни, универсалды тип (иттілік), қасиет (қызылдық) немесе қатынас (аралықта болу) нақты объектіге (белгілі бір ит, қызыл зат немесе басқа заттардың арасындағы объектіге) ішкі қасиет ретінде тән.

Платондық реализм

Платондық реализм универсалдарды жалпы терминдердің нұсқаушылары деп қарастырады, мысалы, "біртектілік", "дөңгелектік" және "сұлулық" сияқты сөздердің нұсқау жасайтын абстрактілі, материалдық емес, саналық емес ұғымдар. Жеке нәрселер – бұл жеке есімдердің, мысалы, "Фаэдо" немесе бір ғана нысанды анықтайтын нақты сипаттамалардың, мысалы, "сол жақтағы адам" деген тіркестердің нұсқаушылары. Басқа метафизикалық теориялар физикалық ұғымдарды сипаттау үшін универсалдар терминологиясын пайдалана алады. Платонның қазіргі күні универсалдар деп аталатын мысалдары математикалық және геометриялық идеяларды, мысалы, шеңберді және жаратылыс сандарын қамтиды. Дегенмен, Платонның универсалдарға қатысты көзқарастары бірнеше әртүрлі талқылауларда өзгерген. Кейбір жағдайларда Платон мінсіз шеңбердің барлық көшірмелер үшін де, шеңбер сөзінің анықтамасы үшін де үлгі немесе жоба ретінде жұмыс істейтіндей айтқан. Басқа талқылауларда Платон жеке нәрселерді байланысты универсалға "қатысу" ретінде сипаттайды. Қазіргі реалистер универсалдардың көптеген мысалдары бар екенін қабылдайды. Мысалдар: Д.М. Армстронг, Николас Вултерсторф, Рейнхардт Гроссман, Майкл Лукс.

Номинализм

Номиналистер универсалдардың ақылдан тәуелсіз нақтылықта бар еместігін, олардың тек ұғымдар (кейде «концептуализм» деп аталады) немесе тек атаулар екенін жақтайды. Номиналистер, әдетте, қасиеттердің универсалдар емес, абстрактілі жекеліктер (мысалы, троптар) екенін айтады. Ж.П. Мореланд «радикалды» және «орташа» номинализмді ажыратады. Номиналистердің мысалдарына буддалық логиктер мен апоха теориясын ұстанғандар, орта ғасырлық философтар Росселин Компиеньдік және Уильям Окхэм, сондай-ақ заманауи философтар В.В.О. Куайн, Уилфред Селларс, Д.С. Уильямс және Кит Кэмпбелл жатады.

Ұрпақтылық қағидаты

Нестит-худ принципі негізінен ағылшын тіліндегі философтар әмбебаптар мен қасиеттерге ыңғайлы, қысқаша атаулар беру үшін қолданады. Несс Ити Худ принципі бойынша, кез келген әмбебапқа арналған атауды предикаттың атын алып, "ness", "ity" немесе "hood" жұрнағын қосу арқылы жасауға болады. Мысалы, сол жақ қолды адамдарға тән әмбебапты "сол жақ қолды" предикатын алып, "ness" жұрнағын қосу арқылы жасауға болады, нәтижесінде "сол жақ қолдылық" деген атау шығады. Бұл принцип әдеттегі ағылшын тілінде әмбебаптың белгіленген немесе стандартты атауы жоқ жағдайларда ең пайдалы: Орындықтардың ерекше белгісі қандай? Ағылшын тілінде "chair" сөзі тек зат ретінде ғана емес ("The chair is broken"), сонымен қатар предикат ретінде де қолданылады ("That is a chair"). Орындықтардың ерекше белгісі үшін атау жасау үшін "chair" предикатын алып, "ness" жұрнағын қоссақ, "chairness" деген атау шығады.