Кіріспе

Әлеуметтік психологиялық теория – психологиялық құбылыс.

Көрермен әсері немесе көрермен бейжайдығы – бұл әлеуметтік психологиялық теория, онда адамдар басқа адамдардың қатысуымен құрбанға көмек көрсетуге азырақ бейім. Алғаш рет 1964 жылы Китти Дженовезеге жасалған кісі өлтіруден кейін ұсынылған бұл теория бойынша, психологиялық зертханаларда жүргізілген көптеген зерттеулер көрермендердің саны, жағдайдың түсініксіздігі, топтық ынтымақтастық және жауапкершіліктің таралуы сияқты факторларға назар аударды, бұл өзара жауапкершіліктен қашуға ықпал етеді. Егер бір адамнан тапсырманы жеке орындау сұралса, жауапкершілік сезімі күшті болады және оң нәтижеге қол жеткізіледі; бірақ, егер топтан бірлесіп тапсырма орындау талап етілсе, топ мүшелерінің әрқайсысының жауапкершілік сезімі әлсірейді және олар қиындықтарға немесе жауапкершілікке тап болғанда жиі кері шегінеді. Бұл теория Китти Дженовезеге жасалған кісі өлтіру оқиғасынан туындады, онда 38 адам бейжай түрде бақылап тұрды деген қате ақпарат таратылды. Жақындағы зерттеулер қауіпсіздік камераларына түсірілген "нағыз өмірдегі" оқиғаларға бағытталды, соның салдарынан бұл әсердің тұрақтылығы мен дұрыстығы күмәндануға ұшырады. Соңғы зерттеулер бұл әсер жұмыс ортасында да кеңінен таралғанын көрсетіп отыр, онда қызметкерлер көбінесе басшыларға өз ойлары, алаңдаушылықтары және пікірлері туралы хабарлаудан тартынады.

Айқындық пен салдарлар

Белгісіздік – адамның мұқтаж адамға көмектесуіне әсер ететін факторлардың бірі. Белгісіздік жоғары жағдайларда, адамның немесе топтың әрекет етуі, белгісіздік төмен жағдайларға қарағанда бес есеге дейін уақытты қажет етуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, куәгерлер алдымен өз қауіпсіздігін бағалайды, содан кейін ғана әрекет етеді. Куәгерлер белгісіздігі төмен, салдары аз жағдайларда, белгісіздігі жоғары, салдары ауыр жағдайларға қарағанда көбірек араласады. Латане мен Родин (1969) белгісіз жағдайларда куәгерлер бір-бірінен нұсқау іздеп, басқалардың бастапқы реакцияның болмауын немқұрайлылық деп қате түсінуі мүмкін екенін айтты. Бұл әрбір куәгердің жағдайдың жеңіл екеніне сенуіне себеп болады. Бір адамның немесе адамдар тобының қасында екенін көзге елестету, адамның көмектесуге дайындығына әсер етуі мүмкін.

Бірлестік және топқа мүшелік

Топтық біріктіру – бұл жанындағы адамның көмек көрсету әрекетіне әсер ететін тағы бір фактор. Рутковский және авторлардың анықтамасы бойынша, біріктіру – екі немесе одан көп адам арасындағы қалыптасқан қарым-қатынас (достар, таныстар). Зерттеулер көрсеткендей, жанындағы адамдармен бірге болғанда олардың көмектесуге қатысты әрекеттерін тексеруге болады. Рутковский және авторлар пікірінше, әлеуметтік жауапкершілік нормасы көмек көрсету мінез-құлқына әсер етеді. Әлеуметтік жауапкершілік нормасы «адамдар көмекке мұқтаж және оларға тәуелді жандарға көмектесуі керек» дейді. Зерттеулерге сәйкес, топтың біріктіру деңгейі жоғары болған сайын, олардың әлеуметтік жауапкершілік нормасына сәйкес әрекет ету ықтималдығы артады. Бұл гипотезаны тексеру үшін зерттеушілер студенттерді төрт топқа бөлді: екі адамнан тұратын, төмен біріктірілген топ, төрт адамнан тұратын, төмен біріктірілген топ, екі адамнан тұратын, жоғары біріктірілген топ және төрт адамнан тұратын, жоғары біріктірілген топ. Жоғары біріктірілген топтағы студенттер бір-бірімен танысып, мектеп туралы не ұнады, не ұнамады және басқа да осыған ұқсас тақырыптарды талқылады. Эксперименттің мақсаты – жоғары біріктірілген топтардың төмен біріктірілген топтарға қарағанда жарақат алған «құрбанға» көмектесуге көбірек дайындығын анықтау болды. Төрт адамнан тұратын жоғары біріктірілген топтар құрбанға ең жылдам және ең көп жағдайда жауап берді. Төрт адамнан тұратын, төмен біріктірілген топтар ең баяу және құрбанға ең аз жауап берді. Альтруизмді зерттеулер көмектесуші мен көмекке мұқтаж адам арасындағы ұқсастықтар көмек көрсету мінез-құлқының көбірек болуына ықпал ететінін көрсетеді. Жақындағы зерттеулер жанындағы адамдардың араласуын ынталандыруда ұқсастықтың, әсіресе, ортақ топқа мүшеліктің ролін қарастырды. 2005 жылы өткен бір экспериментте зерттеушілер жарақат алған адамға көрерменнің ұнаған командасының футбол жейдесін киген адамға, ұнамайтын командасының жейдесін киген адамға қарағанда көбірек көмектесетінін анықтады. Алайда, олардың футбол жанкүйерлері ретінде ортақ екені белгілі болғанда, екі команданың да жақтастарына көмектесуге болады, бұл жай ғана жейде киген адамға қарағанда әлдеқайда көп. Марк Левин мен Саймон Кроутердің (2008) зерттеулері топтың мөлшерін арттыру көшедегі зорлық-зомбылық оқиғасында жанындағы адамдар бірімен-бірі таныс болмағанда араласуды тежейтінін, бірақ жанындағы адамдар достар болғанда араласуға ынталандыратынын көрсетті. Олар сондай-ақ гендерлік сәйкестік айқын болғанда, топтың мөлшері жанындағы адамдар мен құрбандардың ортақ әлеуметтік санаға жатқан жағдайда араласуға шақыратынын анықтады. Сонымен қатар, топтың мөлшері көмекке кедергі келтіретін және оны ынталандыратын жағдайға тән нормалармен өзара әрекеттеседі. Жанындағы адамдардың әсері топтың мөлшерінің жалпы салдары емес. Жанындағы адамдар топтық деңгейдегі психологиялық байланысқа ие болғанда, топтың мөлшері көмектесуді ынталандыра да, тежей де мүмкін. Бұл нәтижелерді өзін-өзі жіктеу және жанашырлық тұрғысынан түсіндіруге болады. Өзін-өзі жіктеу теориясының тұрғысынан алғанда, адамның жеке басының әл-ауқаты оның топқа мүшелігімен байланысты, сондықтан топқа негізделген сәйкестік айқын болғанда, бір топ мүшесінің зардабы топқа тікелей әсер етеді деп қарауға болады. Осы ортақ сәйкестікке байланысты, өзін-өзі біріктіру деп аталады, жанындағы адамдар жанашырлық таныта алады, бұл көмек көрсету мінез-құлқын болжайды. Мысалы, үйден шығарылғаннан кейін көмек көрсетуге қатысты зерттеуде әлеуметтік сәйкестендіру және жанашырлық көмек көрсетуді болжайтыны анықталды. Алайда, әлеуметтік сәйкестендіруді бақылауға алғанда, жанашырлық көмек көрсету мінез-құлқын болжауды тоқтатты.

Мәдениеттік айырмашылықтар

Ван Юе ісі мен Қытайдағы кейінірек болған оқиға туралы сөйлескенде, Шанхай метросының CCTV жазбалары жолаушылардың есінен танып қалған шетелдік адамнан қашқанын көрсетті. UCLA антропологы Юньсянь Ян бұл реакцияларды егде жастағы адамдардан көмек алу үшін алаяқтық жасау туралы бұрынғы хабарлармен ғана емес, сонымен қатар Қытайдың аграрлық қоғамындағы тарихи мәдени айырмашылықтармен де байланыстыруға болады. Онда адамдар өз тобының мүшелерімен және басқалармен қарым-қатынас жасайтын тәсілдерінің арасында үлкен контраст болған. Ол: «Жаңа адамдармен қалай дұрыс қарым-қатынас жасау – қазіргі Қытай қоғамындағы ең үлкен мәселелердің бірі. Традициялық Қытайдағы басты этикалық жүйе жақын қарым-қатынастағы байланыстар мен туыстық байланыстарға негізделген». Ол сөзін жалғастырды: «Адам өз әлеуметтік тобындағы басқа адамдармен өте жақсы қарым-қатынас жасай алады, бірақ бейтаныс адамға келгенде, күдікпен қарауы мүмкін. Мүмкіндігі болса, сол бейтаныс адамнан пайда табуға тырысады». Осыған қарамастан, Ян Қытай қоғамы жаһандануға ұшыраған ортада өскен жас ұрпақпен бірге жақсы бағытқа қадам басып жатыр деп ойлады. Үндістанда зорлық-зомбылық оқиғаларын көргеннен кейін көмек көрсетпеу де мәдениетпен байланысты. Үндістандық социолог Ашис Нанди бұл «қоғамдағы қатыгездіктің артуына» байланысты деп мәлімдеді, бұл «мәдениеттің жылдам өзгеруінен және білім беру стандарттарының өзгеруінен» туындаған. Психолог Девика Капурдың айтуынша, Үндістандағы «көрші әсері» мәдени тәрбиелеуіміздің нәтижесінде күштірек көрінеді. Бізге кішкентай кезімізден өз ісімізбен айналысуды және сұрақ қоймауды жиі айтады. Бұл ересек өмірімізге де көшіп, бізді мазаламайтын жағдайлардан оқшаулаймыз».

Жауапкершіліктің таралуы

Дарли мен Латане (1968) жауапкершіліктің таралуы жөнінде зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, төтенше жағдай туғанда, адамдар төңіректе басқа адамдар бар деп ойласа, құрбан болғанға көмектесуге азырақ немесе кешірек кіріседі, себебі олар басқа біреу жауапкершілікті өз мойнына алады деп есептейді. Адамдар жағдайға қарай жауапкершілікті қабылдамаулары да мүмкін. Олар дәрігерлер мен полиция қызметкерлері сияқты, көмек көрсетуге артық білімі бар адамдар бар деп ойлап, өздерінің араласуы қажет емес деп санауы мүмкін. Сондай-ақ, олар олардан тәжірбиелі адам басып өтуінен, керексіз көмек көрсетуден немесе нашар және қауіпті көмек көрсетудің құқықтық жауапкершілігінен қорқуы мүмкін. Осы себепті, кейбір заңнамалар, мысалы, "Жақсы самариялық заңдары" төтенше жағдайда медициналық және медициналық емес қызметтер көрсетуге тырысқандардың жауапкершілігін шектейді.

Ұйымдық омбудсмендер тәжірибесін зерттеу

Халықаралық омбудсмендер қауымдастығының журналында 2009 жылы жарияланған зерттеуде, шындығында, адамдардың жұмыс орнында олар қабылдамайтын мінез-құлықты көргенде дереу әрекет етпеуінің немесе хабарламауының ондаған себебі бар екені көрсетілген. Әрекет етпеудің ең маңызды себептері: жұмыс орнында және одан тыс маңызды қарым-қатынастарды жоғалту қорқынышы және "жаман салдардан" қорқу. Одан бөлек, оқиғаға куә болғандардың өздері де әрекет етуге немесе билік органдарына хабарлауға себептерін айтқан. Бұл тәжірибелік зерттеу "көрермен әсері" құбылысын әлдеқайда кең ауқымда зерттеп, талдауға болатынын ұсынады. Кең көзқарас тек а) көрермендердің жекелеген төтенше жағдайларда не істейтінін, б) мұқтаж жандарға көмектесуін, және в) айналасында басқа адамдардың болуына (немесе болмауына) ғана емес, сонымен қатар а) көрермендердің уақыт өте келе кездесетін әртүрлі қабылдауға келмейтін мінез-құлықтарға реакциясын, б) олардың ұйымдық ортадағы әрекеттерін және в) олармен таныс адамдармен қарым-қатынастарын да қамтиды. Зерттеуде ұйым ішіндегі кейбір көрермендердің қабылдауға келмейтін мінез-құлықты байқағанда әрекет етпеуінің немесе хабарламауының көптеген себептері жазылған. Сондай-ақ, зерттеу көрермендердің мінез-құлқының көбінесе көмек көрсету және қабылдауға келмейтін мінез-құлық туралы хабарлау (сондай-ақ төтенше жағдайларда және мұқтаж адамдарға көмектесу) тұрғысынан пайдалы екенін көрсетеді. Омбудсмендердің тәжірибелік зерттеуі көрсеткендей, көрермендердің нақты жағдайлардағы әрекеттері өте күрделі, бұл олардың жағдайға, басшыларына (бар болған жағдайда тиісті ұйымдық құрылымдарға) және жеке себептерге деген көзқарасын көрсетеді. Көрермендердің кейбіреулерінің шынымен жауапты әрекет ететінін қолдау үшін Джеральд Кучер мен Патрисия Кит Шпигель 2010 жылы NIH қаржыландырған зерттеуге байланысты мақала жазды, онда әріптестер мен көрермендердің бейресми араласуы ғылыми тұрғыдан қабылдауға келмейтін мінез-құлықты тоқтатуға немесе түзетуге көмектесетіні көрсетілді.

Сен не істейсің?

Джон Кинонестің ABC телеарнасындағы "Праймтайм: Сіз не істейсіз?" атты кешкі бағдарламасы, көрермен әсерін зерттейді. Камералар бейкүнә адамдардың реакцияларын және іс-әрекеттерін жазады, ал актерлер әдетте жедел жағдай емес, түрлі оқиғаларды ойнайды. Бағдарламада миллионерлік тестте алдау, қарт адамның дүкеннен ұрлық жасауы, расизм және гомофобия сияқты тақырыптар қамтылған.

Компьютер емес компьютерлерге қарсы: компьютерлік медиацияланған араласу

Зерттеулер көрсеткендей, компьютер арқылы қарым-қатынас жағдайында бақылаушы эффектісі болуы мүмкін. Дәлелдер көрсетіп тұр, адамдар қиын жағдайдағы адамды тікелей көре алмаса да, бақылаушы бола алады. Эксперимент барысында 400 онлайн чат тобы қадағаланды. Әр чатта екі қатысушының бірі құрбан ретінде пайдаланылды: бірде Джейк Хармен есімді ер адам, екіншіде Сьюзи Хармен есімді әйел адам. Эксперименттің мақсаты – құрбанның жынысы маңызды ма, әр чат тобының мөлшерінің әсері бар ма және адамның көмезін тікелей оның экрандық атын пайдаланып сұрауының әсері бар ма, жоқ па, соны анықтау еді. Нәтижелер көрсеткендей, құрбанның жынысы бақылаушының көмек көрсетуіне әсер етпеді. Латане мен Дарлидің зерттеулерімен сәйкес, чат-бөлмедегі адамдардың саны әсер етті. Кіші чат топтарындағы жауап беру уақыты үлкен чат топтарына қарағанда жылдам болды. Дегенмен, бұл эффект құрбан (Сьюзи немесе Джейк) чат тобындағы нақты бір адамнан көмек сұрағанда байқалмады. Нақты бір адамға жүгінген топтардың орташа жауап беру уақыты 36,38 секундты құрады. Экрандық аты көрсетілмеген топтардың орташа жауап беру уақыты 51,53 секундты құрады. Зерттеудің маңызды тұжырымы – араласу құрбанның экрандық атын атап көмек сұраған-сұрамауына байланысты. Топ мөлшерінің әсері құрбан нақты бір адамнан көмек сұрағанда жойылды. Егер құрбан нақты бір адамнан көмек сұрамаса, топ мөлшерінің әсері жойылған жоқ.

Балалар - көрші

Зерттеулердің көп бөлігі ересектерде жүргізілгенімен, балалар да куәгерлер бола алады. 2007 жылы Роберт Торнберг жүргізген зерттеуде балалардың сыныптасы қиын жағдайда болғанда көмектеспеуінің жеті себебі анықталды. Оларға: мәнсіздендіру, бөліну, ұялу, "жұмыспен айналысу" (ағымдағы міндетке көмектесуден гөрі басымдық беру), бәсекелестік нормасына сәйкесу (басқа әлеуметтік норма қолданылған жағдайда, бала сол нормаға сүйенуі мүмкін), аудиторияның үлгісі (басқа аудитория мүшелерінің мінез-құлқының үлгісі) және жауапкершілікті тастау (басқа адам жауапты деп есептеу) жатады. Тағы бір зерттеуде Торнберг швед мектеп оқушылары арасында байқаған және сұрақ қойған куәгерлердің жағдайында моральдық ойлаудың жеті сатысы бар екенін анықтады: (а) бірдеңе дұрыс емес екенін байқау, яғни балалар қоршаған ортасына таңдап назар аударады, кейде асығыс болғанда немесе көру бұрышы шектеулі болғанда қиындыққа тап болған құрбысына назар аудармайды, (б) көмекке мұқтаждықты түсіну – кейде балалар басқалары ойнап жатыр деп ойлайды, ал шын мәнінде қиын жағдайда емес, немесе олар көптеген адамдардың бейжайлығын көрсетеді, (в) жанашырлық сезіну, яғни жағдайды байқап, көмек қажет деген қорытындыға келгеннен кейін, балалар жарақат алған құрбысына ашынады немесе негізсіз агрессияға ашуланады (эмпатиялық ашу), (г) мектептің моральдық қағидаларын қабылдау – Торнберг куәгерлердің жағдайында балалардың мінез-құлқына әсер ететін бес факторды анықтады (жақсы оқушының анықтамасы, топтық біріктіру, гендерлік стереотиптер және әлеуметтік иерархияға байланысты мораль), (д) әлеуметтік мәртебе мен қарым-қатынастарды бағалау, яғни студенттер құрбанның досы болмаса немесе олардың арасындағы маңызды әлеуметтік категорияға жатпаса, немесе жоғары мәртебелі студенттер қатысқан немесе агрессор болса, араласуға аз бейімділік көрсетеді, керісінше, төмен мәртебелі балалар төмен мәртебелі балалардың азы ғана болған жағдайда араласуға көбірек бейімділік көрсетеді, (е) әрекет етуге ынтаны жинақтау, мысалы, ықтимал пайда мен зиян сияқты бірнеше факторларды қарастыру және (ж) әрекет ету, яғни жоғарыда айтылғандардың бәрі араласу немесе араласпау туралы шешімге келді. Бұл шешімнің жеке шешім емес, жеке және институционалдық процестердің нәтижесі екені қызықты.

Оңтүстік Африкадағы кісі өлтіру туралы сот процестері

Оңтүстік Африка соттарын өздерінің үкімдерінде әділдікті арттыру мақсатында, жеңілдететін жағдайлар туралы ұғым пайда болды. Дегенмен, жеңілдететін жағдайлардың нақты анықтамасы берілген жоқ. Оңтүстік Африка соттары сот жүйесінде жеңілдететін жағдайлардың мәнін анықтау үшін тәжірибелі әлеуметтік психологтардың куәліктерін пайдалана бастады. Мысалдарға: жеке тұлғалықтан айырылу, жандардың бейжайлығы және сәйкестік жатады. S. Sibisi және басқалар (1989) ісінде Оңтүстік Африка теміржолдары мен порты одағының сегіз мүшесі SARHWU ереуіліне қатыспаған төрт жұмыскерді өлтіруге қатысты. Психологтар Скотт Фрейзер мен Эндрю Колман әлеуметтік психология саласындағы зерттеулер негізінде қорғау тарапына дәлелдер ұсынды. Әлеуметтік антрополог Боэт Коце де қорғауға дәлелдер ұсынды. Ол Африка мәдениеттерінің ұжымдық санамен сипатталатынын мәлімдеді. Коце куәлік бергендей, ұжымдық сана жауапкерлердің жеке тұлға ретінде әрекет етудің орнына, топпен бірге әрекет етуге дайындығына әсер етті. Фрейзер мен Колман жандардың бейжайлығы, жеке тұлғалықтан айырылу, сәйкестік және топтық поляризация төрт ереуілшінің өлтірілуіне себеп болған жеңілдететін факторлар екенін айтты. Олар жеке тұлғаны жою топ мүшелерінің топта болғанда да өздерінің жеке әрекеттері үшін жауапты екенін түсіну қабілетіне әсер етуі мүмкін екенін түсіндірді. Сондай-ақ, олар Латене мен Дарлидің жандардың бейжайлығы туралы зерттеулерін сегіз айыпталушының төртеуінің қалған төрт айыпталушының төрт адамды өлтіргенін бақылаған себебін түсіндіру үшін қолданды. Фрейзер мен Колманның куәліктері төрт айыпталушының өлім жазасынан құтылуына көмектесті.

Заңдар

Кейбір елдерде төтенше жағдайға куә болған жандардың жауапкершілігін көздейтін заңдар қабылданды. Квебектің адам және азаматтық құқықтарының хартасында былай делінген: "[Ә]рбір адам өзінің немесе үшінші тұлғаның қауіпсіздігіне нұқсан келтірмейінше, немесе басқа да заңды себеп болмаса, өміріне қауіп төнген кез келген адамға, жеке көмек көрсету арқылы немесе көмек шақыру арқылы көмектесуге міндетті". Сондықтан, Квебекте қауіпті жағдайдағы адамдарға көмек көрсету, қауіпсіз болған жағдайда, заңмен міндетті. Бразилияның қылмыстық кодексінде жарақат алған немесе мүмкіндігі шектеулі адамдарды, оның ішінде қауіпті жағдайда табылғандарды құтқаруға келмейтін немесе (қажет болған жағдайда) шұғыл көмек шақырмайтын адамдардың жасаған қылмысы қарастырылған. Бұл тастап кетілген балаларды да қамтиды. Германияның қылмыстық кодексіне сәйкес, егер адамның өзіне зиян келмейтін немесе басқа маңызды міндеттемелерге қайшы келмейтін болса, жазатайым оқиғалар немесе басқа да жалпы қауіп-қатерлер кезінде көмек көрсетпеу қылмыс болып есептеледі. АҚШ-та жақсы ниетпен әрекет еткен куәгерлерді қорғау мақсатында "Жақсы самариялықтар" заңдары қабылданды. Көптеген ұйымдар куәгерлерді даярлауды өз жұмысына енгізді. Мысалы, АҚШ Армиясы сексуалдық шабуылға қатысты куәгерлерді даярлаудан өтеді. Кейбір ұйымдар қауіпсіздік мәселелері бойынша куәгерлерді даярлайды. Тағы басқалары әртүрлілік мәселелеріне қатысты куәгерлерді даярлаумен айналысады. Американдық университеттер сияқты ұйымдар зорлау жағдайларында куәгерлердің көзқарасын жақсарту үшін куәгерлерді зерттеудің нәтижелерін пайдаланады. Мысалға, InterAct сексуалдық шабуылдың алдын алу бағдарламасы және Green Dot бағдарламасын қарастыруға болады. Басқалары бұл заңдарды жазалаушылық сипатта және олар шешуге тиіс мәселені қылмыстық қылу деп сынады. Көптеген мекемелер өздері қабылдамайтын мінез-құлықты көрген куәгерлерге таңдау жасауға мүмкіндік беру үшін жұмыс істейді. Бұл мүмкіндіктер әдетте шағымдану жүйелері арқылы ұсынылады, сондықтан куәгерлер қайда жүгіну керектігін өзі таңдай алады. Айрықша пайдалы нұсқа – ұйымдық омбудсмен, ол жұмыс беруші үшін ешқандай жазбалар сақтамайды және толығымен құпиялылықты қамтамасыз етеді.

Китти Дженовезе

1964 жылы 13 наурызда Нью-Йорк штатының Куинс қаласында 28 жастағы бармен Кэтрин "Китти" Дженовезе таңғы сағат 3-те жұмыстан үйге келе жатқанда пышақталды, зорланды және өлтірілді. Бұл оқиға "көре тұрып әрекет етпеу" құбылысы туралы әлеуметтік психологиялық зерттеулерді бастау үшін кеңінен танымал болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған сенсациялық мақалаға сәйкес, 38 куәгер пышақталуын көрді, бірақ шабуылшы қашып кеткенге және Дженовезе қайтыс болғанға дейін араласпады немесе полицияға хабарласпады. Осы оқиға көпшіліктің қызығушылығын тудырып, көптеген газет мақалаларына әкелді. Психологтар Латане мен Дарли куәгерлердің көмектеспеуін жауапкершіліктің таралуымен түсіндірді: әрбір куәгер оқиғаны басқалардың да көргенін байқағандықтан, олардың басқалары жауапкершілікті өз мойнына алып, полицияға хабарласатынын және осылайша олардың өзі ештеңе істемейтінін болжады. 2007 жылы "American Psychologist" журналында жарияланған мақалада Дженовезеге жасалған қастандықтың бұқаралық ақпарат құралдарында асыра көрсетілгені анықталды. Көзі куәгер болғандардың саны 38-ден кем болды, шабуыл кезінде полиция кем дегенде бір рет шақырылды, ал шабуылдың дыбысын естіген көптеген адамдар оқиғаны көре алмады. 2016 жылы "The New York Times" өзінің хабарлауын "кемшіліктері бар" деп мойындап, бастапқы мақаланың "куәгерлердің санын және олардың байқағандарын асыра көрсеткенін" мәлімдеді.

Ричмонд орта мектебінің беймәлім қызы

2009 жылдың 24 қазанында Ричмонд орта мектебінің оқушы қызы, сыныптасының шақыруымен мектептің қайта оралу кешінен тыс, қараңғы аулаға барғаннан кейін жігіттер мен ер адамдар тобы тарапынан зорлап ұрып-сапалаған. Оған алдымен әдеппен қарап, топпен бірге бренді ішкені хабарланды, содан кейін екі жарым сағатқа созылған шабуыл жасалды, кейін жас әйел полицияға хабар берді. Оқиғаға 20-ға дейін адам куә болды, олардың бірқатары шабуылды қолдап, тікелей видеоға түсірген. Ол денесі мен бетіндегі сызаттар мен көк дақтар үшін ауруханаға жатты, ал кейін арқасында темекі күйігінен және жамбасында жиі орыннан шығып тұратын жарақаттар алды. Бұл оқиға бүкіл елде үлкен ашу-ыза тудырды.

Реймонд Зак

2011 жылдың 30 мамырында (Еске алу күні) Калифорния штатының Аламеда қаласында тұратын 53 жастағы Реймонд Зак Роберт Краун Мемориал жағажайының суына кіріп, шамамен 150 метр қашықтықта мойнына дейін суға тұрды, бұл жағдайға жарты сағаттан астам уақыт бойы шыдады. Оның асырап алған анасы Долорес Берри 911 нөміріне қоңырау шалып, ол өзін-өзі суға батыруға тырысып жатқанын айтты. (Зактың ниеті туралы әртүрлі хабарлар бар.) Өрт сөндірушілер мен полиция жедел келді, бірақ суға кірмеді. Өрт сөндірушілер АҚШ жағалау күзетінің кемесін оқиға орнына шақырып алды. Полиция мәліметтеріне сәйкес, Аламеда полициясы өрт сөндірушілердің суға кіретінін күткен. Өрт сөндірушілер кейіннен олардың құрлықтан суға құтқару жұмыстарын жүргізуге қазіргі уақытта тиісті дайындықтары мен сертификаттары жоқ екенін мәлімдеді. Жағажайда болған және үйлерінен бақылап отырған ондаған адамдар суға кірмеді, көрінетіндей, қоғамдық қауіпсіздік қызметкерлерінің құтқару операциясын күтті. Соңында Зак суға құлап, суықтан (гипотермиядан) әлсіреген болуы мүмкін. Дегенмен, бірнеше минут бойы ешкім суға кірмеді. Ақырында, бір жақсы адам суға жүзіп кіріп, Закті жағаға алып шықты. Кейін Зак жергілікті ауруханада көз жұмды.

Филадельфиядағы беймәлім адам

2021 жылдың 13 қазанында Филадельфиядағы SEPTA пойызында бір жолаушыға тағы бір жолаушы жыныстық зорлық көрсетіп, одан әрі зорлады. Оқиғаға сол жерде болған бірнеше адам куә болды, тіпті олардың телефондарымен шабуылды түсіргендері де бар, бірақ бір дежур емес қызметкер пойызға мінгеннен кейін шабуылды байқап, 911 нөміріне қоңырау шалғанға дейін билік органдарына хабарлағандары жоқ және шабуылды тоқтата алмады. Шабуыл шамамен 40 минутқа созылды, сондай-ақ жолаушылардың белсенсіздігі SEPTA бақылау камерасына түсірілді. Алғашқы 911 қоңыраудан кейін, SEPTA қызметкері пойыз 69-шы көшедегі көлік орталығына келгенде ұсталды, күдіктіні жәбірленушіден тартып алып қамауға алды. Бұл шабуыл жолаушылардың белсенсіздігіне байланысты халықаралық деңгейде назар аударды, бірақ кейбір ғалымдар оқиға куәгерлері не істеу керектігін білмегенін айтты. SEPTA бас директоры Лесли Ричардс тұтқындау алғашқы 911 қоңыраудан кейін 3 минут өткен соң болғанын, яғни жәбірленуші жарты сағаттан астам уақыт бойы зорлыққа ұшырағаннан кейін орын алғанын мәлімдеді. Ұйым ақырында мәлімдеме жасап: "Пойызда осы қорқынышты оқиғаның куәсі болған басқа да адамдар болды, егер жолаушы 911 нөміріне қоңырау шалғанда, бұл оқиға ертерек тоқтатылуы мүмкін еді" деді. Делавэр округінің прокуроры Джек Столлстаймер куәгерлер шабуылды түсірген деген мәлімдемені жоққа шығарып, көптеген куәгерлер олар көріп тұрған нәрсені түсінбеген болуы мүмкін екенін айтты.

Пян Нгай Дон

2016 жылдың шілдесінде Мьянманың 24 жастағы азаматы және үй қызметшісі Пян Нгай Дон жұмыс берушісі Гайятири Муругаян мен Гайятиридің анасы Према С. Нарайнасами тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырап, өлтірілді. Гайятири мен Према екеуі де ұсталып, кісі өлтіргені үшін айыпталды, ал үшінші серіктесі, Гайятиридің күйеуі Кевин Челвам, сол кезде полиция қызметкері болған, үй қызметшісіне зорлық-зомбылық жасады деген айып тағылды және оның қылмыстық ісіне байланысты полициядағы міндеттері тоқтатылды. Кейіннен Гайятири 2021 жылдың маусым айында кісі өлтіруге жатпайтын кінәлі адам өлтіру айыбы бойынша 30 жылға бас бостандығынан айырылды. Према үй қызметшісіне зорлық-зомбылық жасау және дәлелдерді жою фактілері бойынша бірнеше айыптау бойынша сотталды және 2023 жылы 17 жылға бас бостандығынан айырылды. Оқиға халықтың үлкен ашуын, ошалаңдауын және наразылығын тудырды, себебі оқиғаның қорқыныштылығы мен үй қызметшісінің өліміне байланысты. Пянның жағдайы Китти Дженовезеге жасалған шабуылмен және бақылаушылар әсерінің болуымен ұқсас еді, өйткені ауруханадағы және үй агенттігіндегі тұрақты медициналық тексерулер кезінде Пианг зорлық-зомбылыққа ұшыраған болуы мүмкін деген күдік туған адамдар болды, бірақ Гайятири мен оның отбасы оны жоққа шығарды; осы күдікті белгілер туралы полицияға ешқандай хабарлама берілмеді.

Қарсы мысал

2019 жылы ірі халықаралық мәдени антропология зерттеуі үш елдегі үш қаладағы қауіпсіздік камераларында тіркелген 219 көшедегі дау-жанжал мен қақтығысты талдады: Ланкастер, Амстердам және Кейптаун. Көрермен әсері гипотезасына қайшы, зерттеу көрсеткендей, көрермендер дерлік барлық жағдайда араласты, ал араласу мүмкіндігі көрермендер саны артумен бірге өсті, "бұл өте радикалды жаңалық және теория болжағаннан мүлдем басқа нәтиже". Бұл зерттеу – нақты өмірдегі көрермен әсерін сынаған алғашқы ірі тәжірибе. Осыған дейін бұл әсер көбінесе зертхана жағдайында, зерттеу қатысушыларына нақты бір жағдайда қалай әрекет ететінін сұрау арқылы зерттелді. Зерттеудің тағы бір ерекшелігі – байқаулар үш түрлі елден алынған, соның ішінде көшедегі дау-дамайға араласу қауіпті Оңтүстік Африкадан да. [ ] Дегенмен, келесі зерттеуге сәйкес, бейбітшілік орнатушылар да шектеу қояды [ ] Қарулы тонау кезінде көрермендердің араласуы айтарлықтай азаяды. Көрермен әсеріне қатысты бұрынғы зерттеулердің көпшілігінен айырмашылығы, бұл зерттеуде жазабастылық жағдайында көмек алу ықтималдығына назар аударылды, жалғыз немесе топта болғандағы араласу ықтималдығының айырмашылығын салыстыру емес. Зерттеушілер, белгілі бір адамның көмек көрсету ықтималдығының төмендеуі кем дегенде біреудің көмектесу ықтималдығының артуымен толықтырылатынын қорытындылады. Нәтижелер қауіпті төтенше жағдайларда көрермендердің салқындығы төмендеуін көрсеткен басқа зерттеулермен де сәйкес келеді.