Кіріспе

Армян тілінің екі стандартты түрінің бірі – армян диалектісі. Батыс армян тілі ( ) – қазіргі армян тілінің екі стандартталған түрінің бірі, екіншісі – Шығыс армян тілі. Ол негізінен Стамбул армян диалектісіне негізделген, Шығыс армян тілінен айырмашылығы, ол негізінен Ереван армян диалектісіне негізделген. 20 ғасырдың басына дейін Батыс Армения деп тарихи аталатын Осман империясының шығыс аймақтарында, армяндар көп тұрған жерлерде, Батыс армян тілінің әртүрлі диалектілері қолданылды. Қазіргі кезде қолданылып жүрген Батыс армян тілінің диалекттік немесе сөйлеу түрлеріне Хемшин халқының Хомшеци диалектісі, Сирияның Кессаб, Латакия және Джеср әл Шугур қалаларының, Ливанның Анжар қаласының, Түркияның Стамбул және Вакифли қалаларының диалектілері ("Суедия" диалектісінің бір бөлігі) жатады. Сасун және Муш диалектісі Арменияның Базмаберд және Саснашен сияқты ауылдарында да қолданылады. Киликия диалектісі Кипрде де қолданылады, онда армян мектептерінде (Нарег) оқытылады және шамамен 3000 армян текті адамның ана тілі болып табылады. Батыс армян тілінің Карин диалектісінің түрлері Солтүстік Арменияда, негізінен Гюмри, Артик, Ахурян және Ширак облысының 130-ға жуық ауылында, сондай-ақ Грузияның Самцхе-Джавахети облысындағы армяндар (Ахалкалаки, Ахалцихе) арасында қолданылады. Көбінесе диаспоралық тіл және ешқандай мемлекеттің ресми тілі емес Батыс армян тілі, оның ана тілінде сөйлейтін адамдардың азаюына байланысты жойылып кету қаупі бар, олар өздерін қабылдаған елдерге сіңісуге ұшырайды. Ethnologue мәліметтері бойынша, Батыс армян тілінде 1,58 миллион адам сөйлейді, олар негізінен Түркия, Армения, Грузия, Ливан және Иракта тұрады. Тіл 6b санатында жіктеледі (яғни, қауіпті жағдайда, ұрпақтан-ұрпаққа берілуде үзілістер бар).

Жіктеу

Батыс армян тілі – үнді-еуропалық тілдер отбасының армян тармағына жатады, және шығыс армян мен классикалық армян тілдерімен бірге осы тармақты құрайды. Глоттологтың мәліметінше, Антиохия, Артиал, Кіші Азия, Болу, Хамшен, Киликия, Муш Тигранакерт, Станоз, Ваник және Йозгат – Батыс армян тілінің негізгі диалекттері болып саналады. Шығыс армян және Батыс армян тілдерін білімді немесе сауатты қолданушылар көбінесе бір-бірін түсіне алады, ал сауатсыз немесе жартылай сауатты, төмен тілдік деңгейде сөйлейтін адамдар екінші нұсқаны түсінуде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бір фонологиялық ерекшелік – шығыс армян тіліндегі дыбысты дауыстамалар батыс армян тілінде дауыссыз болып келеді.

Дауыс берушілер

Батыс армян тілі Иран мен Ресейдің Дондағы Ростов қаласынан басқа Таяу Шығыстың көп бөлігіндегі армяндардың арасында таралған. Түркияда (әсіресе Стамбулда) армяндардың шағын ғана бөлігі оны ана тілі ретінде қолданады – жалпы армян қауымының 18 пайызы, ал жастардың арасында 8 пайызы. Ливан (Бейрут), Сирия (Алеппо, Дамаск), Калифорния (Фресно, Лос-Анджелес) және Франция (Марсель) елдерінде Батыс армян тілінде екінші тіл ретінде сөйлейтін диаспоралық қауымдар бар. Бұрын Батыс армян тілі армян тілінің басым түрі болған, бірақ Армян геноциді салдарынан Батыс армян тілінде сөйлейтін көптеген адамдар қаза тауып немесе жер аударылды. Шығыс Арменияға қашқандар қазір Шығыс армян тілінде сөйлейді немесе күнделікті қолданыста Батыс армян диалектілері мен Шығыс армян тілінің стандартты түрі арасында екі тілділік жағдайында болады. Батыс Арменияда қазірге дейін қолданылып келе жатқан жалғыз Батыс армян диалектісі – Хомшеци диалектісі, себебі мұсылмандыққа өткен Хемшин халқы Армян геноцидінің құрбаны болған жоқ. 2009 жылдың 21 ақпанында, Халықаралық ана тілі күнінде ЮНЕСКО «Қауіп төмендегі әлем тілдерінің атласының» жаңа басылымын жариялады, онда Түркиядағы Батыс армян тілінің жойылу қаупі бар екені нақты айтылды.

Орфографиялық

Батыс армян тілі классикалық армян орфографиясын қолданады, ол дәстүрлі Маштоцян орфографиясы деп те белгілі. Армян орфографиясының реформасы, көбінесе Абегиан орфографиясы деп аталады, Армян Кеңес Социалистік Республикасында енгізілген және қазіргі Арменияның көптеген шығыс армян тілінде сөйлейтін адамдары оны әлі де қолданады. Дегенмен, Иран мен оның диаспорасындағы шығыс армян тілінде сөйлейтін адамдар немесе батыс армян тілінде сөйлейтін адамдар оны қабылдаған жоқ, тек коммунистік режим кезінде Румыния мен Болгарияда жарық көрген мерзімді басылымдарды қоспағанда.