Кіріспе

Кристофер Ли Берден (11 сәуір 1946 – 10 мамыр 2015) – американдық суретші, перформанс, мүсін және инсталляция өнері салаларында жұмыс істеген. Берден 1970-ші жылдары "Атыс" (1971) сияқты перформанстарымен танымал болды, онда ол досына кішкентай калибрлі мылтықпен қолына оқ атуын ұйымдастырған. Көп туынды жасайтын суретші Берден 2015 жылы қайтыс болғанға дейін көптеген белгілі инсталляциялар, қоғамдық өнер туындылары мен мүсіндерді жасады.

Ерте өмір және мансап

Барден 1946 жылы Бостонда инженер Роберт Берден мен биолог Рода Берденнің отбасында дүниеге келді. Ол Кембридж (Массачусетс штаты), Франция және Италияда өсті. 12 жасында Ельба аралында мотороллер апатында қатты жарақат алғаннан кейін сол аяғына анестезиясыз шұғыл операция жасалды. Содан кейін ұзақ сауығу кезеңінде ол бейнелеу өнеріне, әсіресе фотографияға терең қызығушылық танытты және Калифорния университетінде (Ирвин) магистр дәрежесін алды, онда оның ұстаздарының арасында Роберт Ирвин де болды.

Ертедегі сахналық өнер

Барден 1970-ші жылдардың басында перформанс өнерінде жұмыс істей бастады. Ол жеке қауіп-қатер туралы идеяны көркемдік өрнек ретінде басты орынға қоятын бірқатар даулы қойылымдар жасады. Оның алғашқы маңызды қойылымы – Five Day Locker Piece (1971) Калифорния университетінің Ирвин қаласындағы магистрлік диссертациясы үшін жасалды. Оның 1973 жылғы 747 туындысында суретші Лос-Анджелес халықаралық әуежайынан ұшып бара жатқан Боинг 747 жолаушылар ұшағына бірнеше рет тапаншадан атқан. Бұл оқиғаның жалғыз куәгері фотограф Терри МакДоннелл болды. Сол кезден бастап оның ең танымал жұмысы – 1971 жылғы «Атыс» қойылымы, онда оны сол қолынан көмекшісі 22 калибрлі мылтықпен қашықтан атқан. 1970 жылдардағы басқа қойылымдарға Deadman (1972) кірді, онда Бурден жерде матамен жабылған және жол жалындаған оттықтармен жатқанша, жандар оның қайтыс болғанын және жедел жәрдемді шақырғанға дейін (оны тұтқындауға әкелді); Match Piece (1972) (Матч деп те аталады), B. C. Мексика (1973), онда ол Баха Мексикадағы шөл жағажайға каякпен 11 күн бойы тамақсыз және тек сумен өмір сүрді; Fire Roll (1973), онда ол бір жұп шалбарды отқа жағып, содан кейін оларды сөндіру үшін олардың үстінде домалап өтті; 220-ге немесе 110-ға прелюдия, онда ол екі сулы қаптың жанында, 110 вольттік сымдармен бекітілді; Адал еңбек (1979), онда ол үлкен ор қазды; Do You Believe in Television (1976), онда ол аудиторияны үш қабатты ғимаратының теледидар залына жіберді, онда олар төменгі қабатты көрсетілді, содан кейін төменгі қабатта от жақты (көздер әртүрлі, мониторлар отты көрсеткеніне байланысты, аудитория экрандар шындықты бейнелейтінін түсінді және); TV Hijack (1972), онда ол тікелей эфирдегі телеинтервью кезінде, өзімен бірге әкелген түсірілім тобының көмегімен интервьюер Филлис Лютжансты пышақ ұстап, станция тікелей эфирді тоқтатса, оны өлтіретінін айтты (2015 жылы осы оқиға туралы сұралғанда Лютжанс Бурденнің «жақсы адам» екенін, бұл өнер екенін білгенін және оқиға олардың бұрынғы достығына зиян келтірмегенін айтты); қойылымды аяқтау үшін ол станциядан оқиғаның жазбасын беруді талап етті, содан кейін оны жойды. Бурденнің ең көп көшірілген және сілтеме жасалған туындыларының бірі – Trans Fixed 1974 жылдың 23 сәуірінде Калифорния штатының Венеция қаласындағы Speedway Avenue-де өтті. Бұл қойылым үшін Бурден Volkswagen Beetle-ге бетімен жатып, екі қолына да шегелер соғылды, ол машинада айқышқа шегеленіп жатқандай болды. Машина гараждан шығарылып, қозғалтқышы екі минут бойы іске қосылып, содан кейін гаражға қайтарылды. Сол жылы Бурден Нью-Йорктегі Рональд Фельдман галереясында «Ақ жарық/Ақ жылу» туындысын орындады. Эксперименттік өнер және өзін қауіпке ұшырату жұмыстарына байланысты Бурден галереяның бұрышындағы үшбұрышты платформада жиырма екі күн жатты. Ол барлық көрермендерден көзден тыс болды және оларды да көре алмады. Бурденнің айтуынша, ол тамақ ішпеген, сөйлеспеген және төмен түспеген. Бурденнің басқа да бірнеше қойылымдары сол кезде даулы деп саналды: тағы бір «қауіпті туынды» – «Қиямет» (1975), онда Бурден Чикагодағы Қазіргі заманғы өнер мұражайының галереясында қозғалмай, қабырға сағатының жанында көлбеу шыны табағының астында жатты. Бурден мұражай қызметкері оның денсаулығын өнер туындысының көркемдік тұтастығынан жоғары қоятын уақытқа дейін осы қызметте қалуды жоспарлаған. 40 сағаттан кейін музей қызметкерлері дәрігерлерге кеңес берді. 5 сағат 10 минуттан кейін мұражай қызметкері Деннис О'Шиа Бурденнің қолы жететін жерге су құйылған құмыраны қойды, бұл кезде Бурден тұрып, әйнекті сындырып, сағатты балғамен соққылап, туындыны аяқтады. 1970-ші жылдардың соңында Бурден үлкен инженерлік мүсін инсталляцияларына бет бұрды. Сол кезеңдегі басқа да жұмыстары DIECIMILA (1977), итальяндық 10 000 лиралық банкноттың көшірмесі, мүмкін, қағаз ақша сияқты қағаздың екі жағына да басылған алғашқы көркем өнер баспасы; Жарық жылдамдығын көруге арналған ғылыми экспериментті қайта құрастырған The Speed of Light Machine (1983) және алғашқы жасалған механикалық теледидарды қайта құрастырған C. B. T. V. (1977) инсталляциясы. 1978 жылы Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің профессоры болды. Ол 2005 жылы университеттің студенттің сыныптағы орындауындағы бір туындыны дұрыс қолданбағаны туралы дау-дамайға байланысты орнынан кетті. Бұл жерде қаруланған қару қолданылғаны айтылған, бірақ билік оны дәлелдей алмады. 1979 жылы Бурден өзінің елеулі Big Wheel көрмесін Розамунд Фелсен галереясында алғаш рет көрсетті. Кейіннен 2009 жылы Лос-Анджелестегі Қазіргі заманғы өнер мұражайында көрініс тапты. 1980 жылы ол «Атомдық әліпбиді» шығарды – үлкен, плакат мөлшеріндегі қолмен боялған литографияны – және мәтінді былғары киім киіп, әр әріпті ашулы таптап орындады. Бұл туындының жиырма басылымы шығарылды және олардың көпшілігі SFMOMA және Уитни американдық өнер мұражайы сияқты мұражайларда сақталған. 1988 жылы шыққан «Самсон» 100 тонналық гидравликалық домбыра болып, ол турникетке қосылған, сондықтан Ньюпорт Харбор өнер мұражайына кірген әрбір қонақпен бірге мұражайдың тірек қабырғаларына ағаштарды соқты, яғни «егер жеткілікті көп адам мұражайға кірсе, ол құлайды». Бұл көрме өрттен шығу жолын жауып тастағаны үшін жергілікті өрт қызметі тарапынан мәжбүрлі түрде таратылды. 2008 жылы Бурден «Самсонды» Бразилиядағы коллекционерге сатқанын хабарлады.

Кейінгі жұмыстар

Крис Берденнің кейінгі көптеген мүсіндері көптеген кішкентай бөліктерден тұратын күрделі инсталляциялар мен құрылымдар болып табылады. Галерея көлеміндегі инсталляция «Америка Құрама Штаттарының барлық суасты кемелері» (1987) 625 бірдей, кішкентай, қолмен жасалған, боялған картон модельдерден тұрады. Бұл 1890 жылдардың соңында суасты кемелері әскери-теңіз флотының қару-жарағына енгеннен бастап 1980 жылдардың соңына дейін АҚШ-тың барлық суасты кемелері флотын бейнелейді. Ол картон модельдерді төбеден монофиламенттерге іліп, оларды әртүрлі биіктікке орналастырды, сондықтан олар топ ретінде галерея кеңістігінің мұхитында жүзіп жүрген балық үйірі болып көрінеді. Машина оны ұшырып, галереяны айналып өтуге жіберді. Өкінішке орай, машина орнатылғаннан кейін кем дегенде екі ай бойы жұмыс істемеді, бұл «World Sculpture News» журналын шығарманың мақсатына күмән келтіруге және «жұмыс, шын мәнінде, роботтардың барлығын басқармаса екен, және қазіргі уақытта жеке және топтық кемшіліктерге ұшырайды» деген пікірді білдіруге итерді. 2001 жылы Стамбул биенналесінде алғаш рет ұсынылған «Nomadic Folly» (2001) түрік кипарисінен жасалған үлкен ағаш палубадан және төрт үлкен шатырдан тұрады. Бұл шатырда қонақтар қолмен жасалған сәнді кілемдер, тоқылған арқандар, ілінген шыны және металл шамдар, жарқыраған жіптермен және дәстүрлі үлгілермен кестеленген той маталарымен демалып, уақыт өткізе алады. 2005 жылы Берден экипажы жоқ, өздігінен жүретін яхтасы «Ghost Ship»-ті шығарды. Ол 28 шілдеде Фейр-Айлден, Шетланд аралдарының жанынан 5 күндік сапардан кейін Ньюкасл-апон-Тайнға тоқтады. Жобаны «Locus+» компаниясы 150 000 фунт стерлинг сомасында тапсырыс берді және Англияның Өнер кеңесінен алған маңызды грантпен қаржыландырылды. Жобаны Саутгемптон университетінің теңіз инженерлік факультетінің көмегімен жобалап, салдырды. Ол бортындағы компьютерлер мен GPS жүйесі арқылы басқарылады, бірақ төтенше жағдай туғанда кемеге көмекші қайық «көктемде» тұрады. 2008 жылы Берден 202 антикалық көше шамдарынан тұратын «Urban Light» мүсіндік жұмысын жасады, бұл шамдар бұрын Лос-Анджелестің айналасында тұрған. Ол шамдарды «Urban Light» құрылысын жүргізген мердігер Анна Джастистен сатып алды. Бұл жұмыс Лос-Анджелес округінің өнер мұражайының сыртында орналасқан, ал күн энергиясымен жұмыс істейтін шамдар қараңғыда жанып тұрады. Оның құрылысына төрт жыл кетті. Ол 2011 жылдың күзінде LACMA-да орнатылды. «Крис Берденнің «Метрополис II» - қарқынды кинетикалық мүсін, ол жылдам, шапшаң заманауи қаладан үлгі алған». Темірден жасалған телескоптық теңгерімнің қарама-қарсы шеттерінен 1974 жылғы ақсары Porsche спорттық машинасы мен кішкентай метеорит ілінеді. «Porsche With Meteorite» (2013) мүсіні кемелді теңгерімде, ал ауыр машина тік тірекке жақын орналасқан. Мүсін мұражайдың кіреберісінен басқа жаққа қарай бағытталған 24 Виктория стиліндегі шам бағаналарының үш қатарынан тұрады. Кейіннен LACMA-да орнатылды. Сонымен қатар, Жаңа мұражай «Екі қос заңдық көкжиектер» (2013) мүсінін, мұражайдың Берденге арналған ретроспективасы үшін жасалған екі 36 фут биіктік мұнараны бірнеше ай бойы мекеме шатырында қалдыруға шешім қабылдады.

Көрмелер

2013 жылы Жаңа мұражай «Крис Барден: Ерекше шаралар» көрмесін ұсынды. Бұл көрме – суретшінің алғашқы Нью-Йорк шолуы және жиырма бес жылдан астам уақыттан бері АҚШ-тағы алғашқы ірі көрмесі болды. Барденнің ірі ретроспективалық көрмелері Ньюпорт-Харбор өнер мұражайында (Ньюпорт-Бич, Калифорния, 1988) және Венадағы Қолданбалы өнер мұражайында (1996) өтті. Басқа жеке көрмелері: «14 Магнолия жұбы» Оңтүстік Лондон галереясында (Лондон, 2006); «Крис Барден» Балтық заманауи өнер орталығында (Гейтсхед, 2002); және «Билік мұнарасы» Музей Moderner Kunst Stiftung Ludwig (Вена, 2002). Кірпіштер Хьюстон қаласындағы қаржыгер Аллен Стэнфордқа тиесілі компаниядан алынғаны белгілі болды. Кейіннен АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы Стэнфордты айыптап, оны 20 жыл ішінде 7 миллиардтан астам доллар көлемінде инвесторларды алдағаны үшін 110 жылға бас бостандығынан айырды – бұл американ тарихындағы ең ірі Понци схемаларының бірі. 2013 жылдың қаңтарынан бастап галереяның алтыны мұздатылды, SEC Стэнфордты тергеп жатыр және алтын құймасы босатылғанға дейін «Бір тонна бір килограмм» жұмысын орнату мүмкін емес.

Танымал мәдениетте

Дэвид Боуидің 1977 жылғы "Joe the Lion" әні Бурденнің 1974 жылғы "Trans Fixed" жұмысынан шабыттанды, онда Бурден Volkswagen Beetle машинасының шатырында өзін айқышқа мізгіп қойды. Лори Андерсон өзінің 1977 жылғы әнін "Оқ емес, тесік өлтіреді – Крис Берденге арналған" деп атады. Бурден Джефф Линдсейдің "Dexter by Design" кітабында және Норман Мейлердің "The Faith of Graffiti" кітабында да есімдері жиі кездеседі. Дэвид Эрнандестің 2011 жылғы "Hoodwinked" жинағындағы "Doomed (1975)" өлеңі Чикагодағы сол аттас инсталляциясын сипаттайды. 2020 жылы ақын Джейсон Шнайдерманның "Hold Me Tight" жинағында Бурден туралы поэмалар тізбегі бар.

Жеке өмір

Берден мультимедиялық суретші Нэнси Рубинске үйленген. Берден 2015 жылғы 10 мамырда, меланома диагнозы қойылғаннан кейін 18 ай өткен соң қайтыс болды. Ол 69 жасқа толыпты.