Кіріспе

Швейцарияның конституциялық құжаты

Федералды жарғы немесе Альянс хаты (Bundesbrief) – Швейцарияның ең ерте конституциялық құжаттарының бірі. 1291 жылы Ури, Швиц және Унтервальден кантондары арасындағы одақ шарты, Хартия – Ескі Швейцария Конфедерациясының қалыптасуына әкелген одақтардың бірі. 19-шы және 20-шы ғасырларда, Швейцария федеративтік мемлекеті құрылғаннан кейін, Хартия халықтың санасында Швейцарияның негізгі құрылтай құжатына айналды. Харгияда қазіргі Швейцарияның орталық бөлігіндегі үш кантонның біріккені – Үш орман кантонының мәңгілік одағы (Ewiger Bund der Drei Waldstätten) тіркелген. Ол 1291 жылдың тамыз айының басында жасалған, және 20-шы ғасырда Швейцарияның Ұлттық күніне (1 тамыз) негіз болды. Латын тілінде жазылған Хартияда бұрынғы (жоғалған немесе жазбада қалмаған) келісімге сілтеме жасалған. Қазір ол Швицтегі Швейцария Конфедерациясы Хартиялары мұражайында көрсетілуде.

Мазмұны

Ури, Швиц және Унтервальден альпілік аймақтарының халқы арасында одақ жасалды (homines vallis Uranie universitasque vallis de Switz ac communitas hominum Intramontanorum Vallis Inferioris). Одаққа қатысушылар құпия келісім жасаушылар (conspirati) және (синоним ретінде) қастықтасушылар (coniurati) деп аталады, дәстүрлі түрде неміс тілінде "Eidgenossen" (ал эми ағылшын тілінде "Confederates" – Конфедераттар) деп аударылады. Бұл хаттаманың мақсаты, Габсбург әулетінен Рудольф I-нің 15 шілдеде қайтыс болғаннан кейін құқықтық жағдайды бекіту болған деседі. Бірінші екі параграфта үш қауым үш аңғарды бірлесіп қорғауға міндеттенеді. Хаттаманың қалған бөлігі сот істеріне арналған: ол дау-жанжал туғанда төрелікке шақырады, шетелдік судьяларды қабылдамайды, кісі өлтірушілерге өлім жазасын, ал өрт қойғандарға елден қууды белгілейді және судьялар мен сот шешімдеріне бағынуды талап етеді.

Қазіргі заманғы қабылдау

1291 жылғы жарғы Швейцария тарихнамасында тек 19 ғасырдың соңында маңызды болды. Бұрын Швейцария Конфедерациясының құрылған күні дәстүрлі түрде 1307 жыл (Эгидиус Цхуди) деп есептелді; осы жыл әлі күнге дейін 1895 жылы салынған Телл монументіне жазылған. 1291 жылғы жарғының Конфедерацияның негізгі құжаты екендігі туралы идея алғаш рет 1889 жылғы 21 қарашадағы Ішкі істер федералдық департаментінің баяндамасында, 1891 жылы Берн қаласының негізіне 700 жыл және Конфедерацияның 600 жылдығын бірлесіп атап өту ұсынысы аясында айтылды. Құжатта көрсетілген датаға сәйкес 1 тамызда ұлттық мереке атап өту туралы ұсыныс алғаш рет 1899 жылы көтерілді (бірақ ол ресми түрде 1994 жылы ғана бекітілді). Конфедерацияның негізгі құжаттарын сақтайтын арнайы ұлттық ескерткіш салу идеясын алғаш рет 1891 жылы федералды кеңесшілер Эмиль Велти мен Карл Шенк ұсынды. Бұл жоспар 1915 жылы Моргартен шайқасының 600 жылдығын мерекелеуге дайындық кезінде қайта қарастырылды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан іске асырылуы кейінге шегерілді. Соғыстан кейін Швиц кантоны жобаға федералдық қолдау сұрады, және ол 1928 жылы мақұлданды. 1933 жылы Жозеф Билер жобалаған Bundesbriefarchiv (Федералды жарғы мұрағаты) 1936 жылы ашылды. 1979-1980 жылдары көрме залы жаңартылып, мұражайда көрсетілген 21 ту мен баннер қалпына келтірілді. 1998-1999 жылдары көрме жаңадан ұйымдастырылды. Осы уақыт аралығында мекеме өз атын Bundesbriefmuseum (Швейцария Конфедерациясы жарғылары мұражайы) деп өзгертті.