Кіріспе
Ислам дініндегі саясат мәселесі – Исламның саяси аспектілері Құран, хадистер жинағы және сүннет (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің өмір бойы айтқан сөздері мен тұрмыс салты туралы хабарлар), Ислам тарихы және Исламнан тыс саяси қозғалыстардың элементтерінен туындайды. Исламдағы дәстүрлі саяси ұғымдарға Мұхаммедтің сайланған немесе таңдалған ізбасарлары – сунниттерде халифалар, шииттерде имамдар арқылы басшылық ету, Ислам заңына (шариғатқа) бағынудың маңыздылығы, билеушілердің халқынан кеңес алу (шура) міндеті және әділетсіз билеушілерді айыптаудың қажеттігі кіреді. Мұсылман әлеміндегі маңызды өзгеріс – Осман империясының (1908-1922) жеңілісі мен тарауы болды. Қазіргі заманда (19-20 ғасырларда) Исламның саяси тақырыптарының бірі – Батыс империализміне қарсылық көрсету және демократиялық немесе күш қолдану арқылы шариғат заңын қолдану, сондай-ақ Мұсылман әлеміндегі секулярлық билік режимдеріне наразылық білдіру болып табылады.
the issue of politics in the religion of Islam
Political aspects of Islam are derived from the Quran, ḥadīth literature, and sunnah (accounts of the sayings and living habits attributed to the Islamic prophet Muhammad during his lifetime), the history of Islam, and elements of political movements outside Islam. Traditional political concepts in Islam include leadership by elected or selected successors to Muhammad, known as Caliphs in Sunnī Islam and Imams in Shīʿa Islam; the importance of following the Islamic law (sharīʿa); the duty of rulers to seek consultation (shūrā) from their subjects; and the importance of rebuking unjust rulers. A significant change in the Muslim world was the defeat and dissolution of the Ottoman Empire (1908–1922). In the modern era (19th–20th centuries), common Islamic political themes have been resistance to Western imperialism and enforcement of sharīʿa law through democratic or militant struggle. along with the popular dissatisfaction with secularist ruling regimes in the Muslim world.
Исламның шығу тегі
Ертедегі ислам Таяу Шығыстағы Ежелгі Антиканың тарихи, әлеуметтік, саяси, экономикалық және діни контекстінде пайда болды. Біздің заманымыздың VI ғасырының екінші жартысында Арабия түбегінде саяси тәртіпсіздіктер орын алды, ал байланыс жолдары енді қауіпсіз болмады. Бұл дағдарыста діни бөлінудің маңызы зор болды. 380 жылдан кейін еврей діні Йемендегі Химияриттік патшалықтың басым дініне айналды, ал христиан діні Парсы шығанағында тамыр жайды. Ислам дінінің орнына жаңа дүниетанымын іздеген арабтар, оның отбасы Құрайш тайпасына жататын, Меккедегі ең басты тайпа, Батыс Арабияда басымдықты билік құрған. Анархияның салдарын жою үшін олар барлық зорлық-зомбылықтарға тыйым салынған және қауіпсіз сапарға шығуға болатын "қасиетті айлар" институтын қолдады. Меккедегі және оның айналасындағы көпқұдайлы Кааба ғибадатханасы саяхатшылар үшін танымал болған, бұл қала үшін маңызды экономикалық салдарларға әкелді. Ислам дінінің діндік және саяси қозғалысы Мұхаммед пайғамбардың және оның ізбасарларының өмірінен бастау алады. 622 жылы Мұхаммед пайғамбарлық дәулетіне байланысты Медина қаласын басқаруға шақырылды. Сол кезде Аус және Хазрадж жергілікті араб тайпалары қалада билік құрып, үнемі қақтығыста болған. Мединалықтар Мұхаммедті дауды шеше алатын бейтарап адам ретінде қарастырды. Мұхаммед пен оның ізбасарлары Мединаға көшіп барды, онда Мұхаммед Медина Конституциясын жасады. Мұхаммед өз билігі кезінде Құранға және өз іс-әрекетіне негізделген заңдарды мұсылмандар шариғат немесе ислам заңы деп санайды, оны ислам қозғалыстары қазіргі уақытта қайта құруға тырысады. Мұхаммед көпшіліктің және әскердің арқасында өзінің билігін алдымен Мекке қаласына дейін кеңейтті, содан кейін дипломатиялық және әскери жаулап алулар арқылы Арабия түбегіне тарады. Түрлі авторлар, ислам белсенділері және ислам тарихшылары Мұхаммедтің исламға дейінгі араб қоғамы мен өз дінін құру жағдайындағы діни-саяси миссиясына қатысты ниеттері мен ұмтылыстарын бірнеше рет түсіндірді: 40 жасында ол Хира тауында мұсылмандар Жәбірейіл періште арқылы берілген құдайлық аян деп санайтын, кейін Құран құрайтын нәрселерді ала бастады. Бұл шабыт оны қатаң монотеистикалық сенімді жариялауға, яғни яһуди діні мен христиан дінінің қасиетті мәтіндерінде бұрын жазылған Киелі кітап пайғамбарлығының соңғы көрінісі ретінде; өз отандастарын жақындап келе жатқан Сот Күні туралы ескертуге; және өз қаласындағы әлеуметтік әділетсіздіктерді айыптау. Мұхаммедтің хабары бірнеше ізбасарларын (сахаба) жеңіп алды және Меккелік беделді адамдардан күшейіп келе жатқан қарсылыққа ұшырады. [ ] Меккелік саудагерлер діни революция олардың жәрмеңкелері мен саудаларына қауіп төндіретінін түсінді". Ясрибте, Медина Конституциясының талаптарына сәйкес, ол қаланың әртүрлі қауымдастықтарының арадағысы ретінде қабылданды, Мұхаммед жаңа ислам қоғамының негізін қалауға кірісті, бұл заң мен діни ұстанымдар мәселесінде басшылықты қамтамасыз ететін жаңа Құран аяттарының көмегімен болды. Бірқатар әскери қарсыластар мен саяси маневрлерден кейін Мұхаммед 629 жылы Меккеге билік құрып, Құрайшқа адалдық танытты. Құран саясатты талқыламай-ақ, "жәбірленушілер" (мустад'афен), "көшіп кету" (хиджра), "мұсылман қауымы" (умма) және "жауынгерлік" немесе "жанжал" сияқты ұғымдарды атап көрсетеді. Бұл ұғымдар саяси мағынаға ие болуы мүмкін. Құранның бірқатар аяттарында (мысалы) мустад'афен туралы айтылады, оны "әлсіз деп саналатындар", "жетімдер" немесе "зұлымдар" деп аударуға болады, оларды перғауын сияқты адамдар қалай ұстайды, Құдай оларға әділ қарайды және олар қанаушылыққа ұшыраған елден қалай көшіп кету керектігі туралы айтады. Ыбырайым "Құдайымға көшіп келген" болды. "Көферлерге" (куффар) қарсы соғыс басталады және Құдайдың көмегі уәде етіледі, бірақ кейбір аяттарда бұл күпірлер соғысты бастаған кезде және келісімдер соғысты аяқтауы мүмкін. Құраннан біраз аяттарда соғыста қолға түскен олжаның жеңімпаздар арасында дұрыс бөлінуіне де көңіл бөлінген. Сондай-ақ, ішкі жауларға немесе "қойсындарға" (мунафикун) қарсы соғыс жүргізу де бұйырылады. Оның саяси ілімін шектейтін жайт - Құранның "ешқандай ресми және тұрақты билік құрылымы" туралы айтпауы, тек Мұхаммедке мойынсұнуға бұйрық беруі.
Мединаның Ислам мемлекеті
Медина конституциясын Мұхаммед жазған. Бұл Мұхаммед пен Ясрибтің (кейін Медина деп аталған) барлық маңызды тайпалары мен отбасылары арасындағы, мұсылмандар, яһудилер, христиандар және араб пұтқа табынушыларын қоса алғандағы, ресми келісім болды. Бұл конституция алғашқы ислам мемлекетінің негізін қалады. Аталған құжат Мединадағы Ауc (Аус және Хазрадж) тайпалары арасындағы қырқыс тайпалық қақтығыстарды тоқтату мақсатымен жасалды. Осы мақсатта ол Мединаның мұсылман, яһуди, христиан және пұтқа табынушы қауымдарына бірқатар құқықтар мен міндеттерді белгіледі, оларды бір қауым – Үммет қатарына біріктірді. Медина конституциясының нақты мерзімі күмәнді, бірақ ғалымдар оның хижрадан кейін (622 жыл) жазылғанына келіседі. Бұл алғашқы ислам мемлекетін құруға тиімді үлес қосты. Конституция мыналарды белгіледі: қауымның қауіпсіздігі, діни бостандық, Мединаның харам немесе қасиетті орын мәртебесі (барлық зорлық-зомбылық пен қару-жараққа тыйым салу), әйелдердің қауіпсіздігі, Мединадағы тайпалық қатынастардың тұрақтылығы, қақтығыс кезінде қауымды қолдау үшін салық жүйесі, сыртқы саяси одақтардың шектері, жеке тұлғаларды қорғау жүйесі, дауларды шешу үшін сот жүйесі, сондай-ақ қан төлеуді реттеу (адам өлтіргені үшін отбасылар немесе тайпалар арасындағы өтемақы, «қысмет» принципінің орнына).
Ертедегі халифат және саяси идеалдар
632 жылы Мұхаммедтің қайтысынан кейін оның үмбетіне жаңа басшы тағайындау қажет болды, осылайша «халифа» (خَليفة) атағы пайда болды. Осыдан кейін пайда болған ислам империялары «халифаттар» деп аталды, ал ерте ислам империясын төрт халифа басқарды: Әбу Бакр (632–634), ʿУмар ибн әл-Хаттаб (Умар І, 634–644), ʿУсман ибн ʿАффан (644–656) және ʿАли ибн Әби Талиб (656–661). Бұл басшылар сунниттік исламда «рашидун» («тура жолмен басшылық еткендер») халифалары деп белгілі. Сунниттер халифаның сайлануы керек деп есептеді және Мұхаммедтің тайпасы – Құрайш араб тайпасынан кез келген мұсылман халифа бола алады. Шииттер болса, халифа атағы Мұхаммедтің руында мұрагерлікпен берілуі керек деп сенді, сондықтан Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы ʿАли ибн Әби Талиб пен оның үлкен ұлы Хасаннан басқа барлық халифалар заңсыз билеушілер деп саналды. Ертерек ислам империясы Омейяд әулетінің билігі кезінде әл-Андалустан (мұсылмандық Иберия) Пенджаб аймағына дейін созылған. Билік құрылымына қатысты маңызды исламдық ұғым – «шура» немесе халықпен олардың істері жөнінде кеңесу, бұл билеушілердің міндеті және ол Құранның екі аятында айтылған: және . Исламдық идеалға жатпайтын билеушінің бір түрі – патша, ол Құранда Фараон туралы айтылғанда кемсітілген, ол «әділсіз және зұлым билеушінің прототипі» болып табылады (, ) және басқа да жерлерде Оливье Рой классикалық исламдық ой-пікірлер басқару, билеушілерге кеңес беру және нұсқаулық әңгімелер туралы трактаттарға толы екенін жазады. Олар саясаттың мәнін емес, жақсы билеушінің және жақсы үкіметтің мәнін зерттейді (кеңестер, техникалар, үлгілер, оқиғалар).
Сайлау немесе тағайындау
Әл-Мауарди, шафии ислам құқық мектебінің сунни мұсылман заңгері, халифа Құрайш тайпасының мүшесі болуы керек деп жазды. Аш'ари сунни мұсылман ғалымы және малик заңгері Әбу Бакр әл-Бақиллани мұсылмандардың басшысы көпшіліктен сайлануы керек деп жазды. Абу Ханифа ан Нуман, сунни Ханафи мектебінің негізін қалаушы, басшы да көпшіліктен таңдалуы керек деп жазды. Исламды зерттеуші батыс ғалымы Фред Доннер ерте халифалық кезеңде арабтардың қалыпты тәжірибесі - басшы қайтыс болғаннан кейін бір рудың немесе тайпаның белгілі адамдары жиналып, өздерінен басшы сайлау болғанын айтады. Алайда, бұл шура, яғни кеңесшіл ассамблея үшін белгілі бір процедура болған жоқ. Үміткерлер көбінесе қайтыс болған басшының әулетінен шыққан, бірақ міндетті түрде оның ұлдары болмаған. Қабілетті, жақсы басшылық ете алатын адамдар тиімсіз тікелей мұрагерге қарағанда артықшылыққа ие болды, себебі көпшілік сунни көзқарасы бойынша мемлекет басшысы немесе әкім тек әулеттік байланысқа сүйеніп таңдалуы керек деген негіз болған жоқ.
Мойынсұнушылық және қарсылық
Мұғалім Можан Моменнің айтуынша, "Құрандағы маңызды тұжырымдардың бірі, ислам дінінің кім билік етеді деген мәселесіне қатысты түсіндірмелердің көп бөлігі" "Ей сенушілер! Аллаға және елшіге, сондай-ақ араларыңдағы билік иелеріне [уулаа әл-амр] бойысынбаңдар" аяты негізінде құрылған. Сүннилер үшін "билік иелері" (уулаа әл-амр) деген сөз билеушілерге (халифалар мен патшаларға) қатысты, ал шиилер үшін имамдарға қатысты. Британдық тарихшы және шығыстанушы Бернард Льюистің айтуынша, осы Құран аяты Мұхаммед (с.ғ.с.) айтқан көптеген хадистерде кеңінен түсіндірілген. Бірақ, бойсұну міндетін қатаң шектейтін хадистер де бар. Пайғамбарымызға (с.ғ.с.) есептелген және барлық мұсылман қауымы тарапынан сахих деп қабылданған екі хадис бар. Біреуі: "Күнәде бойсұну жоқ" дейді; яғни, егер билеуші Алланың заңына қайшы нәрсені бұйырса, онда бойсұну міндеті болмайды, керісінше, мойын бұру міндеті болады. Бұл батыстық саяси ойдағы революция құқығынан да артық. Бұл – революцияның, немесе кем дегенде билікке қарсылық көрсету мен мойын бұрудың міндеті. Екіншісі: "Жаратушыға қарсы жаратылысқа бойсұнба" деген сөз, билеушінің билігін, оның түріне қарамастан, анық шектейді. Орта ғасырлардағы сүнни мұсылман ғалымы Ибн Таймияның түсіндірмесіне сәйкес, "күнәде бойсұну жоқ" деген аятта, егер билеушінің бұйрығы Алланың заңына қайшы келсе, оған мойын бұру керек, бірақ мұсылман қаны төгілуіне себеп болатын революцияға себепкерлік етпеу керек. Ибн Таймияның пікірінше, "әділетсіз имаммен 60 жыл бірге болу, солтансыз бір түнді өткізуден артық" деген сөз тәжірибе көрсеткен. Ол Құрандағы "жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю" (аль-амр биль ма'руф ва н нахи ʿани л мункар, және басқа да аяттарда кездеседі) бұйрығы, халифадан бастап, "балалардың жазуын бағалауға жауапты мектеп мұғаліміне дейін" басқа мұсылмандарға жауапты барлық мемлекеттік қызметкердің міндеті екеніне сенді.
For Sunnīs, the expression "those who have been given authority" (uulaa al amr) refers to the rulers (caliphs and kings), but for Shīʿas it refers to the Imams. According to the British historian and Orientalist scholar Bernard Lewis, this Quranic verse has been
elaborated in a number of sayings attributed to Muhammad. But there are also sayings that put strict limits on the duty of obedience. Two dicta attributed to the Prophet and universally accepted as authentic are indicative. One says, "there is no obedience in sin"; in other words, if the ruler orders something contrary to the divine law, not only is there no duty of obedience, but there is a duty of disobedience. This is more than the right of revolution that appears in Western political thought. It is a duty of revolution, or at least of disobedience and opposition to authority. The other pronouncement, "do not obey a creature against his creator," again clearly limits the authority of the ruler, whatever form of ruler that may be. According to the exegetical interpretation of the medieval Sunnī Muslim scholar Ibn Taymiyyah, for this verse "there is no obedience in sin"; that people should ignore the order of the ruler if it would disobey the divine law and shouldn't use this as excuse for revolution because it will spill Muslims' blood. According to Ibn Taymiyyah, the saying "sixty years with an unjust imam is better than one night without a sultan" was confirmed by experience. He believed that the Quranic injunction to "enjoin good and forbid evil" (al amr bi l maʿrūf wa n nahy ʿani l munkar, found in , , and other verses) was the duty of every state functionary with charge over other Muslims, from the caliph to "the schoolmaster in charge of assessing children's handwriting exercises."
Шариғат және басқару (сияса)
Орта ғасырдың соңғы кезеңінен бастап, сүнни фикх саяса шария ілімін дамытты, яғни шарияға сәйкес басқаруды, және оны кейде ислам құқығының саяси аспектісі деп атайды. Оның мақсаты ислам құқығын мемлекеттік басқарудың нақты талаптарымен үйлестіру болды. Бұл ілім саяси биліктің діни мақсатына баса назар салып, қажет болған жағдайда, тиімділік пен пайдалылықты ескере отырып, ислам құқығын қатаң формализмсіз қолдануды жақтады. Ілім алғаш рет ислам құқығының қатаң процедуралық талаптары тудырған қиындықтарға жауап ретінде пайда болды. Құқық жағдайлық дәлелдерді қабылдамай, куәгерлердің куәлігін міндетті етті, бұл қадилер (шариғат судьялары) басқаратын соттарда қылмыстық істер бойынша айыптауды қиындатты. Оған жауап ретінде ислам ғалымдары шектеулі жағдайларда, мысалы, билеуші кеңесі басқаратын мазалим соттарында мемлекеттік қызметкерлерге қатысты арыз-шағымдарды қарау және ұсақ құқық бұзушылықтар үшін "түзетуші" дискрециялық жазаларды қолдану сияқты кеңірек процедуралық мүмкіндіктерге рұқсат берді. Алайда, мамлюк сұлтанаты тұсында қади емес соттар өз құзыретін коммерциялық және отбасылық құқыққа дейін кеңейтіп, шариғат соттарымен қатар жұмыс істеді және фикхпен белгіленген кейбір формальды талаптардан бас тартты. Ілімнің одан әрі дамуы осы мемлекеттік басқару мен құқықтану арасындағы шиеленісті шешуге бағытталды. Кейінірек бұл ілім мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, мемлекет жасаған заңдық өзгерістерді негіздеу үшін қолданылды, егер олар шариатқа қайшы келмесе. Мысалы, оны Осман билеушілері қолданды, олар қанун деп аталатын әкімшілік, қылмыстық және экономикалық заңдар жинағын қабылдады.
Шии дәстүрі
Шиит исламында билеушілерге қатысты үш көзқарас басым болды: билеушімен саяси ынтымақтастық, билеушіге қарсы саяси күрес және саясаттан қалыс қалу. Шиит ғалымдарының ғасырлар бойғы жазбалары осы үш көзқарастың барлығындағы элементтерді көрсетеді.
Ислам мемлекетінің қазіргі заманғы саяси идеалы
Орта ғасырлардағы ғалымдар пікірінен туған заңдылықтан өзге, өткендегі сәтті ислам империяларына деген ностальгия кейінгі Батыс колониализмі кезінде жанып тұрды. Бұл ностальгия ислам мемлекетінің ислами саяси идеалында, яғни ислам заңы үстемдік құратын мемлекетте маңызды рөл атқарды. Ислам саяси бағдарламасы көбінесе қазіргі мұсылман ұлттық мемлекеттерінің үкіметтерін қайта құру арқылы іске асырылуға тиіс; алайда, мұны іске асыру жолдары қозғалыстар мен жағдайларға қарай әртүрлі болады. Көптеген демократиялық ислами қозғалыстар, мысалы, «Джамаат-и Ислами» және «Мұсылман бауырластығы» демократиялық процесті пайдаланып, дауыс беруге және басқа саяси партиялармен коалиция құруға баса назар аударды. Мысырлық ислами идеолог және Мысырдағы «Мұсылман бауырластығының» көрнекті қайраткері Сайыд Құтб 1960 жылдары пан-исламшыл идеологияны насихаттауда ықпалды болды. Оны Мысыр үкіметі, Гамал Абдель Насер режимі кезінде өлім жазасына кескен кезде, Айман әл-Зауахири Құтбтың ислами жаңару идеяларын іске асыру мақсатымен үкіметті ислами мемлекетпен алмастыру үшін «Мысыр ислами джихады» ұйымын құрды. Құтбистік идеология джихади қозғалыстарға және зайырлы үкіметтерді құлатуға ұмтылған ислами террористерге, ең әйгілісі Усама бен Ладен мен «Аль-Каиданың» Айман әл-Зауахирисіне, сондай-ақ салафи джихади террористік тобы ИМИЛ/ИМИЛ/ИМИЛ/ИМИЛ/ДАИШ-қа зор ықпал етті. Сайыд Құтбтың радикалды ислам қозғалысын құрғандығын айтуға болады. Олар 2004 жылы Мадридте және 2005 жылы Лондонда болған жарылыстарға да қатысты. Жаңадан келгендердің көпшілігі Мысыр, Алжир, Сауд Арабиясы және Мароккодан келген джихадистердің қатарынан шықты. «Джихади глобализмі» термині ислами терроризммен байланысты глобалистік идеология ретінде, сондай-ақ кең мағынада «Терроризмге қарсы соғыс» контекстінде жиі қолданылады. Австрия-Америка ғалымы, Гавайи университетінің әлеуметтану профессоры Манфред Б. Штегер «джихади глобализмі» терминін одан әрі кеңейтуді ұсынды, бұл термин әлемдік көзқарасты нақты саяси күн тәртібі мен террористік стратегияларға айналдыратын діни ықпалға түскен идеологиялардың барлық өте зорлық-зомбылық түрлеріне қатысты; оларға «Аль-Каида», «Джемаа Исламия», «Хамас» және «Хезболла» кіреді, оларды ол «діни глобализмнің бүгінгі таңдағы ең таңғажайып көрінісі» деп санайды.
20 және 21 ғасырлар
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясының жеңілісі мен ыдырауынан соң, қазіргі Түркия Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүрк тарапынан Халифат жойылды. Алайда, араб ұлтшылдығына негізделген үкіметтер экономикалық тоқырау мен тәртіпсіздікке ұшырады. Көбінесе, осы мемлекеттердің шекаралары еуропалық отаршылдық державалар салған жасанды, колониялық құрылымдар ретінде қарастырылды – және олар шынымен де солай болды. Бүгінде көптеген мұсылман көпшілігі бар елдерде исламшыл және ислам демократиялық саяси партиялар, сондай-ақ көптеген бүлікшіл исламшыл экстремистер, соғысшыл исламистер мен террористік қозғалыстар мен ұйымдар бар. «Ислам демократиясы» және «ислам фундаментализмі» деген екі термин де әртүрлі мақсаттары, тарихы, идеологиясы және түбі бар көптеген саяси топтарды біріктіреді.