Кіріспе

Глар кантоны (Глар кантоны; ; ) – Швейцарияның шығыс-орталық бөлігінде орналасқан кантон. Астанасы – Глар. Халықтың көпшілігі әртүрлі алман тілдерінің диалектілерінде сөйлейді. Халықтың басым бөлігі (81%) өзін христиан дінінің жатқызып есептейді, протестанттар мен католиктер шамамен тең үлесте бөлінген.

Тарих

Аңыз бойынша, Линт аңғарының тұрғындары 6 ғасырда ирландиялық монах, қазіргі Германияның Баден-Вюртемберг штатындағы Сэкинген аббаттығының негізін қалаушы, әулие Фридолин арқылы христиан дініне көшкен. 9 ғасырдан бастап Гларстың төңірегіндегі аймақ Сэкинген аббаттығына қарасты, ал Гларс қаласы Кларона деп тіркелген. Алеманндар 8 ғасырдың басында аңғарға қоныстанды. Алман тілі біртіндеп қалыптасып, 11 ғасырда басым тілге айналды. 1288 жылы Габсбургтар аббаттықтың барлық құқықтарын өздеріне қабылдады. Глар 1352 жылы Ескі Швейцария Конфедерациясына 1353-1481 жылдар аралығындағы негізгі сегіз кантонның (Acht Orte) бірі ретінде қосылды. Гларстағы алғашқы Landsgemeinde 1387 жылы өтті. Габсбургтар 1388 жылы Нэфельс шайқасында аңғарды қайта басып алуға тырысты, бірақ олардың әрекеттері тойтарылды. Сол шайқаста Глар халқын біріктіру үшін әулие Фридолин бейнеленген ту қолданылды, содан бері Глар өз туларында және гербінде әулие Фридолиннің суретін пайдаланады. Верденберг графы 1517 жылы Гларға қосылды. 1506 мен 1516 жылдар аралығында болашақ реформатор Гульдрих Цвингли Гларста дін қызметкері болды, бірақ Глар католиктік дінде қалды және 1564 жылға қарай Цвинглидің барлық жақтастары жойылды. Дегенмен, бұл аймақтағы протестанттар мен католиктер арасындағы күреске нүкте қоймады. Бейбітшілікті сақтау үшін 1623 жылы әр тараптың өз Landsgemeinde-сі болуы керек деп шешілді, ал кейін 1683 жылы әр тарапқа өз соттарын құру құқығы берілді. 1798 мен 1803 жылдар аралығында Глар Наполеон құрған Линт кантонының құрамына кірді. 1836 жылы конституция жиналыстарды біріктіру және жалғыз Landsgemeinde құру үшін жаңартылды. 1840 жылдардың басында бірнеше жылғы нашар егістерден және азық-түлік тапшылығынан кейін кантонның көп бөлігі үлкен кедейлікке ұшырады. Жұмыс күші жұмыс орындарынан асып түскендіктен, Америка Құрама Штаттарына эмиграциялау шешім ретінде қарастырылды. 1844 жылы Глар эмиграциялық қоғамы құрылды, ол тұрғындарға Жаңа әлемде жер сатып алуға көмектесу үшін несие берді. Көптеген эмигранттар Висконсин штатына барып, Нью-Гларс қаласын құрды. 2007 жылдың 6 мамырында Глар сайлау құқығын 16 жасқа дейін төмендеткен Швейцарияның алғашқы кантоны болды.

География

Глар кантоны Линт өзенінің терең аңғарымен және шығысындағы кішігірім Сернфталь аңғарымен ерекшеленеді. Аумақтың көп бөлігі таулы келеді. Глар Альпының ең биік шыңы – Тёди. Басқа таулары – Хаусшток және Глерниш. Кантонның құрамына 2008 жылы ЮНЕСКО-ның геологиялық мұрасы ретінде жарияланған геологиялық жарылымның бір бөлігі кіреді, ол «Швейцарияның тектоникалық аренасы Сардона» деп аталады. «Швейцарияның тектоникалық аренасы Сардонадағы» танымал жартастар Глар қаласының жанындағы Лохсайтта және Эльм мен Флимс арасындағы Цхингельхорнер тау жартасында орналасқан (осы жартаста Мартинслох деп аталатын табиғи ойық бар). Солтүстікте Валензе (Вальен көлі) деп аталатын ірі көл де бар. Глар кантонының жалпы ауданы – , оның шамамен жартысы өнімді деп есептеледі. Орман шаруашылығы – кантонның маңызды өнеркәсіп саласы.

Қалалық округтер

2006 жылғы Landsgemeinde (кантондық жиналыс) Гларстың 25 қаласы 2011 жылдың 1 қаңтарынан бастап үшке біріктірілді деп шешім қабылдады. Жаңа Гларус қаласы бұрынғы Гларус, Энненда, Нетсталь және Ридерн қалаларын өз ішіне біріктірді. Glarus Nord қаласы Билтен, Фильцбах, Моллис, Мюлехорн, Нефельс, Нидерурнен, Оберурнен және Обстальден қалаларын қамтыды. Glarus Süd қаласы Бетшванден, Браунвальд, Эльм, Энг, Хаслен (оның ішінде Лёггельбах және Нидфурн), Линталь, Люксенген (оның ішінде Дисбах және Хатцинген), Матт, Митлоди, Рути, Шванден, Шванди және Соол қалаларын қамтыды.

Демография

Кантонның халқы (2007 жылғы деректер бойынша) 2007 жылы 7 314 шетелдік азаматты қамтыды (немесе жалпы халықтың 19,13%). Халықтың құрамы (2000 жылғы мәліметтер бойынша) шамамен тең бөлінген: протестанттар 44%, рим-католиктері 37%. Халықтың 83,6% неміс тілінде, ал 6,8% итальян тілінде сөйлейді.

Экономика

Кантонның географиясы 17 ғасырда тақтас өндірісін дамытуға көмектесті. Гларстың таулы аймағы индустрияландыруда да тиімді болды. 18 ғасырда мақта ипін тоқу маңызды рөл атқарды, ол дәстүрлі жүн ипін тоқумен толықтырылды. Индустрияландыру мақта басу, гидроэлектр станцияларын, содан кейін металл және машина жасау фабрикаларын, сондай-ақ қағаз фабрикаларын да әкелді. 2014 жылы Гларстағы жұмысшылардың шамамен 5%-ы бірінші секторда жұмыс істейді (барлық Швейцария бойынша көрсеткіш 3,3%). Осы 5% -дың ішінде 2008 жылы үштен екі бөлігінен астамы сүт шаруашылығымен және мал өсірумен айналысады. 2014 жылы екінші секторда 8 322 адам жұмыс істеді, бұл жалпы санының 38,2%-ын құрайды, бұл бүкіл ел бойынша 21,8%-дан әлдеқайда жоғары. Екінші секторда жұмыс істейтіндердің төрттен бірінен астамы құрылыс саласында еңбек етеді. Үшінші секторда 12 366 адам немесе жалпы санының 56,8%-ы жұмыс істейді, бұл ұлттық көрсеткіштен (74,9%) шамамен 18%-ға төмен. Үшінші секторда жұмыс істейтіндердің 11,72%-ы сауда дүкендерінде, ал 10,37%-ы денсаулық сақтау саласында жұмыс істейді.

Федералды сайлау нәтижесі

Кантонның федералдық сайлаудағы партиялар бойынша дауыс үлесі (пайызы) 1971 2019 Партия Идеологиясы 1971 1975 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019 FDP. Либералдар Классикалық либерализм 42.4 * * * * * * * * * * * * * SP/PS Демократиялық социализм 57.2 64.7 * * * 53.7 83.9 85.7 67.1 55.5 24.6 45.0 28.2 SVP/UDC Швейцариялық ұлтшылдық * * 81.8 92.3 85.6 42.8 * * * 35.1 * * * BDP/PBD Фискалды консерватизм * * * * * * * * * * 61.7 51.5 63.0 GPS/PES Жасыл саясат * * * * * * * * * * * * 2.7 Басқалары 0.4 35.3 18.2 7.7 14.4 3.5 16.1 14.3 32.9 9.4 13.7 3.5 6.0 Сайлауға қатысу % 61.7 33.4 35.4 26.3 22.7 41.8 24.5 28.2 25.3 32.6 34.2 41.5 39.9 FDP 2009 жылға дейін, FDP. Либералдар 2009 жылдан кейін "*" – партияның осы кантонда сайлау тізімінде болмағанын көрсетеді.