Кіріспе

1930 жылдары АҚШ-тың азаматтық құқықтар қозғалысындағы сотқа шағымданушы Ллойд Лайонель Гейнс (1911 жылы туған, 19 наурыз 1939 жылы жоғалып кеткен) – 20 ғасырдағы АҚШ-тың азаматтық құқықтар қозғалысындағы маңызды сот істерінің бірі – «Гейнс Канадаға қарсы» (1938) ісінің талапкері. Ол афроамерикалық болғандықтан Миссури университетінің құқық мектебіне қабылданудан бас тартылып, университет көрші штаттың құқық мектебінде оқу үшін төлеуден бас тартқаннан кейін сотқа шағымданады. АҚШ Жоғарғы Соты соңында оның пайдасына шешім шығарып, Миссури оны қабылдауы немесе қара студенттерге арналған жеке құқық мектебін құруы керек деп үкім шығарды. Миссури штатының Бас ассамблеясы соңғы нұсқаны таңдады. Олар Сент-Луистегі бұрынғы косметология мектебін Линкольн университетінің құқық мектебіне айналдыруға рұқсат берді, онда басқа, көбінесе қара студенттер қабылданды. Гейнстің ісіне қолдау көрсеткен Түсті терілі адамдардың дамуы үшін ұлттық қауымдастық (NAACP) жаңа құқық мектебінің жеткіліктілігіне наразылық білдіріп, тағы бір шағымдануды жоспарлады. Сабақтар басталғанша Гейнс Сент-Луис, Канзас-Сити және Чикаго қалаларында жұмыс іздеді. Ол уақытша жұмыстар істеп, жергілікті NAACP бөлімдері алдында сөз сөйледі. Бір күні Чикагода ол тұрып жатқан бауырластық үйінен марка сатып алу үшін шығып, қайтып оралмады. Оны танығандар мен хабарлағандар ешқайсысы оны қайта көрген жоқ. Гейнстің жоғалуы бірден байқалмады, себебі ол жиі өз жоспарларын ешкімге айтпай, тәуелсіз және жалғыз саяхаттайтын. Тек 1939 жылдың соңында NAACP-ның адвокаттары оны штаттық соттағы қайта қарау үшін куәлік беруге таба алмағанда ғана, оны іздеу басталды. Іздеу сәтсіз аяқталды және іс тоқтатылды. Көптеген отбасы мүшелері оның құқықтық жеңісі үшін жаза ретінде өлтірілгеніне сенсе де, Гейнс қозғалыстағы рөлінен шаршап, Нью-Йоркке немесе Мехикоға жаңа өмір бастауға кеткен деген болжамдар бар. 2007 жылы Федералдық тергеу бюросы (ФБР) азаматтық құқықтар дәуіріне қатысты көптеген жоғалып кеткен адамдардың ісін қарауға келісті. Оның тағдыры белгісіз болғамен, Гейнс Миссури университеті мен штатының құқық мектебінде құрметті орын алды. Миссури университетіндегі қара мәдениет орталығы мен оның құқық мектебіндегі стипендия оның және бастапқыда қабылданудан бас тартылған тағы бір қара студенттің құрметіне аталды. 2006 жылы Гейнс қайтыс болғаннан кейін құрметті құқықтан түлек атанды. Штаттық адвокатура оған өлімнен кейін заңгерлік лицензия берді. Гейнстің суреті Миссури университетінің құқық мектебі ғимаратында ілінген.

Ерте өмір

1911 жылы Миссисипи штатының Уотер Вэлли қаласында туған Гейнс, 1926 жылы әкесінің қайтысынан кейін анасы мен туыстарымен бірге Сент-Луис қаласына көшіп келді. Оңтүстіктің ауылдық аймақтарынан Солтүстіктің өнеркәсіптік қалаларына жасалған Ұлы көші-қонның бір бөлігі болған оның отбасы қаланың Орталық-Батыс аймағында қоныстанды. Гейнс оқуда жақсы жетістіктерге қол жеткізді және Вашон орта мектебінде үздік бітіруші болды. Эссе жарысында 250 доллар (қазіргі шақтағы құнымен) стипендия жеңіп алғаннан кейін Гейнс колледжге түсті. Ол Линкольн университетін тарих мамандығы бойынша құрметті дипломмен бітіріп, бакалавр дәрежесін алды. Бұл университет афроамерикалықтарға арналған штаттың бөлек бакалавриат білім беру орны болды. Стипендиясы мен колледж оқу ақысы арасындағы айырманы жабу үшін ол көшеде журналдар сатты.

Заң мектебіне өтініш

1935 жылы бітіргеннен кейін, Ұлы депрессия кезінде, Гейнс мұғалім болып жұмыс іздеді, бірақ табысқа ие болмады. Сол шақта NAACP адвокаты Чарльз Хамильтон Хьюстон Миссури Университетіне қабылдауды ақ түсті студенттерге ғана шектеген Джим Кроу заңдарын күштен шығару үшін сотқа шақыруға болатын талапкер іздеп жүрген. Ол Сент-Луис заңгері Сидни Ревелс Редмондты, Миссури адвокатурасына қабылданған три жүзге жуық афроамерикандықтардың бірін, университеттің Колумбия кампусына жіберіп, Линкольн Университетінде болмаған факультеттер мен оқу бағдарламалары бар ғимараттардың суреттерін түсіріп, қабылдау туралы өтініш нысандарын алуын тапсырды. Редмонд Хьюстонға Гейнстің сотқа шақыруға дайын екенін хабарлағанда, Хьюстон бастапқыда басқа үміткерді сұрады. Бірақ Гейнс – жалғыз мүмкін талапкер екені белгілі болған соң, Хьюстон оны қабылдады, бірақ бастапқы қарсылығының себебін ешқашан түсіндірмеді. Бастапқыда Канада Гейнстің қара нәсілді екенін білмеді, себебі өтініш нысанында болашақ студенттерден нәсілдерін көрсету талап етілмеген. Гейнстің Линкольн Университетінен келген транскриптін алғанда ғана ол оны түсінді. Ол Гейнстің өтінішін өзінің үстелінде қалдырды, ешқандай шара қолданбады, бірақ жас жігіт заң факультетіне түсуге толыққанды лайықты еді. Канада Гейнске «қосымша кеңес» және «мүмкін болатын келісім» туралы сөйлесу үшін тіркеушімен кездесуге шақырып жеделхат жіберді. Гейнс бұл нені білдіретінін сұрап Линкольн Университетінің президентіне, сондай-ақ Миссури Университетінің президенті Фредерик Миддлбушқа заң факультетіне қабылдау туралы өтініш жазды. Миддлбуш жауап бермеді. Осы кезде Миссуридің заңгерлері Гейнске қарсылықсыз қабылдауға рұқсат беруді көздеді. Олар оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуді жоспарлады. 1936 жылдың қаңтарында олар Гейнстің өтінімін қарауға міндеттейтін мандат шығарды. Миддлбуш университеттің басқармасынан қалай жауап беру керектігін сұрағанда, заңгерлер өз саясатын қорғауды ұсынды. Олар Гейнстің қабылдаудан бас тарту туралы шешім қабылдады, оның себебін – жоғары білім саласындағы бөліну мемлекеттік саясат екендігі және Гейнстің штат есебінен Миссуриден тыс жердегі заң факультетіне түсуге құқығы бар екендігімен түсіндірді. NAACP АҚШ Жоғарғы Сотының 1896 жылғы Плесси мен Фергюсон ісі бойынша шешімімен белгіленген «бөлек, бірақ тең» қағидасын күштен шығаруды күтпеді, бұл штаттарға заңды түрде нәсілдік бөлінуді енгізуге мүмкіндік берді. Олардың мақсаты – бөлінген білім беруді қамтамасыз етуге міндеттелген штаттарды әлсірету арқылы осы қағиданы күштен шығару болды. Олар жоғары білім беру мекемелерінің түлектері мен кәсіби мекемелеріне бағытталды. Басқа бөлінген мекемелерден айырмашылығы, мұндай мекемелердің саны аз және олар мемлекеттік бақылауда болды. Егер сот олардың пайдасына шешім шығарса, сегрегациялық штаттар афроамерикандықтардың шағын тобы үшін мұндай мекемелердің дубликаттарын жасаудың қымбаттығы мен қолданыстағы мекемелерді біріктіру арасында таңдау жасауға мәжбүр болады және олардың прагматикалық таңдауы соңғысы болады деп күтті. Хьюстон мұндай жоғары оқу орындары халықтың аз бөлігіне қызмет ететіндіктен, оларды біріктіруге жасалған әрекеттер бастауыш және орта мектептерді біріктіруге жасалған әрекеттерге қарағанда аз наразылық тудырады деп сенді. Соңында судьялар заң факультеттерінде білім алған және теңсіздіктің студенттерге тигізетін зиянын түсінуі мүмкін.

Сот

Хьюстон, Редмонд және Гейнс 1936 жылғы шілдеде Бун округі сотында өтетін сотқа қатысу үшін Миссури штатының Колумбия қаласына сапар шекті. Олар сот ғимараты таңғы жұмысын бастаған кезде келді. Сол жаздағы қатал ыстық пен құрғақшылық салдарынан, айналасындағы аудандардың көптеген ақ фермерлері қаржылық көмек алу үшін тіркелуді күтіп тұрды. Кейбіреулері сот залына кіріп, сол кездегі ерекше көрініс – афроамерикандық адвокаттардың іс жүргізіп жатқанын көрді. Оларға Миссури университетінің құқық факультетінің жүзден астам студенті, журналистер және бірнеше жергілікті афроамерикандықтар қосылды. Соңғы екі жергілікті линчтің салдарынан жергілікті қара халықтың көп бөлігі қатысудан тартынды, бірақ жергілікті NAACP бөлімдері қатысуға шақыруға тырысты. Сот залында афроамерикандықтар ақтармен бірге отырды, себебі сот залы бөлінбеген еді. Екі тараптың адвокаттары бір үстелге отырып, іс басталғанда қол алысты. Хогсетт Гейнске өтініш берген кезде қара студенттердің Миссури құқық мектебіне қабылданбағанын біліп-білмегенін сұрады; Гейнс ол білмейтінін айтты. Бір дауыспен қабылданған сот шешімінде судья Уильям Фрэнсис Франк штаттың конституциясының мемлекеттік мектептерді нәсілдік бөліну принципі бойынша ұйымдастыруды талап ететін ережесі жоғары білім беруге тікелей қатысты емес екенін мойындады. Бірақ бұл заң шығарушы органға мұндай тыйым салу құқығы берілмейді дегенді білдірмейді. Гейнс сіңіп қалған бір заңда университет штаттағы "барлық жастарға" ашық екені айтылса да, заң шығарушы орган Линкольн университетін құру және ақ және қара колледждер арасында айырмашылық жасау үшін көп күш жұмсады. Плесси және өзінің сотының бұрынғы шешімдеріне сілтеме жасай отырып, Франк бұл бөлінудің Он төртінші түзетуді бұзбайтынын қайталады: "Білім беру мақсатында нәсілдерді бөлуге мемлекеттің құқығы енді даулы мәселе емес". "Заң әрбір азаматқа, ақ немесе қара, мектептердегі мүмкіндіктердің теңдігін емес, бірдейлігін кепілдейді". Франк Гейнстің айтуынша, оның штаттан тыс алған құқықтық білімі Миссури құқық мектебінде алған білімімен тең бола ма деген жалғыз қалған сұраққа жауап берді. Ол құқық мектебінің штаттық заңға маманданбағаны және оқу бағдарламасының көршілес штаттардың құқық мектептеріне ұқсас екені туралы дәлелдерді қабылдады. Қашықтыққа қатысты, Иллинойс штаты сияқты кейбір мектептер, штаттың оңтүстік-шығысындағы Бутхилде орналасқан Карутерсвилл тұрғындары үшін Колумбиядан гөрі Сент-Луиске жақын болды. Егер Гейнс штаттан тыс оқыса, мемлекет оның тұру шығындарын субсидиялап беретін еді, ал Миссуриге барса, ол осы шығындарды өзі төлеуге тиіс болар еді. Соңында Франк Гейнстің ісін Мюррей ісінен ерекшелендірді, себебі Мэриленд штатының апелляциялық соты Мэриленд штатының қара студенттер үшін құқық мектебін құруға ешқандай шара қолданбағанын және Миссуриден айырмашылығы, штаттан тыс құқық мектебінде оқығандарға қаржылық қолдау көрсетпегенін анықтады. Ол Линкольн университетінде қара студенттер үшін құқық мектебін салу Гейнстің тілектерін қанағаттандырады деп сенді, егер ол күте алса.

АҚШ Жоғарғы соты

Хьюстон мен Редмонд АҚШ Жоғарғы Сотына сертификат беру туралы өтініш берді. Қазір бұл іс «Гейнс Канадаға қарсы» деп аталады. 1938 жылдың қараша айында іс сотта қаралды. Хьюстонның айтуынша, штат Гейнске басқа штаттағы заң мектебіне оқу ақысын төлеуді ұсынғанымен, ол Миссуридегі ақ студенттерге берілгендей заң біліміне тең кепілдік бере алмайды. Көпшілік штатқа Гейнсті Миссури университетінің заң факультетіне қабылдауды немесе штат шегінде оған тең дәрежедегі басқа мектеп ашуды бұйырды. Бұл іс NAACP істерінің қатарында мемлекеттік мектептердегі сегрегацияны жоюға әкелетін маңызды құқықтық қағиданы белгіледі: штат ақтарға ұсынған кез келген академиялық бағдарлама қараларға да қолжетімді болуы керек. «Гейнс» шешімі NAACP-ке 1954 жылы Жоғарғы Сотта «Браун білім беру кеңесіне қарсы» ісі бойынша маңызды үкім шығаруға көмектесті, онда жекелеген мемлекеттік мектептердің тең емес екендігі айтылды және мұндай мектептерді сегрегациядан бас тартуға бұйрық берілді, осылайша «Плесси» үкімі күшін жойды. Ол жерде ол Орталық Вест-Эндтегі жастық шағындағы достары және көршілері, сондай-ақ Пейдж отбасымен қайта кездесті. Ол жергілікті YMCA-да тұрды. Бірінші курсқа отыз студент қабылданды және олар сабаққа келді, бірақ Гейнс олардың арасында болған жоқ. Ғалымдардың мәліметінше, тек Гейнске ғана Миссури университетінің заң факультетіне түсуге рұқсат берілмегендіктен, ол ғана Миссури Жоғарғы Сотында істі қозғауға құқылы болды. Іс одан әрі жалғаса алмайды. Лаверн Хьюстон, Маршалл және Редмонд Гейнстің жоғалуына қатысты тергеуді жарияламаған және оның қылмыстық құлыққа тап болғанына сенгенін айтпаған. Ол кезде сегрегацияға қарсы шыққан афроамерикалықтарды соттан тыс ұрлау және өлтіру жиі кездесетін, ал үш адвокат мұндай оқиғалар орын алды деп сенгенде жиі сөйлеп, тергеу талап еткендіктен, олар Гейнс ісінде мұндай дәлелдердің жоқ деп санайды. Олар Гейнс, NAACP-ге және сот процесіндегі рөліне наразы болғандықтан, қасақана ізденістен шығып кеткеніне сенгендерін айтады. 1940 жылдың қаңтар айында Миссури штаты талапкердің болмауына байланысты істі қараудан бас тартты. Хьюстон мен Редмонд бұл ұсынысқа қарсы болмады, ол қабылданды. Тюргуд Маршалл кейін: «Мен Гейнс ісін біздің ең үлкен құқықтық жеңістеріміздің бірі ретінде есімде сақтаймын» деді. Ол «Браун білім беру кеңесіне қарсы» ісін Жоғарғы Сотта қорғады және кейіннен осы органның алғашқы афроамерикалық судьясы болды. Ол былай деді: «Бірақ оған көп уақыт пен ақша жұмсаған көптеген адамдардың оны жоғалтуының ауырлығын ешқашан ұмытпадым». NAACP-ның ақшасы қалмады. Экономиканың төмендеуіне байланысты жаңа талапкерлерді табу қиын болды, сондықтан оларды қолдау мүмкін болмады. 1950 жылдардың ортасында штат студенттердің жетіспеуіне байланысты жағдайдың жалғыз нақты салдары болған Линкольн университетінің заң мектебін жапты. Хьюстон туберкулезбен ауырып, он жылдан кейін өмірінен айырылды. Ол жеке практикаға оралу үшін NAACP-ден кетті, ал Тюргуд Маршалл оны алмастырды. Соғыстан кейінгі алғашқы бес жылда NAACP көптеген талапкерлерді тауып, «Сипуэль Университеттің регенттер кеңесіне қарсы», «Sweatt v. Painter» және «McLaurin v. Oklahoma State Regents» сияқты істер арқылы мемлекеттік жоғары оқу орындарындағы сегрегациялық саясатқа қарсы күресті. Миссури университетінің заң факультеті студенттердің қысымына көніп, 1951 жылы алғашқы афроамерикалық студентті қабылдады. Үш жылдан кейін сегрегацияны жоюға бағытталған күш-жігер «Браун» ісімен аяқталды, «Плесси Фергюсонға қарсы» үкімді және «жеке, бірақ тең» доктринасын жойды. 1970 жылдардың басында Миссури университетінің бірнеше жүз қара студенті болған Сент-Луис тұрғыны және «Нью-Йорк Таймс» газетінің Пулитцер сыйлығын жеңіп алған тілшісі Джеральд М. Бойд оның оқиғасын сол кезде естігенін еске алады. Ол сондай-ақ университеттің «Конфедерациялық тас» сияқты нәсілдік дискриминацияның ашық көріністерімен де кездесті. «Оның тағдыры қандай болмасын, - деп жазды Бойд өзінің естеліктерінде, - қаралардың көзінде университет кінәлілердің басым бөлігін мойындады». Миссури университеті, әсіресе Миссури университетінің заң факультеті, оны ешқашан қабылдамағанына қарамастан, 20-шы ғасырдың соңында Гейнсті мойындауды бастады. 1995 жылы оның атына стипендия тағайындалды. 2001 жылы мектептің афроамерикалық орталығына Гейнс пен 20-шы ғасырдың басында мектептің түстер жолағын заң жүзінде даулаған басқа афроамерикалықтың есімі берілді. Гейнстің суреті заң факультеті ғимаратының көрнекті жерінде ілулі тұр. 2006 жылы заң факультеті Гейнске заң бойынша құрметті диплом берді. Миссури Жоғарғы Соты, Гейнстің қабылдауын шамамен 70 жыл бұрын жоққа шығарған, және штаттық адвокаттар қауымдастығы оған құрметті, постұймдық заң лицензиясын берді. Егер Гейнс тірі болса және қайта пайда болса (2006 жылы 95 жасқа толар еді), ол осы марапаттарды Миссуриде заңгерлік тәжірибе жасау үшін пайдалануы мүмкін еді.