Кіріспе
Швейцарияның Аппенцель-Иннерроден кантоны (Kanton Appenzell Innerrhoden; ; ;), ағылшын тілінде кейде Аппенцель Ішкі Родс деп аталады, Швейцария Конфедерациясын құрайтын 26 кантонның бірі. Ол алты ауданнан тұрады. Үкімет пен парламенттің орналасқан жері – Аппенцель қаласы. Дәстүрлі түрде ол "жарты кантон" саналады, ал екінші жартысы – Аппенцель Аусерроден. Аппенцель-Иннерроден халық саны бойынша Швейцарияның ең кіші кантоны, ал ауданы бойынша екінші кіші кантон. Ол елдің солтүстік-шығысында орналасқан. Аппенцель-Аусерроден кантонымен бірге Санкт-Галлен кантонының ішінде анклав құрайды. Кантон негізінен Альпштейн тау массивінің Альпі етегінде орналасқан, ең биік нүктесі – Сентис тауы. Аппенцель-Иннерроден 1597 жылы Швейцария реформациясы нәтижесінде Аппенцель Аусерроден (протестант) және Аппенцель-Иннерроден (католик) кантондарына бөлінген тарихи Аппенцель кантонының бір бөлігі болды.
Appenzell Innerrhoden (Kanton Appenzell Innerrhoden ; ; ; ), in English sometimes Appenzell Inner Rhodes, is one of the 26 cantons forming the Swiss Confederation. It is composed of six districts. The seat of the government and parliament is Appenzell. It is traditionally considered a "half canton", the other half being Appenzell Ausserrhoden. Appenzell Innerrhoden is the smallest canton of Switzerland by population and the second smallest by area. It is located in the north east of the country. Together with the canton of Appenzell Ausserrhoden, it forms an enclave within the canton of St. Gallen. The canton is essentially located in the Alpine foothills of the Alpstein massif, culminating at the Säntis. Appenzell Innerrhoden was part of the historical canton of Appenzell, which was divided into Appenzell Ausserrhoden (Protestant) and Appenzell Innerrhoden (Catholic) in 1597 as a result of the Swiss Reformation.
Қор
Апенцель (abbatis cella) атауы "аббаттың ұясы" дегенді білдіреді. Бұл Сент-Галл аббаттығына сілтеме жасайды, ол аймаққа зор ықпал еткен. 11 ғасырдың ортасына қарай Сент-Галл абаттары кейін Апенцель деп аталған жерде өз билігін орнатты, ол да толығымен тевтондықтанды, ал оның алғашқы тұрғындары, болжам бойынша, романдық раетиялықтар болған. 1360 жылға қарай, жайылымдық құқықтар, салықтар және ондықтар мәселелері Апенцель абысы мен шаруаларын алаңдатты. Екі тарап та өз құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін жаңа Швабия лигасына қосылғысы келді. 1377 жылы Констанц және Сент-Галлен қалаларының қолдауымен Апенцельге Лигаға қосылуға рұқсат берілді (Сент-Галлен қаласы көршілес Сент-Галл аббаттығымен жиі келіспеушіліктерде болды). Лиганың қолдауымен Апенцель абат Куно фон Стоффлен талап еткен көптеген сыйлықтар мен ондықтарды төлеуден бас тартты. Өз иеліктерінен түсетін кірістің азаюына байланысты Куно көмек сұрап Австрияның Габсбург әулетіне жүгінді. 1392 жылы ол Габсбургтермен келісім жасады, ол 1402 жылы жаңаланды. Жауабында, 1401 жылы Апенцель өз құқықтары мен бостандығын қорғау үшін Сент-Галлен қаласымен одақ құрды.
Тәуелсіздік және Швейцария Конфедерациясына қосылу
Аппенцеллерлер мен абаттың өкілдері арасындағы қақтығыстар күшейгеннен кейін, тіпті Аппенцельдің сот орындаушысы өлген адамның денесін қазуды талап етті, себебі ол кісінің киімдерін алғысы келді. Жауап ретінде Лига әскер жинап, алдымен Сент-Галленге, содан кейін Аппенцельге қарай жорық жасады. 1403 жылдың 15 мамырында олар Шпайхерге апаратын тау жолына кірді және Вёгелинзегг ауылының жанында Аппенцель әскерімен кездесті. Аппенцель мен Конфедерация әскерлерінің шағын күші Лига әскерін жеңіп, екі тарап қысқа мерзімді бейбіт келісімге қол қойды. 1405 жылдың 17 маусымында Аппенцель қаласының шекарасындағы Стосс тау жолындағы тағы бір Аппенцель жеңісінен кейін жаңа кантон кеңейе берді. Брегенцте жеңілгеннен кейін Аппенцель одақты сақтап қала алмады. Сент-Галлен қаласы мен Швиц кантоны шабуылдан қорғану үшін австриялықтарға ақы төледі, ал Германия королі Руперт 1408 жылдың 4 сәуірінде одақты таратып жіберді. Ескі және жаңа діндер арасындағы қарама-қайшылықты аяқтау үшін Ландесгеймде 1525 жылдың сәуір айында әрбір приход өзіне қалаған дінді таңдауы керек деп шешім қабылданды, бірақ діни азшылыққа, қай жерде тұрса да, өз шіркеуіне баруға рұқсат берілді, яғни еркін қозғалыс принципі сақталды. 1529 жылы Аппенцель Аусерроденнің барлық халқы реформацияға көшті. Иннерроден бұрынғы дінінде қалды. Аппенцель қаласының көпшілігі пастор Дипольт Хутердің басшылығымен католик дінін ұстанды, бірақ реформаланған азшылық та болды. 1531 жылы бұл азшылық қаланы протестанттық Аусерроденмен одақтастыруға жақын болды. Бірақ, көршілес Гонтен ауылының ашулы тұрғындарының қарулы тобы Аппенцельдегі қасиетті миссаның тоқтатылуына кедергі келтірді. 1531 жылғы Каппельдің екінші соғысындағы католиктердің жеңісі Аппенцель кантонының толық реформациясы жоспарларын тоқтатты. Аппенцель Иннерроден 2021 жылдың 26 қыркүйегінде аяқталған «Баршаға неке» референдумында ең аз қолдау көрсеткен кантон болды (50,8% дауыс, швейцариялық орташа көрсеткіш 64,1%), осылайша гомосексуалды және лесбиянка азаматтар үшін тең некеге ең тартынған кантон атанды.
География
Кантонның көп бөлігі мал шаруашылығымен айналысады, бұл таулы болғанына қарамастан. Аппенцель Альпі тауларындағы Сентис шыңы кантонның негізгі тартымды орындарының бірі. Кантонда үш кішкентай тау көлі бар: Зееальпзее, Зәмтизерзее және Фэлензее. Екі кішкентай монастырь (Тюфендегі Вонненштейн және Вальзенхаузендегі Гримменштейн) Аппенцель Аусерроден кантонының анклавтары болып табылады.
Саясат
Аппенцель – осы кантонның астанасы. Конституция 1872 жылы қабылданды. Кантон азаматтары жыл сайын сәуір айының соңғы жексенбісінде Аппенцельдегі алаңда Ландсгемейндеге (жалпы жиналысқа) жиналады; олар кантондық үкімет пен сот жүйесін сайлайды, сайланған мүшелердің антын қабылдайды және күн тәртібіндегі бірнеше мәселе бойынша дауыс береді; әдетте шамамен 4000 азамат қатысады. 1991 жылы Швейцария Федералды Жоғарғы Сотының шешімінен кейін Аппенцель Иннерроден әйелдерге жергілікті мәселелерде дауыс беру құқығын берген соңғы швейцариялық кантон атанды. Бұған қоса, ол 2009 жылғы Швейцариядағы минареттерге тыйым салу туралы референдумда ең көп қолдау (71%) көрсеткен және 2021 жылғы Швейцариядағы бір жынысты некеге рұқсат беру туралы референдумда ең аз қолдау (51%) көрсеткен кантон болды.
Үкімет
Мемлекеттік комиссия (Standeskommission) Аппенцель ішкі Родос кантонының атқарушы билігін құрайды және алқалы орган ретінде жұмыс істейді. Ол жеті кеңесшіден (Regierungsrat/rätin) тұрады, олардың әрқайсысы бірнеше кеңселер мен бюролардан тұратын бөлімге (Departement) басшылық етеді. Атқарушы бөлімнің президенті атқарушы президент (regierender Landammann) қызметін атқарады. 2019–2021 жылдар аралығындағы мандат кезеңінде (Legislatur) Мемлекеттік комиссияны региерендер Landammann Roland Dähler басқарады. Региерендерлік және стационарлық (stillstehender Landammann) президенттер екі жылда бір рет алмастырылады. Кантондық парламент, Гроссе Рат және Ландсгемейнде қабылдаған заңдарды, сондай-ақ сот шешімдерін жүзеге асыру, департаменттік міндеттерді орындау және үйлестіру шараларын Мемлекеттік комиссия жүзеге асырады. Мемлекеттік комиссияның жыл сайынғы реттік (қайта) сайлауы Ландсгемейнде өтеді. Аппенцель ішкі Родос кантонының дауыс беру құқығы бар кез келген тұрғыны Мемлекеттік комиссия мүшесі болып сайлануға құқылы. Саклмейстер (қаржы министрі), Ландшауптман (ел капитаны), Баухер (құрылыс және азаматтық инженерлік министрі) және Ландсфенрих (ел байрағы) департаменттерінің тағайындамасы олардың лауазымдарымен анықталады. Білім, экономика, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменттері екі Ландамманн мен Штаттальтерге алқалы түрде беріледі. 2021 жылдың желтоқсанына қарай, Аппенцель ішкі Родос мемлекеттік комиссиясы CVP (Христиандық Демократиялық Халық партиясының) екі мүшесінен, SVP (Швейцария Халық партиясының) бір мүшесінен және төрт тәуелсіз мүшеден тұрады, олардың бірі қазіргі уақытта президент болып табылады. Соңғы реттік сайлау (Landsgemeinde) 2019 жылдың 28 сәуірінде өткізілді.
Үлкен жабайы
Гроссер-рат немесе Үлкен кеңес кантонның алты округінде сайланған 50 мүшеден тұрады. Алты округтің бесеуінде сайлау жыл сайын аудандық Ландсгеймдеге балама сессияда, яғни ашық түрде өтеді. Ал қалған Оберэг округінде, кантонның қалған бөлігінен солтүстік-шығысқа бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан екі кішкентай анклавын қамтитын, мамыр айында жеке дауыс беру жүргізіледі. Кеңестің ең маңызды міндеттері – Ландсгеймдеге ұсынылатын конституциялық және заңнамалық ұсыныстар бойынша алдын ала кеңес беру. Сонымен қатар, кантонның заңнамасын күшіне енгізу үшін қағидалар шығару және кантонның барлық билік органдарын бақылау. Кеңес жылдық қаржылық есептерді қарап бекітеді, бюджетті және салық ставкаларының мөлшерін белгілейді.
Демография
Кантонның халқы (2007 жылғы деректер бойынша) 2007 жылы 1,510 шетелдік азаматты қамтыды, бұл жалпы халықтың шамамен 9,76% құрайды. Апенцельдің діни негізде бөлінуіне байланысты, халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәліметтер бойынша) римдік католиктер (81%) болып табылады, ал протестанттар азшылықты құрайды (10%).
Экономика
Мал шаруашылығы және сүт өнімдерін өндіру – негізгі ауыл шаруашылығы салалары. Аппенцеллер сыры Швейцарияның барлық аймақтарында кеңінен қолжетімді. 2000 жылдардың басына дейін Аппенцель Иннерроденнің көркем жаратылысы нудистердің арасында танымал болған, ал 2009 жылғы Landsgemeinde-де кантон тұрғындары жалаңаш серуендеуге тыйым салуға дауыс берді. Бұл ережені бұзғандар айып төлейтін болды. Дегенмен, федералды сотқа шағымданған нудистерге жергілікті билік ақшасын қайтарды, себебі нудизм Швейцарияның федералды заңнамасы бойынша қылмыс емес, ал федералды заң басымдыққа ие. Швейцарияда жалға алынған көліктер көбінесе Аппенцель Иннерроден кантонында тіркеледі, сондықтан олардың нөмірлік белгілері "AI" әріпімен басталады, себебі осы кантонда көлік салығы төмен.