Кіріспе
Италиядағы Тоди қаласы (Тюдер ежелгі заманда) – Италияның орталық бөлігіндегі Перуджа провинциясының (Умбрия аймағы) қаласы және коммунасы. Қала Тибр өзенінің шығыс жағалауын көріп тұратын екі төбелі биік төбеде орналасқан, барлық бағытта алыс көріністер ашылады. Ол ежелгі заманда Умбри тайпасы Этруриямен шекарада құрған; Рим императоры Траянның Ульпия руы Тодиден шыққан. 1990 жылдары Кентукки университетінің архитектура профессоры Ричард С. Левин Тодиді қаланың болашақ жақсартуларын жобалауға бағытталған академиялық жаттығуларға енгізіп, нәтижелерін "Өткеннің тұрақты қаласы және болашақтың тұрақты қаласы" атты конференцияда таныстырды. Соның нәтижесінде итальян баспасөзінде Тоди әлемдегі ең жайлы қала деп дұрыс емес хабарланды.
Todi (ˈtɔːdi; Tuder in antiquity) is a town and comune (municipality) of the province of Perugia (region of Umbria) in central Italy. It is perched on a tall two crested hill overlooking the east bank of the river Tiber, commanding distant views in every direction. It was founded in antiquity by the Umbri, at the border with Etruria; the gens Ulpia of Roman emperor Trajan came from Todi. In the 1990s, Richard S. Levine, a professor of Architecture at the University of Kentucky, included Todi in academic design exercises aimed at conceiving hypothetical improvements to the city and presented its results in a conference titled "The Sustainable City of the Past and the Sustainable City of the Future". As a result, the Italian press incorrectly reported on Todi as the world's most livable city.
Тарих
Мифологиялық Квирин Колонның б.з.д. 1330 жылы жазған аңызда, Тоди қаласын Геркулес салған, ол осы жерде Какусты өлтіріп, қалаға Эклис деген ат берген. Тарихи Тодиді ежелгі Умбри халқы б.з.д. 8-7 ғасырларда, "шекара" деген мағына беретін Tutere деген атпен құрған, себебі қала Этрусктермен шекаралас орналасқан. Б.з.д. 217 жылы римдіктер басып алғанда, қала әлі де олардың ықпалында болған болуы мүмкін. Силий Италик айтуынша, қаланың қос қабырғасы болған, ол Трасимен көлінде жеңіске жеткеннен кейін Ганнибалдың өзін тоқтатқан. Латын мәтіндерінде қаланың аты көбінесе Tuder деп келтіріледі. Этруск дәуірінен қалған маңызды археологиялық жұмыс – 1835 жылы жақын орналасқан Монтесантода табылған ежелгі қоладан жасалған Марс Тоди мүсіні, қазір Ватикан мұражайларының Григориан Этруск бөлімінде сақталады, ал оның көшірмесі собордың криптасында орналасқан. Бұл қала Траян әулетінің – Ульпий Траянның туған жері болған. Христиан діні қасиетті Теренцианның күш-жігері арқасында Тодиге өте ерте таралған. Епископ Сент-Фортунатус қаланың қаһармандық қорғанысы үшін қаланың қамқоршысы атанған. Ломбардтар кезінде Тоди Сполето герцогтығының құрамына кірген. 12 ғасырдан кейін қала қайтадан кеңейе бастады: билік алдымен консулдардың, содан кейін подстаста мен халық капитанының қолында болды, олардың кейбіреулері үлкен даңққа ие болды. 1244 жылы негізінен жаңа қолөнершілер сыныбына арналған жаңа аудандар қабырғалардың жаңа шеңберімен қоршалды. Бенедетто Каетани, кейіннен Папа VIII Бонифаций, 1260 жылы Тоди соборында каноник ретінде мансабын бастады. Ол Тодидегі тамырларын ешқашан ұмытқан жоқ, кейіннен қаланы "жастық шағымның мекені" деп сипаттап, "әлі де жас кезімде бағындырған" және "өмір бойы есте сақтап қалған" қала деді. 1290 жылы қалада 40 000 адам тұрған. 1367 жылы қала Папалық мемлекетке қосылғанда коммуналық автономия жойылды: жергілікті билік әртүрлі отбасылар арасында ауысты (Томачелли, Малатеста, Браччо да Монтоне, Франческо Сфорца және т.б.). Бұрынғы халқының жартысына дейін азайғанмен, Тоди епископ Анджело Чезидің басшылығымен шағын ғана уақытқа сәнді өмір сүрді, ол бірнеше ғимараттарды қайта жаңартып немесе жаңаларын салды, мысалы, оның атымен аталатын Чезиа шөгіндісі. 1849 жылдың шілдесінде Тоди Рим Республикасының демократиялық әрекеті сәтсіз аяқталып, қашып бара жатқан Джузеппе Гарибальдиді қабылдады. Тоди – францискандық ақын Жакопоне да Тодидің туған жері, ол С. Фортунато шіркеуіндегі арнайы криптада жерленген.
Ескерткіштер мен қызықты жерлер
Тодидің барлық дерлік ортағасырлық ескерткіштері – собор шіркеуі (Дуомо), Палаццо дель Капитано, Палаццо дель Приоре және Палаццо дель Пополо – төбенің ең төменгі бөлігіндегі басты алаңға (Пьяцца дель Пополо) қарап тұр: алаң көбінесе фильмдер түсірілу үшін пайдаланылады. Бүкіл аймақ 500-ден астам ұңғылары бар ежелгі римдік үлкен су резервуарларының үстінде орналасқан, олар 1925 жылға дейін пайдаланылып келді. Тоди ғасырлар бойы үш дерлік толық концентрлі қабырғамен қоршалған: ең сыртқысы ортағасырлық, ортаңғысы римдік, ал ең ішкісі этрусктік екені анықталған. Көрікті жерлерге белгісіз мақсаты бар алып римдік нишалы құрылыс (Никкиони), римдік амфитеатрдың шағын қалдықтары, онға жуық кішкентай шіркеулер және бірнеше Ренессанс немесе классикалық сарайлар жатады, олардың ішінде Вигнола салған сарай ең маңыздысы. Қала сыртында көптеген тарихи қамалдар, бекіністер мен көне шіркеулер бар, соның ішінде әйгілі Тоди қамалы да бар.
Діни сәулет немесе діни орындар
Тоди соборы: (11 ғасыр) Ломбардтар шіркеуі орнында салынған готикалық шіркеу, ол өзі ежелгі римдік Аполлон ғибадатханасының үстінде тұрғызылған. Қазіргі шіркеу 1190 жылы болған өрттен кейін қайта салынған. Шамамен төртбұрышты қасбеттің ортасында үлкен роза тәрізді терезе (1513 ж.) орналасқан. Сол кезеңде Меркателлодан Антонио Бенсивенни жасаған порталдың ағаш есігі сақталған, қазір оның тек төрт жоғарғы панелі ғана бар. Шіркеу латын кресті пішінінде салынған, бір кемесі және екі науқаны бар. Бонифаций VIII бір жағында "La navatina" деп аталатын қосымша науқан салған деседі. Фасадтағы үлкен фрескада Дүниежүзілік Сот бейнеленген, оны Микеланджелоның манеризм стиліне еліктеп, кардинал Анджело Чези Феррау Фаэнзонеден ("Иль Фаэнзоне" деп аталған) тапсырыс берген. Хорда готикалық алтарь және екі қабаттан тұратын әсем ағаш хор қоршауы (1521 ж.) бар. Өнер туындыларының бірі – Умбрия мектебінің 13 ғасырдағы айқышқа ілінген Христос бейнесі. Сан-Карло: Виале-Сан-Карлодағы шағын романдық және готикалық стильдегі шіркеу. Сан-Фортунато: 7 ғасырға жататын палеохристиандық шіркеу, қаланың төбесіндегі тау басында, ортағасырлық бекініс (Рокка) қираған жерінде орналасқан. Сан-Фортунатоға кіретін есіктің екі жағында екі арыстанның мүсіні тұр. 1292 жылы францискандықтар "зал" пішіндес жаңа готикалық ғимаратты салуға кірісті. 1348 жылғы оба жұмысты тоқтатты. Фасадтың төменгі бөлігі 15 ғасырдың екінші жартысында аяқталды. Кеме мен екі науқанның әрқайсысында портал бар, олар қасиеттілер мен пайғамбарлардың суреттерімен және жақсылықты (шарап) және жамандықты (инжір) білдіретін қылқан жапырақтарымен әсем безендірілген. Апсиданың барлық бөлігін 1590 жылы Губбиодан келген Антонио Маффеи аяқтаған ағаш хор алып жатыр. Криптада Тоди қасиеттісі Фортунато мен басқа қасиеттілердің қалдықтары, сондай-ақ Жакопоне да Тодидің қабірі сақталған. Шіркеуде Мазолино да Паникале салған Мадонна мен Баланың фрескасы бар. Санта-Мария-делла-Консоляция: (1508 ж. бастау алған) дөңгелек күмбезді Ренессанс шіркеуі, қала қабырғасының сыртындағы төбеде орналасқан. Ол көбінесе, нақты себебі болмаса да, Брамэнтке жатқызылады. Шіркеу грек кресті пішінінде салынған: үш апсидасы көпбұрышты, ал солтүстік жағындағысы жартылай дөңгелек. Оның құрылысында Кола да Капрарола, Антонио да Сангалло кіші, Балдассаре Перуцци, Галеаццо Алесси, Микеле Санмикели, Виньола және Ипполито Скальца қатысқан. Шіркеу тек 1607 жылы ғибадатқа ашылды. Апсиданың үстінде төрт бұрышта 4 құбыршық орналасқан, одан күмбез көтеріледі. Ішкі жағында алтарьда Мадоннаның керемет бейнесі сақталған, дәстүр бойынша, ол негіз салу жұмыстары кезінде бір жұмысшы тапқан. Алғашқы үш апсиданың 12 нишасында елшілердің алып мүсіндері орналасқан. Сондай-ақ, Тоди өңірінде туған Рим папасы Мартин I-нің ағаш мүсіні де назар аударарлық. Санта-Мария-ин-Камуччиа: Романдық және готикалық стильдегі, Рим-католик шіркеуі, Виа-Санта-Мария-ин-Камуччиада орналасқан.
Дүниежүзілік және азаматтық сәулет немесе нысандар
Палаццо дель Пополо ("Халық сарайы") – 1213 жылы салынған ломбардтық готикалық құрылыс, және Италиядағы ең көне коммуналдық сарайлардың бірі. Ол екі үлкен залдан тұрады: "Sala Grande Inferiore" немесе "Sala delle Pietre" және қаланың өнер галереясы орналасқан "Sala Grande Superiore". Палаццо дель Капитано, Тоди: ("Капитан сарайы"), 1293 жыл шамасында итальяндық готика стилінде салынған, бұрынғысынан ерекшелену үшін "Жаңа коммуналдық сарай" деп аталды. Ол екі бөлек деңгейде: бірінші қабатта Әділет залы (қазіргі уақытта Коммуналдық кеңестің отырыс алаңы), ал төменгі қабатта судьялардың кеңселерi орналасқан. Соңғы қабатта қазір Тоди тарихына қатысты табылған заттар мен қалдықтары бар қалалық мұражай орналасқан. Оның ішінде Джузеппе Гарибальдидің әйелі Анита Гарибальди қолданған қымыздық бар. Кейбір бөлмелер қала тарихымен және ең көрнекті тұлғаларының суреттерімен безендірілген. Палаццо деи Приори: Пьяццаның оңтүстік жағында, соборға қарап орналасқан. Оның құрылысы 1293 жылы басталды, кейін подста, приорлар және Папалық губернаторлардың резиденциясы ретінде кеңейтілді. Трапеция пішіндес мұнара бастапқыда төменірек болған және Гвельф тікұштарымен жабдықталған. Фасадында Джованни ди Джильяччоның жасаған үлкен қолалық бүркіті (1347) орналасқан. Палаццо Весковиль: Кафедральдық собордың сол жағында орналасқан Епископ сарайы 1593 жылы кардинал Анджело Чези өз қаражатымен салған. Оның гербы үлкен есік жолағының үстінде көрінеді, бұл Виньоланың туындысы. Жоғарғы қабаттарда Ферау Фензони салған фрескалармен безендірілген бөлме және 1629 жылы Андреа Полинори салған фрескалармен безендірілген галерея бар.
А.С.Д. Тоди Кальсио
Associazione Sportiva Dilettantistica Todi Calcio – қалада орналасқан итальян футбол клубы. Тоди қазіргі уақытта Серия D турнирінің E тобында өнер көрсетеді.