Кіріспе

Сыртқы істер министрлігі – көптеген елдерде сыртқы істер министрлігі (қысқаша MFA немесе MOFA) мемлекеттің сыртқы саясаты мен қарым-қатынастары, дипломатия, екіжақты және көпжақты қарым-қатынастар саласындағы істер, сондай-ақ шетелдегі ел азаматтарына көмек көрсетуге жауапты жоғары мемлекеттік орган. Бұл ұйымды әдетте сыртқы істер министрі немесе сыртқы істер министрі (лауазымы мемлекеттік хатшы сияқты түрліше болуы мүмкін, бірақ функциялары бірдей) басқарады. Сыртқы істер министрі көбінесе үкімет басшысына (премьер-министр немесе президент сияқты) есеп береді.

Атаулардағы айырмашылық

Кейбір елдерде, мысалы, Үндістанда сыртқы істер министрі сыртқы істер министрі деп аталады; ал басқалары, мысалы, Бразилия және бұрынғы Кеңес Одағынан құрылған мемлекеттер, осы лауазымды сыртқы қатынастар министрі деп атайды. АҚШ-та мемлекеттік хатшы – сыртқы қатынастарды басқаратын министрлер кабинетінің мүшесі. Басқа да кең таралған атаулар бар, мысалы, сыртқы істер министрі. Латын Америкасының көптеген елдерінде сыртқы істер министрін бұлшық айтуда "канцлер" деп атайды (испан тілінде сөйлейтін елдерде "кансильер", ал португал тілінде сөйлейтін Бразилияда "канселер"). Дипломаттар мен тарихшылар сыртқы істер министрлігіне көбінесе оның жергілікті мекенжайы арқылы сілтеме жасайды, мысалы, Венадағы Балхаусплац Австрия-Венгрия Сыртқы істер министрлігінің орналасқан жері болды; Париждегі Орсей наберегі Францияның Еуропа және Сыртқы істер министрлігі үшін; Жаңа Делидегі Оңтүстік блок – Үндістанның Сыртқы істер министрлігі үшін; Лиссабондағы Несессидадес сарайы – Португалияның Сыртқы істер министрлігі үшін; Берлиндегі Вильгельмштрассе Германия Сыртқы істер министрлігінің орналасқан жері болды; ал Вашингтондағы Фогги Боттом ауданы Мемлекеттік департаменттің орналасқан жері. Бразилияның Сыртқы қатынастар министрлігі көбінесе "Итамарат" деп аталады, себебі оның штаб-пәтері ретінде қызмет еткен екі атаулы сарай бар: Рио-де-Жанейродағы (1899–1970) және қазіргі Итамарат сарайы (1970 жылдан бері) Бразилиада. Индонезиялықтар өз Сыртқы істер министрлігін "Пейжамбон" деп атайды, өйткені министрліктің басты штаб-пәтері Орталық Джакартадағы Пейжамбон көшесінде орналасқан. 1917 жылға дейін болған Ресей империясы кезінде бұл термин Санкт-Петербургтегі Хоршылар көпірі деп аталды. Ал Италиядағы министрлік "Консульта" деп аталды.

Лауазымның өкілеттігі

Сыртқы істер министрінің өкілеттігі үкіметтен үкіметке өзгереді. Классикалық парламенттік жүйеде сыртқы істер министрі сыртқы саясатты қалыптастыруда маңызды ықпал етуі мүмкін, бірақ үкіметке күшті премьер-министр жетекшілік еткенде, сыртқы істер министрі саясатты анықтауда маргиналды немесе қосалқы рөлмен шектелуі мүмкін. Сол сияқты, сыртқы істер министріне берілген саяси өкілеттіктер президенттік үкіметтерде, күшті атқарушы билікпен көбінесе шектеледі. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері, сыртқы істер министрі мен қорғаныс министрі қорғаныс және дипломатиялық саясатты үйлестіру үшін ішкі кабинет құрамына (көбінесе Ұлттық қауіпсіздік кеңесі деп аталады) кіруі жиі кездеседі. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында көптеген үкімет басшылары сыртқы істер министрлігін өздеріне алғанмен, бұл практика қазіргі таңда көптеген дамыған елдерде сирек кездеседі. Кейбір елдерде сыртқы істер министрі әдетте кабинеттегі ең жоғары лауазымдардың бірі болып саналады. Мысалы, АҚШ-та сыртқы істер министрі президенттік мұрагерлік тізімі бойынша (вице-президент, АҚШ Өкілдер палатасының спикері және АҚШ Сенатының уақытша төрағасы сыртқы істер министрінен бұрын) кабинет мүшелерінің біріншісі болып табылады. Ұлыбританияның сыртқы істер министрі төрт маңызды мемлекеттік лауазымның біріне (премьер-министр, қазынашылық канцлері және ішкі істер министрімен бірге) жатады.

Жауапкершілік

Саяси рөлдерімен қатар, сыртқы істер министрлері дәстүрлі түрде көптеген дипломатиялық міндеттерге жауапты, мысалы, шетелдік мемлекет басшыларын қабылдау және басқа елдерге мемлекеттік сапарлар жасау. Сыртқы істер министрі әдетте кез келген үкімет мүшесінің ең көп саяхаттайтын мүшесі болып табылады. Ұлыбританияда сыртқы саясатқа (сондай-ақ Британдық теңіз арты аумақтарына) жауапты министр – Сыртқы істер, Ұлтастық қауымдастық және даму жөніндегі мемлекеттік хатшы (Сыртқы істер министрі). 1968 жылға дейін сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік хатшы тек шетелдік (Ұлтастық қауымдастыққа кірмейтін) елдермен қарым-қатынаспен ғана айналысты, ал Ұлтастық қауымдастық елдерімен және отарлармен қарым-қатынасты Ұлтастық қауымдастық істері жөніндегі мемлекеттік хатшы жүргізді. Осы себепті, Ұлыбританиядан басқа Ұлтастық қауымдастық елдеріндегі министрлер, Ұлтастық қауымдастыққа кіретін және кірмейтін елдермен қарым-қатынасты басқаруға жауапты болғандықтан, бұрын әдетте сыртқы істер министрлері деп тағайындалған. АҚШ-та сыртқы саясатты мемлекеттік хатшы басқарады және ол – кабинеттегі жоғары лауазымды тұлға. Бұл лауазымның атауы бірнеше ішкі міндеттерден туындаған. Сыртқы істер министрлерінің төменгі деңгейдегі лауазымы сирек кездессе де, кейде сыртқы қатынастар жөніндегі кішігірім лауазымдар болады. Еуропалық Одақ құрылғаннан бері белгілі бір салаларда сыртқы қатынастармен айналысып келеді (ЕО Сауда комиссарына қараңыз) және бас дипломаты ретінде жоғары өкілі бар. Алайда, оның міндеті негізінен Еуропалық Одақтың сыртқы саясатын жасау емес, оны іске асыру болып табылады.