Кіріспе

Мысырдың 18-ші династиясының соңғы перғауыны Хоремхеб, сонымен қатар Хоремхаб немесе Харемхаб ("Хорус қуанышпен шақырылады" дегенді білдіреді) деп те жазылады, Мысырдың 18-ші династиясының соңғы перғауыны болды (б.з.б. 1550–1292 жж.). Ол б.з.б. 1319 және б.з.б. 1292 жылдар аралығында кем дегенде 14 жыл билік жүргізді. Ол бұрынғы патша отбасына Мутнеджметпен некеден басқа ешқандай қатысы болған жоқ, оның алдыңғы билеушісі Айдың қызы болған деген болжам бар (бірақ бұл даулы); ол қарапайым отбасыдан шыққан деп есептеледі. Перғауылына дейін Хоремхеб Тутанхамон мен Айдың билігінде әскердің бас қолбасшысы болған. Таққа отырғаннан кейін ол Мысыр мемлекетін реформалады және оның тұсында Амарна кезеңінің бұрынғы билеушілеріне қарсы ресми шаралар басталды, сондықтан ол қиын және бөлініс тудырған Амарна кезеңінен кейін елін тұрақтандырған билеуші деп саналады. Хоремхеб Ахнатонның ескерткіштерін бұзды, үйінділерін өзінің құрылыс жобаларында пайдаланды және Тутанхамон мен Айдың ескерткіштерін өзгертіп алды. Хоремхебтің тірі қалған ұлдары болмаған болуы мүмкін, сондықтан ол өзінің ізбасары ретінде визирі Парамессені тағайындады, ол Рамсес I атымен таққа отырды.

Ішкі реформа

Патшалыққа келгеннен кейін Хоремхеб Ахнатонның билік құрылымындағы күштік қатынастарға қатысты ауқымды ішкі өзгерістерді бастады, себебі бұрын мемлекеттік билік Амонның дін қызметкерлерінен Ахнатонның мемлекеттік шенеуніктеріне ауысқан еді. Хоремхеб "судьялар мен аймақтық трибуналдарды тағайындады, жергілікті діни билікті қайта орнатты" және заңдық билікті "Жоғарғы және Төменгі Египет" арасында "Теба және Мемфис уәзірлеріне тиісінше" бөліп берді. Бұл – Екі Жерде тәртіп орнату және мемлекеттік биліктің теріс пайдаланылуын тоқтату туралы патша жарлығының түпнұсқа мәтіні. Стелланың жасалуы және маңызды жерде орналасуы Хоремхебтің ішкі реформаға берген үлкен мәнін көрсетеді. Хоремхеб армияны реформалады және өзінің 7-ші жылында Дейр-эль-Медина жұмысшыларын қайта ұйымдастырды, ал Хоремхебтің ресми адамы Майя 8-ші жылында қабір тонаушылардың бұзған IV Тутмос қабірін жаңартты. Патша Амон дінін қалпына келтіргенімен, Амон дін қызметкерлерінің билікті толық басып алуына жол бермеді, себебі ол олардың жеке адалдығына сенгендіктен, негізінен Египет армиясынан келген дін қызметкерлерін әдейі қайта тағайындады. Хоремхеб өзінің билігі кезінде Египеттің барлық аймақтарында көптеген ғибадатханалар мен ғимараттар салды. Ол Карнак ғибадатханасындағы Ұлы гипостиль залының екінші, тоғызыншы және оныншы пилондарын бірінші екі пилонды салу үшін Ахенатонның осы жердегі ескерткіштерінен қайта өңделген талаттат блоктарын пайдаланды.

Картуш пен символдар

Хоремхеб өзінің әр түрлі есімдеріне байланысты бірнеше құдайларға жүз бұрды: оның тақ аты «Раның көріністері қасиетті» дегенді білдіреді, ал туған аты «Амонның сүйіктісі» деген лақап есіммен бірге келді. Евгений Стругал бас сүйек және басқа да сүйектерді зерттеп, олардың патшайымға тиесілі екенін анықтады. Оның талдауына сәйкес, патшайым ерте жасында тістерін жоғалтқан. Ол шамамен қырық жасында қайтыс болды, мүмкін босану кезінде, себебі оның денесімен бірге ұрықтың қалдықтары табылған. Хоремхебтің тірі қалған ұлы болмағандықтан, ол өзінің вазирі Парамессені өлімінен кейін оның орнын басуға тағайындады, Парамессенің адалдығын сыйлау үшін де, оның ұлы мен немересі Египеттің патшалық мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін де. Парамесс билікке келгеннен кейін Рамсес I деген атты қабылдап, Жаңа Мемлекеттің 19-шы династиясын құрды. Хоремхебтің екінші мұрагері, Сети I, Хоремхебтің болуы мүмкін қызы Таноджмиге үйленді. Хоремхебтің KV 57 қабірі оның қайтыс болғанда толыққанды аяқталмаған болса да, мұндай жағдай бұрыннан кездесетін нәрсе: Аменхотеп II қабірі де 26 жыл патшалық құрғанмен, жерленген кезде толық аяқталмаған.

Қабір және қазба жұмыстары

Тәктіге отырғаннан кейін Хоремхеб Мемфис маңындағы бұрынғы қабірін тастап, Патшалар аңғарында жаңа қабір салдырды. Бірінші рет, жерлеу камерасын безендіру үшін "Есік кітабынан" суреттер пайдаланылды.

Фильм

Хоремхебті Виктор Матур «Мысырлық» (1954) фильмінде сомдады, бұл Мика Валтаридің ең көп сатылған романының бейімделуі. Хоремхебті Салах Зұлфикар Рауль Арайзаның мексикалық қысқаметражды фильмі «Нефертити мен Ахенатон» (1973) фильмінде бейнеледі.

Теледидар

2015 жылы АҚШ-тағы Spike және Ұлыбританиядағы Channel 5 телеарналарында көрсетілген "Тут" мини-сериалында британдық актер Нонсо Анози Хоремхеб рөлін ойнады.

Музыка

Хоремхаб – Филип Гластың "Ахнатон" операсындағы кейіпкер, оны баритон орындайды.