Кіріспе

Философия, дін, риторика және психологиядағы ұғым. Логос (/UK/'/l//oʊ//ɡ//ɒ//s//, /'/l//ɒ//ɡ//ɒ//s/, /US/'/l//oʊ//ɡ//oʊ//s/; wikt:λόγος) – батыс философиясында, психологиясында және риторикасында, сондай-ақ дінде (әсіресе христиандықта) қолданылатын термин. Оның мағыналарының бірі – индуктивті және дедуктивті қорытындыларға негізделген рационалды ой-пікір. Аристотель бұл терминді тұңғыш рет жүйелеп, оны риториканың үш қағидасының бірі – этос пен пафосқа тең қосты. Бұл бастапқы қолданыс сөзді тілдің немесе мәтіннің құрылымы мен мазмұнымен тығыз байланысты етеді. Платон мен Аристотель екеуі де сөйлемдер мен пікірлерді атау үшін логос (ремамен бірге) терминін пайдаланған.

Өмірбаян

Логос сөзі лекс сөзімен туыс, ал лекс сөзі *leǵ Proto-үнді-еуропалық түбірінен шыққан. Бұл түбір "реттеу, ұйымдастыру, жинау, таңдау, санау, есептеу, ажырату, айту, сөйлеу" мағыналарын білдіруі мүмкін. Қазіргі қолданыста көбінесе "есеп беру", "өлшеу", "ақыл-ой" немесе "дискурс" сөздерімен байланысты. Кейде математикадағы "қатынас" сияқты басқа контекстерде де қолданылады. Пурдью онлайн жазу зертханасы логосты логикаға немесе ақылға сүйенетін, индуктивті және дедуктивті ойлауға негізделген дәлелдеу ретінде түсіндіреді. Аристотельдің риторикасы тұрғысынан логос – риториканың үш принципінің бірі және осы нақты қолданыста мәтіннің құрылымы мен мазмұнына тікелей қатысты.

Терминнің шығу тегі

Логос Гераклиттен басталып, батыс философиясында ереженің және білімнің қағидасын білдіретін техникалық терминге айналды. Ежелгі грек философтары бұл терминді әртүрлі мағыналарда қолданды. Софистер оны "сөз" немесе "әңгіме" деп түсіндірді. Аристотель бұл терминді "дәлелді әңгіме" ретінде қолданды. Пирроншы философтар бұл терминді нақты дәлелдемесіз мәселелерге қатысты догматикалық тұжырымдарды білдіру үшін пайдаланды. Стоиктер ғаламның жаратылу принципі – логос сперматикос туралы айтты, бұл неоплатонизмдегі ұқсас ұғымдарды болжады. Гелленистік иудаизмде Филон (б.з.д. 20 – б.з. 50 шамасында) бұл терминді еврей философиясына енгізді. Филон логос профорикос ("айтылған сөз") мен логос эндиатетос ("іштей сақталған сөз") арасындағы айырманы көрсетті. Жаңа өсиеттегі Жохан жазбасында барлық нәрсенің жасалуына себепкер христиан Логосы құдайлық (теос) деп танылды, ал Иса Мәсіх – оның жанына келген Логос ретінде сипатталды. Грек тілінен Жаңа өсиетті алғаш аударған Иероним (4 ғасырда) Иса Мәсіхті сипаттау үшін қолданылған логос сөзінің мағынасын бір латын сөзімен жеткізе алмауына көңілі толмады. Сондықтан "Вулгата" кітабындағы in principio erat verbum сөзі "сөз" үшін (шамасы, толық емес) verbum деген зат есімді қолдануға мәжбүр болды. Кейінгі роман тілдеріндегі аудармалар француз тіліндегі le Verbe сияқты зат есімдерді пайдаланды. Реформация кезіндегі аудармашылар басқа тәсіл қолданды. Мысалы, Мартин Лютер Zeitwort (етістік) орнына Wort (сөз) сөзін таңдады, бірақ кейінгі түсіндірушілер Иероним мен Августин қолданған, тірі сөзді қамтитын динамикалық мағынаға қайта оралды. Бұл термин суфизмде және Карл Юнгтың талдау психологиясында да қолданылады. "Сөз" деп аударылғанына қарамастан, логос грамматикалық мағынадағы сөз үшін қолданылмайды, оның орнына лексис (lexis) термині қолданылды. Дегенмен, логос және лексис екеуі де légō (λέγω) деген бір етістіктен шыққан, яғни "(мен) санау, айту, хабарлау, сөйлеу". Ежелгі грек контекстінде "сөз" немесе "әңгіме" мағынасындағы логос термині мифтан (μῦθος) өзгеше болды. Классикалық гректерде дәлелді пікір (логос) – қиялға негіделген әңгімелерден (мифтерден) ерекшеленеді.

Гераклит

Гераклиттің жазбалары ежелгі грек философиясында логос сөзіне ерекше назар аударған алғашқы орын болды, бірақ Гераклит бұл сөзді өз заманының қарапайым грек тілінде қолданылған мағынадан айтарлықтай ерекшеленбеген түсінікпен қолданған сияқты. Гераклит үшін логос рационалды ой-пікір мен әлемнің рационалды құрылымы арасындағы байланысты қамтамасыз етті. text=Бұл логос әрқашан бар, бірақ адамдар оны естігенге дейін де, алғаш естіген кезде де түсінуге шамасы жетпейді. Өйткені барлық нәрсе осы логосқа сәйкес болады, ал адамдар мен айтқан сөздер мен істерді көріп, олардың табиғатын ажырата білмейді, тәжірибесіздер сияқты, олардың қалай екенін айтады. Бірақ басқалар ояу кезде не істегендерін байқамайды, ал ұйықтағанда не істегендерін ұмытып қалады. text=Осы себепті ортақ нәрсені ұстану қажет. Бірақ логос ортақ болғанымен, көпшілік жеке түсінігі бар адамдар сияқты өмір сүреді. text=Менің сөзімді емес, логостың сөзін тыңдап, барлық нәрсенің біртұтас екенін мойындау даналық. Логос сөзінің мағынасы нақты емес; ол «ақыл» немесе «түсіндіру» мағынасындағы объективті ғарыштық заңды білдіруі мүмкін, немесе ол жай ғана «айту» немесе «білім» дегенді ғана білдіруі мүмкін. Дегенмен, Гераклит жалпыға ортақ логостың тәуелсіз бар екенін анық көрсетті.

Стойшылар

Стоикалық философия шамамен 300 ж.б.д. Цитийлік Зенонмен басталды, онда логос – Әлемді аралап, оған жан бітіретін белсенді ақыл-ой болды. Ол материалдық деп есептелді және көбінесе Құдаймен немесе Табиғатпен теңестіріледі. Стоиктер сондай-ақ тұқымдық логос ("logos spermatikos") немесе Әлемдегі ұрпақ заңы туралы айтты, ол жансыз материяда жұмыс істейтін белсенді ақыл-ойының принципі болды. Адамдар да құдайлық логостың бір бөлігін өздерінде сақтайды. Стоиктер кез келген әрекетті логос немесе рухани принциппен байланысты деп санады. Әлемнің қызмет ету принципі ретінде логос олар үшін anima mundi болды, бұл концепция кейін Александриялық Филонға әсер етті, бірақ ол терминнің мазмұнын Платоннан алды. Марк Аврелийдің "Өрнектер" кітабының 1964 жылғы басылымына жазған кіріспесінде англикандық дін қызметкері Максвелл Станифорт: "Логос – стоицизмнің басты терминдерінің бірі, ол бастапқыда құдайдың ғаламмен қарым-қатынасын түсіндіру мақсатымен таңдалған" деп жазды.

Изократ логотипі

Ежелгі грек риторикасы туралы қоғамдық пікірталас тарихи тұрғыдан Аристотельдің логос, пафос және этосқа жасаған шақыруларына баса назар берді, ал Изократтың философия мен логос туралы ұстанымдарына, сондай-ақ олардың этикалық, жауапкершілікке толы қала құрудағы бірлескен еңбегіне көбінесе аз мән берілді. Изократ өзінің еңбектерінде логостың нақты бір анықтамасын бермейді, бірақ Изократтың логосы ең алдымен сөйлеу, ақыл-ой және азаматтық дискурсқа қатысты. Логос – осы аралық тіршілік иелерінің ең жоғарысы болып саналды және Филон оны «Құдайдың бірінші туған ұлы» деп атады. Платонның Идеялар теориясы логос ішінде орналасқан, бірақ логос сонымен қатар физикалық әлемде Құдайдың өкілі ретінде әрекет етті.

Гностицизм

Гностикалық жазбаларға сәйкес, Ұлы көрінбейтін рухтың қасиетті кітабында жазылғандай, Логос – ұлы рухтан тараған, рухани Адам деп аталатын Адамаспен біріккен нәрсе.

Неоплатониялық

Неоплатонист философтар, мысалы, Плотин (шамамен 204/5 – 270 ж. шамасында) логосты Платон мен стоиктерге сүйенген тәсілдермен пайдаланды, бірақ логос термині неоплатонизмде әртүрлі түсіндірілді, ал Филонның логос тұжырымымен ұқсастық кездейсоқ сияқты көрінеді. Логос Плотиннің медитацияларында маңызды элемент болды, ол медитация принципі ретінде түсіндірілді, Гераклитке және тіпті Талесқа дейін баратын, жан, интеллект (ноус) және Бірлік – гипостаздар арасындағы өзара байланыс ретінде қарастырылды. Плотин "Бірлік", "Рух" және "Жан" тұжырымын қолданды. Христиандық Үштікпен салыстырудан қашып құтылу мүмкін емес, бірақ Плотин үшін бұл элементтер тең емес еді, ал "Бірлік" ең жоғары, ал "Жан" ең төменгі деңгейде болды. Плотин үшін оның үштігінің үш элементі арасындағы қарым-қатынас жоғары принциптен логостың және төменгі принциптен эрос (махаббат) жоғарыға құйылуы арқылы жүзеге асырылды. Плотин логос тұжырымына көп сүйенді, бірақ оның еңбектерінде христиандық ойларға тікелей сілтемелер табылмады, бірақ оның доктринасында олардың маңызды іздері бар. Плотин өзінің үштігінің екінші тұлғасын білдіру үшін логос терминін қолданудан әдейі сақтанды. Дегенмен, Плотин Гай Мариус Викторинге, ал ол Августин Гиппондыққа ықпал етті. Ғасырлар өткен соң Карл Юнг өзінің жазбаларында Плотиннің ықпалын мойындады. Викторин Құдайға ішкі логос пен жаратылыс және құтқару арқылы әлемге қатысты логос арасындағы айырмашылықты ажыратты. Ортағасырлық философияның әкесі саналатын Августин Гиппондық Платонның да үлкен ықпалында болды және ол ерте христиандық ойлар тұрғысынан Аристотель мен Платонды қайта түсіндіруімен танымал. Жастай Августин Плотиннің медитациясын қолданып, экстазға қол жеткізуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Өзінің "Құпияларында" Августин логосты Құдайдың мәңгілік Сөзі деп сипаттады, оның арқасында ол грек тілінде сөйлейтін әлемде (латын тілінде сөйлейтін Батыс оның бір бөлігі болды) ерте христиандық ойларды дамытуға мүмкіндік алды. Августиннің логосы Мәсіхтің денесінде бейнеленді, онда логос (яғни veritas немесе sapientia) басқа ешбір адамда болмағандай толыққанды болды.

Ислам діні

Логос ұғымы исламда да кездеседі, бұл ұғымды исламның алтын ғасырында классикалық сунниттік мистиктер мен ислам философтары, сондай-ақ кейбір шиит ойшылдары өз еңбектерінде анық баяндаған. Суннит исламында логос ұғымына осы бағыттың метафизиктері, мистиктері және философтары түрлі атаулар берген, олардың ішінде ʿaql ("Ақыл"), al insān al kāmil ("Күнәріс адам"), kalimat Allāh ("Алланың сөзі"), haqīqa muḥammadiyya ("Мұхаммедтік хақиқат") және nūr muḥammadī ("Мұхаммедтік нұр") бар.

ʿАқл

Христиандық Логосқа ұқсас ұғымға классикалық мұсылман метафизиктері берген атаулардың бірі - ʿaql, бұл грек тіліндегі [[nous (ақыл-ой)]-дың арабша баламасы. Неоплатондық ұғымдарды суфизмге қайта жаңартудың ең батыл және радикалды әрекеттерінің бірі Испания мен Солтүстік Африканы кеңінен аралаған философ Ибн Арабимен байланысты. Оның идеялары екі маңызды еңбекте жазылған: "Даналық сақиналары" (Фусус әл-Хикам) және "Меккелік жарықтар" (Әл-Футухат әл-Маккия). Ибн Араби үшін әрбір пайғамбар – бірегей құдайлық мәнділіктің бір қыры ретіндегі логос (Калима) деп аталатын шындыққа сәйкес келеді. Оның пікірінше, егер пайғамбарлар болмағанда, құдайлық мәнділік мәңгілікке дейін жасырын қалған болар еді, ал логос адам мен құдай арасындағы байланысты қамтамасыз етеді. Ибн Араби логос тұжырымдамасының өзіндік нұсқасын неоплатондық және христиандық көздерден алған сияқты, бірақ (грек тілінде емес, араб тілінде жазғандықтан) оны талқылау кезінде жиырмадан астам әртүрлі терминдерді қолданды. Ибн Араби үшін логос немесе "Жалпы Адам" – жеке адам мен құдайлық мәнділіктің арасындағы делдалдық байланыс болды. Басқа суфи жазушылары да неоплатондық логостың ықпалына түскен. 15 ғасырда Абд әл-Карим әл-Жили Логос және Кемел Адам туралы ілімді ұсынды. Әл-Жили үшін "кемел адам" (логос немесе Пайғамбармен байланысты) – әртүрлі уақытта әртүрлі формаларға енуге және әртүрлі бейнелерде пайда болуға қабілетті. Осман суфизмінде Шейх Галиб (1799 жылы қайтыс болған) өзінің "Хусн ү Ашк" (Сұлулық және махаббат) еңбегінде Сюханды (логос Калима) Ибн Арабидің Калимасына параллель айтады. Романста Сюхан – Алланың сөзі, Кемел Адам және Мұхаммедтің шындығы ретінде Калиманың көркемдік бейнесі ретінде көрінеді.

Риторика

Жазушы және профессор Жанн Фанесток логосты "алғышарт" деп сипаттайды. Ол риториктің белгілі бір позицияны немесе ұстанымды қолдауының себебін анықтау үшін, ритор өзі таңдаған тіл арқылы қолданатын әртүрлі "алғышарттарды" мойындау қажет екенін айтады. Оның пікірінше, ритордың сәттілігі "дебатшы мен аудитория арасындағы келісімге" байланысты болады. "Логос – логикалық әсерге құрылған шақыру, ал логика термині одан туындаған. Ол көбінесе спикердің тақырыбын қолдайтын фактілер мен сандарды сипаттау үшін қолданылады". Бұдан әрі, логос аудиторияның логикалық сезіміне әсер етеді, ал "логика" анықтамасы белгілі бір нәрсенің танылуымен байланысты. Екіншісі – дедуктивті энфимема арқылы, аудиторияға жалпы жағдайларды ұсынып, содан кейін олардың ортақ белгілерін көрсету. Еврей Библиясының грек тіліне Септуагинта аудармасында "рема" және "логос" сөздері эквивалент ретінде қолданылған, екеуі де еврей сөзі "дабар" – Құдай Сөзі үшін қолданылған. Кейбір қазіргі заманғы христиан теологиясында "рема" мен "логос" (бұл жерде жазбаларға қатысты) арасында айырма жасалады, ал "рема" – Киелі Рухтан алынған, "логос" оқылғанда оқырманға келетін аянды білдіреді, бірақ бұл айырмашылық сынға ұшыраған.