Кіріспе
Әлеуметтану және философиядағы ұғым. Этика және әлеуметтік ғылымдарда құндылықтар теориясы адамдардың нәрселерді қалай, неге және қандай дәрежеде бағалайтынын, сондай-ақ бағалаудың нысаны немесе субъектісі – адам, идея, зат немесе басқа да бір нәрсе ме, жоқ па, оны зерттейтін әртүрлі тәсілдерді қамтиды. Философияда бұл этика немесе аксиология деп те аталады. Дәстүрлі түрде, құндылықтар теориясындағы философиялық зерттеулер «жақсылық» ұғымын түсінуге бағытталған. Бүгінде құндылықтар теориясының кейбір еңбектері эмпириялық ғылымдарға көбірек бейімделген, адамдардың неге бағалайтынын анықтап, психология, социология және экономика салаларында осы бағалаулардың себептерін түсінуге тырысады. Экологиялық экономикада құндылықтар теориясы екі түрге бөлінеді: донорлық және қабылдаушылық құндылықтар. Экологиялық экономистер «шынайы байлықтың» өлшемі ретінде, белгілі бір затты жасау немесе қызмет көрсету үшін қандай ресурстар қажет болдығын анықтайтын жинақталған құндылықты қажет деп санайды. Басқа салалардағы теориялар құндылықтардың маңыздылығын тәуелсіз аналитикалық айнымалы ретінде қарастырады (мысалы, Макс Вебер, Эмиль Дюркгейм, Талкотт Парсонс және Юрген Хабермас ұсынған). Құндылықтар мәселесін жоққа шығаратын немесе маңыздылығын азайтатын социологиялық дәстүрлердің классикалық мысалдары – институционализм, тарихи материализм (марксизмді қоса), бихевиоризм, прагматикалық бағытталған теориялар, постмодерн философиясы және түрлі объективистік бағытталған теориялар. Жалпы алғанда, моральдық және табиғи игіліктер арасында айырмашылық бар. Моральдық игіліктер адамның мінез-құлқымен байланысты болып, көбінесе мақтауға немесе айыптауға әкеледі. Ал табиғи игіліктер – адамдарға емес, заттарға қатысты. Мысалы, «Мария жақсы адам» деген сөздегі «жақсы» сөзі, «Бұл дәмді тамақ» деген сөздегі «жақсы» сөзінен мүлдем өзгеше мағына береді. Этика көбінесе табиғи емес, моральдық игіліктерге назар аударады, ал экономика қоғам үшін экономикалық тұрғыдан жақсы нәрселерге, бірақ жеке тұлғаға емес, сондай-ақ табиғи игіліктерге қызығушылық танытады. Дегенмен, моральдық және табиғи игіліктердің екеуі де жақсылық пен құндылықтар теориясы үшін маңызды, ал бұл теория ауқымы жағынан кеңірек.
In ethics and the social sciences, value theory involves various approaches that examine how, why, and to what degree humans value things and whether the object or subject of valuing is a person, idea, object, or anything else. Within philosophy, it is also known as ethics or axiology. Traditionally, philosophical investigations in value theory have sought to understand the concept of "the good". Today, some work in value theory has trended more towards empirical sciences, recording what people do value and attempting to understand why they value it in the context of psychology, sociology, and economics. In ecological economics, value theory is separated into two types: donor type value and receiver type value. Ecological economists tend to believe that 'real wealth' needs an accrual determined value as a measure of what things were needed to make an item or generate a service. In other fields, theories posit the importance of values as an analytical independent variable (including those put forward by Max Weber, Émile Durkheim, Talcott Parsons, and Jürgen Habermas). Classical examples of sociological traditions which deny or downplay the question of values are institutionalism, historical materialism (including Marxism), behaviorism, pragmatic oriented theories, postmodern philosophy and various Objectivist oriented theories. At the general level, there is a difference between moral and natural goods. Moral goods are those that have to do with the conduct of persons, usually leading to praise or blame. Natural goods, on the other hand, have to do with objects, not persons. For example, the statement "Mary is a good person" uses 'good' very differently than in the statement "That is good food". Ethics is mainly focused on moral goods rather than natural goods, while economics has a concern in what is economically good for the society but not an individual person and is also interested in natural goods. However, both moral and natural goods are equally relevant to goodness and value theory, which is more general in scope.
Этика және аксиология
Құндылық туралы теориялар этика үшін маңызды болуы керек екені түсінікті. Философтар құндылықты қарастыру кезінде бірнеше пайдалы айырмашылықтарды жасады.
Ішкі және құралдық құндылық
Инструментальдық және ішкі құндылықтарды ажырату пайдалы. Бұл ерекшелік ішкі және сыртқы қасиеттердің аражігіне негізделген. Платон бұл тұжырымды алғаш рет "Мемлекет" еңбегінде келтірген. Инструментальдық құндылық – жақсы нәрсеге қол жеткізу үшін құрал ретінде бағалы (мысалы, радио музыка тыңдау үшін пайдалы). Ал ішкі құндылыққа ие нәрсе, керісінше, өзінің құндылығы үшін, басқа нәрсеге жету құралы ретінде емес, бағалы. Ішкі және инструментальдық жақсылықтар өзара мүлдем бөлек санаттарды құрамайды: кейбір нәрселер өздері үшін де жақсы, сонымен бірге басқа құнды нәрселерге қол жеткізу үшін де пайдалы болуы мүмкін. Альдо Леопольд және Холмс Ролстон III сияқты авторлардың экологиялық этикадағы маңызды аргументі – жабайы табиғат пен сау экожүйелердің адам үшін ресурс ретіндегі инструментальдық құндылығына қарамай, өзіндік құндылығы бар және оларды сақтау қажет. Бұл ойды канадалық философ Джон Макмертри соңғы жылдары ЮНЕСКО басылымы – «Тіршілік тіреу жүйелерінің энциклопедиясында» одан әрі дамытты.
Прагматизм және үлестік ізгілік
Джон Дьюи (1859–1952) өзінің «Бағалау теориясы» атты кітабында, ізгілік – этикалық бағалаудың нәтижесі және «көз алдындағы мақсаттардың» үнемі тепе-теңдікте болуы екенін айтады. Көз алдындағы мақсат – қабылдануға тиіс, басқа мақсаттармен үйлесімділігіне немесе қол жеткізілген мақсаттарға жету құралы ретінде нақтылануы немесе толықтай қабылдануы мүмкін болатын объективті мүмкіндік. Дьюидің эмпирикалық көзқарасы абсолютті ішкі құндылықты жоққа шығарады; яғни, ішкі құндылықты заттардың туа біткен немесе берік қасиеті ретінде қабылдамайды. Керісінше, Дьюи ішкі құндылықтың пайда болуын мақсаттылыққа ұмтылатын жандар ретіндегі үздіксіз бағалау қызметіміздің иллюзиялық өнімі деп қарастырады. Дьюи ішкі құндылықтың бар екенін жоққа ғана қоймай, моральдық құндылықтарға да осылай қарады: Дьюи үшін моральдық құндылықтар да оқу процесіне негізделген, ешқашан ішкі немесе абсолютті емес. Прагматизмнің құндылық теориясына жасаған тағы бір үлесі – шарттылыққа ие үлестік тауарлар туралы идея. Бұл тауарлар жақсы нәрсе сияқты қасиеттерге ие, бірақ жақсы болуы үшін жағдайлардың жиынтығының жаңа қасиеттері қажет. Мысалы, тұз өзінің ішінде тамақ болып табылады, бірақ дайындалған тағамның бір бөлігі ретінде қолданғанда әлдеқайда жақсы. Басқаша айтқанда, мұндай тауарлар белгілі бір шарттар орындалғанда ғана «жақсы» болып саналады. Бұл басқа тауарлардан өзгеше, олар кең ауқымдағы жағдайларда «жақсы» деп есептелуі мүмкін.
Кант: гипотетикалық және категорикалық тауарлар
Иммануил Канттың ой-пікірлері моральдық философияға зор ықпал етті. Ол моральдық құндылықты салыстырмалы емес, абсолюттік құндылық ретінде, ерекше және барлыққа ортақ анықталатын қасиет ретінде қарастырды. Ол көптеген пайдалы нәрселердің тек "егер" сөйлемдерімен сипатталатын жағдайларда ғана жақсы екенін көрсетті, мысалы, "Күн тек шөлде өмір сүрмесеңіз ғана жақсы". Бұдан әрі, "егер" сөйлемдері көбінесе үкім шығарылған саланы (өнер, ғылым және т.б.) сипаттайтын. Кант мұндайларды "гипотетикалық игіліктер" деп атады және "егер-сонда" ережесіне тәуелді болмай, барлық саладағы үкімдерге қолданылатын "категориялық" игілікті табуға тырысты. Канттың ізденісінің маңызды нәтижесі – жақсы ниеттің жалғыз ішкі құндылық екендігі туралы идея болды. Сонымен қатар, Кант ізгі ниетті моральдық бұйрыққа, яғни "Сіздің ниетіңіз жалпыға бірдей заңға айналуы мүмкін болатын қағидалар бойынша әрекет етіңіз" деген категориялық императивке сәйкес әрекет ету деп қарастырды. Бұл этикалық өзара қарым-қатынас немесе Алтын ережемен (мысалы, Матай 7:12) шатастырылмауы керек. Алтын ережеде "Басқалар сізге қалай қарым-қатынас жасасын десеңіз, өзіңіз де басқаларға солай қарым-қатынас жасаңыз" делінген, ал Кант әрекеттің барлығына бірдей қолданылу мүмкіндігін талдауды сұрайды. Мысалы, кісі өлтіруді барлығы бір уақытта жасай алмайды, себебі бір топ адамның өмірі сақталса, екіншісі өлмелі болады. Бұл – ерекшелік. Әрекет ерекшеліксіз орындала алмайды, демек, ол категориялық императивтің талабын орындамайды. Бұл алтын ережеден өзгеше, ол жеке адамға байланысты. Алтын ережеге сәйкес, егер мен біреудің мені өлтіруін қаласам, онда мен үшін басқаларды өлтіру де дұрыс болар еді, өйткені мен басқаларға қалағанымды істеп жатырмын. Канттың категориялық императиві осы кемшіліктің алдын алуға бағытталған. Осыдан және бірнеше аксиомалардан Кант кез келген "мақтауға лайық адамға" қатысты болатын моральдық жүйені құрды. Кант философтары жақсылықтың кез келген жалпы анықтамасы Кант түсінген мағынада категориялық игіліктерді анықтауы керек деп санайды.
Әлеуметтану
Әлеуметтануда құндылықтар теориясы қоғамда кең таралған жеке құндылықтарды және олардың белгілі бір жағдайларда қалай өзгеретінін зерттейді. Әртүрлі адамдар тобы әлеуметтік мінез-құлыққа әсер ететін түрлі құндылықтарды ұстана немесе оларға басымдық бере алады. Зерттеу әдістері сауалнамалардан бастап, қатысушы бақылауға дейін жетеді. Құндылықтар әлеуметтік жағынан қалыптасады. Қоғамның ең маңызды деп санайтыны олардың әлеуметтік ерекшеліктерін көрсетеді немесе түсіндіреді.
Экономика
Экономикалық талдау нарықта ізделіп отырған тауарларға ерекше назар береді және түрлі өнімдердің экономикалық құндылығын дәлелдеу үшін тұтынушы таңдауын (ашылған преференция) қолдануға бейім. Осы көзқарас бойынша, нарықта қандай "тауарлар" болуы керек деген мәселеде діни немесе саяси күрес сөзсіз туындайды, ал транзакцияның дене, қоғам және экожүйеге тигізетін әсері туралы негізгі сұрақтар бойынша консенсус, олар жеке меншікке берілмегенше, нарықтың тауарларына жатпайды. Дегенмен, кейбір табиғи игіліктер моральдық игіліктер ретінде де көрінеді. Мысалы, жеке тұлғаның меншігіндегі заттар табиғи тауарлар деп есептелуі мүмкін, бірақ оларға қатысты белгілі бір тұлғаның моральдық талаптары болуы мүмкін. Сондықтан, моральдық және моральдық емес игіліктер арасындағы тағы бір айырмашылықты жасау қажет. Моральдық емес игілік – бұл біреудің немесе басқаның қалауы; аты айтылғаннан кері болғанына қарамастан, ол моральдық игіліктерді де қамтуы мүмкін. Моральдық игілік – бұл актердің моральдық тұрғыдан ұмтылуға міндетті деп саналатын нәрсе. Моральдық емес тауарларды талқылау кезінде, нарықтағы (немесе оның айырбас құны) табиғи қызмет көрсететін және материалдық тауарлар мен сатып алушыға сезімдік және тәжірибелік игіліктер арасындағы айырмашылықты жасау пайдалы. Қызмет экономикасының қатаң моделі тауарлар мен қызметтерге қатысты нарыққа берілетін кепілдіктерді, ал тұтынушыға берілетін қызметтер мен тәжірибелерді ажыратуға тырысады. Кейде моральдық және табиғи игіліктер қақтығысқа түсуі мүмкін. Табиғи "тауарлардың" құндылығы тәуелділік сияқты мәселелермен күмәндануға себеп болады. Тәуелділік мәселесі экономикалық және моральдық игіліктер арасындағы айырмашылықты да көтеріп, экономикалық игілік – экономикалық өсімді ынталандыратын нәрсе екенін көрсетеді. Мысалы, кейбір адамдар темекіні экономикалық мағынада "жақсы" деп санайды, өйткені оның өндірісі темекі өсірушілерді және өкпе қатерлі ісігімен ауыратын науқастарды емдейтін дәрігерлерді жұмыспен қамтуға мүмкіндік береді. Көптеген адамдар темекі шегудің моральдық тұрғыдан "жақсы" емес екеніне келіседі, бірақ оның экономикалық тұрғыдан пайдалы екенін мойындайды, яғни, ол айырбас құнына ие, тіпті ол қоғамға зиян келтіруі немесе адам денсаулығына кері әсер етуі мүмкін болса да (бұл міндетті түрде "адам үшін жаман" дегенмен бірдей емес – суицид мәселесін қарастырыңыз). Экологиялық экономикада құндылық теориясы екі түрге бөлінеді: донорлық құндылық және алушылық құндылық. Экологиялық экономистер "шынайы байлықтың" тауар немесе қызметті өндіру үшін не қажет болғанын өлшейтін донордың анықтаған құндылығы екенін санайды. Алушылық құндылықтың мысалы – "нарық құндылығы" немесе "төлеуге дайындық", неоклассикалық экономикада қолданылатын негізгі есептеу әдісі. Керісінше, Маркстің еңбек құндылық теориясы және эмергия тұжырымдамасы донорлық құндылық ретінде қарастырылады. Эмергия теоретиктері құндылықтың бұл тұжырымдамасы философия, экономика, социология және психология, сондай-ақ экологиялық ғылымның барлығына қатысты деп санайды. Сильвио Гезель экономикадағы құндылық теориясын жоққа шығарды. Оның пікірінше, құндылық теориясы пайдасыз және экономиканың ғылымға айналуына кедергі келтіреді, ал құндылық теориясымен басшылыққа алынатын валюталық басқару тұрқып, әрекетсіздікке ұшырайды.