Кіріспе

1996 жылы жарық көрген Терри Пратчеттің «Диск әлемі» романы – британдық жазушы Терри Пратчеттің «Диск әлемі» сериясының он тоғызыншы кітабы, 1996 жылы жарық көрген. Оқиға қала күзетінің мүшелерін баяндайды, олар голем жасағандай көрінетін кісі өлтірулерді және Лорд Ветинари патрициясының ерекше улануын шешуге тырысады. Атау – еврей діни кітабынан алынған тілдік айналым ( «балшық аяқтар» деген мақаланы қараңыз), ал кітапта Морпорк жазуы големмен жазылғандай бейнеленген жазу еврей әліпбиіне ұқсайды, бұл големдердің еврей халық фольклорындағы тамырларына сілтеме жасайды.

Сюжет

Қаланың он екі големі, бастарына жазылған нұсқауларға бағынуға мәжбүр болған саз жаратылыстары, өзін босату үшін «патша» голем жасауға шешім қабылдайды. Олар өздерінің сазынан бір бейне пішіп, оның басына үміттерін орындау үшін нұсқаулар жазады: «Әлемге бейбітшілік келтір», «Баршаға әділ қара», және тағы басқалар. Олар дін қызметкерінен, нан пісіруші жәндіктен және мұражай кураторынан қасиетті нұсқауларды жазуға, ал сазды пісіруге көмек сұрайды. «Патша» голем Мешуга бастапқыда шам фабрикасында жұмыс істеуге жіберіледі. Осы кезде Анх-Морпорктың ақсүйектері мен гильдия басшылары Патрицианды биліктен ығыстырып, оның орнына қуыршақ билеушіні қоюға тырысады. Командир Ваймс, Корольдік қару-жарақ колледжіне барғанда (онда Вимстердің гербі оның атасы «Тасбет» Вимстің патша өлтіру әрекеттерінен кейін жойылған деп жарияланды), Нобби Ноббстың Анх графтығының мұрагері екенін білген соң, кабал Ноббсты жаңа патша деп жариялауға шешім қабылдайды, себебі Анх графтары соңғы патша Лоренцо Мейірімдінің туыстары еді. Осы мақсатта, олар жаңадан патша болған Мешугаға улы шамдар жасап, сарайға жеткізуді бұйырады. Ветинари уланып, ауыр сырқаттанады. Алайда, Мешуга дұрыс пісірілмегендіктен және оның жасаушылары берген барлық нұсқаулардың «артық жүктелуінен» ақылдан адасады: ол тым көп жұмыс істей бастайды, ал шикізат таусылғанда қалада дүрбелең тудырады. Оны жасаған големдер өлтіру олардың ең негізгі нұсқауларын бұзады деп қорқады, және Мешуга олардың бір бөліктерінен жасалғандықтан, ол «олардың сазының сазы» болып табылады. Осы сәтте Қалалық күзет кісі өлтіру мен Лорд Ветинаридің улануын анықтау үшін кіріседі. Жаңа сот-медициналық сарапшы, кәрізші Чери Литтлботтом (роман барысында бірте-бірте әйел екені белгілі болады) көмегімен командир Ваймс және капитан Кэррот жұмбақты ақырында ашады. Големдер өздерінің біреуін, Дорфлды, өтірік мойындауға жібереді, ал қалған он бір голем өз-өзіне қол жұмсайды. Кабалдың жоспары Ноббс жаңа титулының байлық әкелмейтініне көз жеткізгеннен кейін сәтсіз аяқталады, патша болу ұсынысынан бас тартады, себебі ол еріктілік танытудың қағидасы бойынша ешқашан қиын міндеттерді қабылдамайды, сондай-ақ Вимс оны «ашуланып» өлтіруінен қорқады. Кэррот пен Дорфл, өзіне қолхат алғаннан кейін, өзін иеленеді және ешқандай қожайыны болмайды, шам фабрикасында Голем патшамен күресіп, жеңіске жетеді. Дорфл нұсқауларын алып тастағанына қарамастан, өлім алдында «жүректегі сөздерді алып тастау мүмкін емес» екенін айта алады және дауысымен қайта пісіріледі. Кейін Ваймс қаланың бас геральдикалық сарапшысымен, бүкіл оқиғаның бастамашысы болған вампирмен, Аждаһа Патшасымен кездеседі. Ваймс Анх-Морпорк тағының заңды мұрагері Кэрроттың кабал үшін тым ізгі екенін және Ноббстың асыл тегін «дәлелдейтін» мөр сақинасы ұрланған болуы мүмкін екенін айтады, ал Дракон Кэрроттың Ангуамен бірге жартылай қасқыр ұрпағын тудырмауы үшін осылай істегенін болжайды. Дорфл оны дәлелсіздігіне қарамастан тұтқындайды, ал Ваймс «элита» мен «асыл» заговоршыларға қарсы жаза ретінде Корольдік қару-жарақ колледжін және оның барлық геральдикалық жазбаларын өртейді. Олар өздерінің схемасын жүзеге асыру үшін бірнеше «қарапайым» адамдардың өмірін құрбан етуге дайын еді (атап айтқанда, Кокбилл көшесіндегі қарт әйел және Вимстің балалық шағындағы бала, сарайдан алынған уланған шам қалдықтарын қолданғаннан кейін қайтыс болды). Соңында Ветинари толыққанды қалпына келеді, Дорфл күзетші ретінде ант етеді (Анх-Морпорктың теологиялық мекемелерінің наразылығына), Ваймс жалақысын көтереді, күзет үйіне жаңа дартс тақтасы қойылады, ал Ноббс өзінің графтыққа құқығын дәлелдей алатын басқа да мұралық заттарын құпия сақтайды. Ветинари өзінің көмекшісі Драмноттқа ауруын жалғандағандықтан, ол бұл жоспарды біраз уақыттан бері білгенін айтады. Ваймстің шындықты іздеудегі асығыс әрекеттері қала элитасын қатты қорқытты, сондықтан Ветинари оған осылай жалғастыруға рұқсат берді: заговоршылар Ветинари өлсе қаншалықты нашар болатынын білсін деп.

Қабылдау

Publishers Weekly кітапты "Монти Пайтонның әзіл-қалжыңымен ұсынылған фантастика, өзін тым қатырлы қабылдамайтын пародия", "шеберлікпен жасалған әзілдер" және "көңілді, әдемі кейіпкерлер" деп сипаттады. А.V. Club керісінше, кітаптың "ақылды әзіл-қалжыңын және сөз ойындарын, бірақ әзілдердің көп болмауын" атап өтті, Пратчетті саясаттың "күрделілігі" және кейіпкерлердің "көп өлшемді" болуы үшін мақтады, сондай-ақ "қылыш пен сиқыр" сюжеті "әлгі баяушыл Қалалық күзет" пен "өлімге қастандық жасайтын сиқырлы мүсін" болғанына қарамастан "оқырманның ақылына құрметсіздік етпейді" деп көрсетті. SF Site сайтында Стивен Сильвер Пратчетті "берілген деректермен шешілетін құпияларды" ұсынғаны үшін мақтады және кітапта "бұрынғы [Диск әлемі романдары сияқты] көптеген күлкілі сәттер болмаса да", Пратчеттің "жазушы да, юморист те" екенін көрсетеді. Гидеон Кибблвайт "Arcane" журналы үшін "Клейдің аяқтары" туралы рецензия жазып, оған жалпы 10 балдан 9 бал берді. Кибблвайт: "Бұл комик фантастика шеберінің тағы бір құнды жұмысы" деп түсіндірді.