Кіріспе

Тлакоталпан – Мексиканың Веракрус штатындағы Тлакоталпан муниципалитетіне қарасты қала. 1998 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді, негізінен архитектурасы мен отарлық дәуірдегі қала құрылысы үшін. Қала 1550 жылы Папалоапан өзеніндегі бұрынғы аралда құрылған. Отарлық дәуірден 20 ғасырға дейін Латын Америкасындағы маңызды ішкі өзен порттарының бірі болды. Бірақ теміржол салынысымен Тлакоталпанның маңызы төмендеді. 20 ғасырдың соңынан бастап қаланың испандық/Карибтік архитектурасын және қала құрылысын сақтау жұмыстары күшейді, нәтижесінде Дүниежүзілік мұра мәртебесіне ие болды. Бүгінде қаланың негізгі экономикалық қызметі – балық аулау және туризм, әсіресе Кенде Марияның мерекесіне (Шырақ тойы) арналған жыл сайынғы салтанат.

Қала

Оны "Папалоапанның маржаны" деп атайды. Тлакотальпан Латын Америкасындағы көптеген қалалық елді мекендердің арасында ерекшеленеді, себебі ол мұхиттан шалқап жатқан өзен порты болып табылады. Бұл қала құрылысы, сәулеті, тарихы және дәстүрлері үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Қаланың қала құрылысы мен сәулеті 17 ғасырға дейін жетеді және қала оларды көбінесе сақтап қалған. Жоспары 75 гектардағы 153 кварталды қамтитын шахмат тақтасы тәрізді. Бұл екі бөлікке бөлінеді: батыстағы "испандық" бөлігі және шығыстағы кішірек "жергілікті" бөлігі, олар коммерциялық және мемлекеттік ғимараттармен, сондай-ақ бірнеше қоғамдық кеңістіктермен бөлінген. Қаланың испандық бөлігі Папалоапан өзеніне параллель және тар көшелермен байланысқан кең көшелермен сипатталады. Сәулетіне бір және екі қабатты галереялы үйлер, андалусиялық стильдегі ішкі аулалар, карибтік стильдегі аркалар, қызыл черепица шатырлар және түрлі-түсті әдемі фасады тән, олардың кейбіреулері 18 ғасырға дейін сақталған. Өзен жағасынан сәл ішке қарай Пласа Сарагоса орналасқан. Оның едені ақ мәрмәрмен жабылған және пальма ағаштарымен безендірілген. Ортасында жергілікті суретші Франсиско Санчес Теран салған 19 ғасырғы киоск орналасқан. Пласаның бойындағы тағы бір шіркеу – Сан-Кристобаль шіркеуі, ол 1849 жылы салынған. Ол неоклассикалық стильде салынған, мұнарасындағы сағаттың екі ғасыр бұрын Англиядан келгені айтылады. Ішіндегі негізгі алтарь ағаштан ойылған және Гваделупа анамыздың көрнекті бейнесін қамтиды. Бас алтарьдың жанындағы бүйіндік шіркеуде Исаға арналған маңызды алтарь бар. Дегенмен, қаладағы ең көне шіркеу ғибадатхана да, шіркеу де емес. Бұл Пласа-де-лас-Мадрес орналасқан Сан-Мигельито шіркеуі. Ол Мексикадағы барокконың гүлденген кезеңінде, 1785 жылы салынған. Пласа Сарагосадағы соңғы маңызды құрылым – муниципалитет сарайы. Ол 1849 жылы салынған және Сальвадор Феррандоның түрлі майлы суреттерін, сондай-ақ отарлық кезеңнен басталатын құжаттардың мұрағатын қамтиды. Қасиетті орынның шығысында Агустин Лара алаңы деп аталатын шағын алаң орналасқан. Онда Рафаэла Мурильо де Барберо үйі орналасқан, ол бұрын муниципалитет түрмесі болған. Бүгінде онда әдемі кестеленген көйлектер, блузкалар, ерлердің дәстүрлі костюмдері, ағаштан жасалған жиһаздар және басқа да бұйымдар бар. Сальвадор Феррандо мұражайы шығыс жағында орналасқан, ол суретшіге және Веракрус мәдени мұрасын сақтауға арналған, оған тиесілі үйде орналасқан. Мұражайда суретшінің және басқалардың туындылары, сондай-ақ оның заманынан қалған антиквариаттар бар. Агустин Лара үй-мұражайы Гонсало Агирре Белтран көшесінде, басты алаңның шығысында орналасқан және ең белсенді мәдени орталықтардың бірі болып табылады. Ол өмірінің көп бөлігін қалада өткізген әнші-күйшіге арналған. Онда Лараның және оның мансабымен байланысты фотосуреттер мен заттар, сондай-ақ Сальвадор Феррандо, Альберто Фустер және заманауи Эрик Арана сияқты басқа да маңызды суретшілердің туындылары бар. Лараның өмірімен байланысты тағы бір маңызды орын – Бланка Нивес кантинасы, сонымен қатар Тобиас Карбахал Ривераның музей-бары деп те аталады. Бұл әншінің сүйікті орны болған, ол достарымен бірге жергілікті алкогольдік сусын – “торитосты” ішкен. Ол алпыс жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келеді, бірақ бастапқыда Эль Энканго де Тобиас деп аталған. Оның қазіргі атауы, испан тілінде "Ақ қар ханшайым", Лараның өзі, сол кездегі иесі Тобиас Карбахал және оның жеті баласына құрмет ретінде берген. Бардың музей бөлімінде Лараның гуаябера және пальмадан тоқылған шляпамен бейнеленген жалғыз мүсіні бар. Қаланың мәдени орталығы да Лараның есімімен аталады (Агустин Лара мәдени үйі). Venustiano Carranza даңғылында орналасқан, ол суретшілер, музыканттар мен бишілердің кездесу орны ретінде қызмет етеді, дәстүрлі Веракрус шапатедо биі мен әртүрлі аспаптар бойынша сабақтар ұсынады. Сонымен қатар, Сальвадор Феррандо мен Альберто Фустердің суреттерімен бірге Лараға қатысты заттардың тұрақты көрмесі бар. Незауакойотл театры да Венустиано Каррансада орналасқан, ол 1891 жылы Порфирио Диас кезеңінде француз стилінде салынған. Тағы бір үйге айналған орын – "мини зообақ". Құрылымы мен коллекциясы Пио Барранға тиесілі. Онда, әсіресе, Барранның өмір бойы жинаған фильмдерінен алынған заттар мен жануарлар коллекциясы, соның ішінде Агустин Лараға қатысты маңызды коллекция бар. Бұл жердің ең ерекше ерекшелігі – экзотикалық жануарлар жинағы, олардың көптегені осы жерде еркін жүреді. Жинаққа крокодилдер, тасбақалар, пеликан және жыртқыш құстар кіреді. Jardín del Arte Tlacotalpeño (Тлакотальпан өнер бағы) аймақтың суретшілерінің туындыларын көрсетеді және сатады. Ол басты алаңның оңтүстігінде орналасқан.

Музыка

Мексиканың қарқынды мерекелік күнтізбесінде Веракруз штатының Тлакотальпан қаласындағы Virgen de la Candelaria мерекесін тойлау міндетті. 31 қаңтардан 2 ақпанға дейін мыңдаған адам осы көркем жердің көшелерін толтырады. Мереке күндері Тлакотальпа тұрғындарының көпшілігі үйлерін мыңдаған келушілерге ашады. Жәрмеңке кезінде Plaza Doña Martha алаңында сағат 17:00-ден 23:00-ге дейін жаран және өлеңшілердің XXXVI Ұлттық жиыны өтеді. Бағдарламада 56 топ көзделген, олардың әрқайсысы 10-30 минуттан өнер көрсетеді. Кездесудің соңында әр түні сол алаңда фанданго басталады. Сан Мигель Арканджел шіркеуінің (San Miguelito деп белгілі) алдында да фанданголар ұйымдастырылады. Бұл шараларды Siquisiri тобынан Диего Лопес Вергара үйлестіреді.

География және қоршаған орта

Тлакоталпан Мексиканың шығыс бөлігіндегі Веракрус штатының орталығында, Веракрус портынан шамамен 90 км және астанасы Халападан 203 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Ол штаттың Сотавенто аймағының бір бөлігі. Аймақтың географиясы көбінесе жазық, батысқа қарай төбелі етектенген жерлерге ұласады. Аумақтың көп бөлігі (60%) мал жаюға пайдаланылады, ал 15%-ы егістікке, 20%-ы су жамылғысына толы. Аумақты Папалоапан өзені, сондай-ақ оның салалары – Сан-Хуан және Тукспан өзендері анықтайды. Папалоапан өзенінде кеме жүруге болады, бірақ кемелер үшін тереңдету жұмыстары немесе хабарлау жүйесі жоқ. Аймақта жартылай тропикалық климат орналасқан, орташа жылдық температурасы 25,1°С құрайды. Екі ерекше маусым бар. Қазаннан сәуірге дейін ауа райына солтүстіктен келетін «норт» деп аталатын суық фронттар ықпал етеді. Бұл фронттар күшті жел мен құйынды желдерді тудыруы мүмкін. Жылдың қалған уақытында ауа райына Атлантикалық ағым (Corriente Atlántica) әсер етеді, ол Мексиканың оңтүстік-шығысынан келетін жылы және ылғалды желдер болып табылады және аймақтың жылдық жауын-шашынның көп бөлігін қамтамасыз етеді. Қыркүйек айы ең дауылды ай, сонымен қатар аймаққа жиі дауылдар ұрылады. Мысалы, 1995 жылғы Роксанн даулымы, 1997 жылғы Дин және Феликс дауылдары, 2010 жылғы Карл даулымы және 2012 жылғы Эрнесто даулымы сияқты дауылдар қатты су тасқынына әкелуі мүмкін. Өсімдік жамылғысы жапырақты, басты ағаш түрлері – емен, күл (Fraxinus), жалбыз және тобылғы. Маңгровый өсімдіктері бар жерлер де кездеседі. Аймақта мұнай кендері де бар.

Тарих

"Тлакотальпан" атауы – испан тілінде "сулар арасындағы жер" деген мағына беретін "Тлакоталиапан" сөзінің испанша өзгеруі. Бұл Папалоапан өзеніндегі бастапқы елді мекеннің аралын білдіреді. Өзеннің солтүстік жағалауы өзгертілгеннен кейін арал материкке қосылды. 19 ғасырдың ортасында атауы Сан-Кристобаль-Тлакотальпан болған, бірақ кейін қысқартылды. Аймақтың испандықтарға дейінгі тарихы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ бұл жерде бастапқыда тотонактар қоныстанған. Кейіннен 12 ғасырда тольтектер оларды ығыстырды. 1461 жылы Моктесума Ильхуикамина ацтектердің мұнда кеңеюге жасаған алғашқы әрекеттерін бастады, ол кезде Котакстлан билігінде болды. 1475 жылы Аксаякатл оны Коистлахуака, Тохтепек және Косамалоапанмен бірге жаулап алды, осы аймақтардың барлығына қазіргі аттарын берді. 1518 жылы Педро де Альварадо Папалоапан аймағына экспедиция ұйымдастырды, ал 1521 жылы Эрнан Кортес Гонсало де Сандовалды алтын іздеуге жіберді. 1521 жылы жаулап алғаннан кейін Альфонсо Ромеро бұл аймақты энкоменда ретінде алды. Қазіргі муниципалитетте, сол кезде Коанапа Аёцинапа деп аталған жерде Кортес 1532 жылы Мексикадағы алғашқы қант құмырасын өңдеу зауытын салды. 1550 жылы оны испан королі Гаспар Ривакенейраға берді, ол мұнда мал өсірді. Ол балықшылардың қала құруына кедергі жасай алмады, бірақ оларға Кандлемастың біздің ханымға арналған шіркеу салуды талап етті. Аймақтың отарлауы баяу болды, 1544 жылы он екі испандық болса, 1777 жылы 320-дан аспады. Колониялық кезеңдегі басқа халықтар туралы мәліметтер жоқ, бірақ 1808 жылы 1156 жергілікті тұрғын және 1616 "пардос", яғни жергілікті және африкалық текті адамдар болды. 17 ғасырдың басында бұл аймақты Косамалоапанға бағындыруға тырысты, бірақ жергілікті халық оған сәтті қарсылық көрсетті. 17 ғасырда ол айналасындағы хасиендалардың сауда орталығы болды, бұл оның испан халқының өсуіне әкелді. Оның байлығы мен порты болуы 17 және 18 ғасырларда ағылшын қарақшыларын тартты, ал 1667 жылы қала бір рет өртенді. 1714 жылы Папалоапан тасып, қаланың қазіргі орнына, сол кезде Чуньяпа деп аталған жерге көшуге мәжбүр етті. Қала 1698, 1788 және 1790 жылдары тағы үш үлкен өртке ұшырады. Соңғы екеуі билік органдарын тас қабырғалар, плиткалы шатырлар және ағаштармен ашық кеңістіктер құруды талап етуге итермеледі. Осылай қайта тұрғыза алмағандар қаланың шығыс бөлігіне көшіп кетуге мәжбүр болды, өйткені бұл жерде талаптар жеңілдетілген. Ең көне ғимараттардың көпшілігі осы уақытқа жатады және аулалары, плиткалы шатырлары және аркалы өткелдері бар үлкен үйлердің жалпы стилін анықтады. Муниципалитет аумағы 18 ғасырдың соңында бекітілді. Тлакотальпан 19 ғасырда порты ретінде өркендеді. Осы ғасырдың басында француз, неміс және итальян иммигранттары мақта өсіру және тоқу үшін келді, ол ағылшын нарықтарында сатылатын болды. 1821 жылдан бастап Тлакотальпан экономиканы Оахака мен Пуэбладан Веракрусқа және шетелден Нью-Орлеанға, Гавана мен Бордоға баратын өнімдер үшін порт ретінде дамытты. 1855 жылы он сегіз пароход және ағаш, темекі, мақта, астық, қант, коньяк, былғары, тұздалған ет, крокодилдер, құйрық қауырсындары, жиһаздар мен сабын тасымалданатын үлкен желкенді кеме болды. 1825 жылы Гуадалупа Виктория құрған Мексиканың алғашқы теңіз колледждерінің бірі ашылды. 1847 жылы Тлакотальпан Мексика-Америка соғысындағы АҚШ күштеріне қарсы қорғанысқа қатысуын мойындау үшін ресми түрде қала деп жарияланды. 1864 жылы қаланы Альварадоны алғаннан кейін бір күн өткен соң француз әскерлері басып алды. Сол жылы республикашыл әскерлер Алехандро Гарсияның басшылығымен аймақты қайта басып алды. 1865 жылы француздарға қарсылық көрсеткені үшін қала және уақытша астана деп жарияланды. 1879 жылы Мигель З. Чазаро Веракрус штатының үшінші дайындық мектебін құрды. Бұл жерде Порфирио Диас Себастьян Лердо де Техада үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бұл 1896 жылы Тлакотальпан де Порфирио Диас атын өзгертуге әкелді. Бұл Мексика революциясынан кейін қазіргі нұсқаға өзгертілді. 20 ғасырдың басында қалада сегіз мектеп, үш қонақ үй, тоғыз фабрика және 100 бір қабатты үй болды. Алайда, 20 ғасырдың бірінші жартысында, колониялық кезеңнен бері сақталған порты ретінде Тлакотальпанның маңызы Феррокарил дель Истмо темір жолының құрылысымен төмендеді. 1950 жылдан 1980 жылға дейін оның халқы аздап ғана өсті, содан бері тұрақты болып, 8800-ден сәл ғана асты. 1968 жылы Веракрус штаты Тлакотальпанды Мексиканың "типилі қаласы" деп жариялап, сақтау жұмыстарын бастады. 1986 жылы ол федералдық үкімет тарапынан тарихи ескерткіштер аймағы деп жарияланды, оны Instituto Nacional de Antropologia e Historia (INAH) және Instituto Nacional de Bellas Artes (INBA) басқарады. 1985 және 1997 жылдары өзен арқылы орналасқан аймақтарды қамтитын, негізгі сақтау аймағына буферлік аймақ ретінде қызмет ететін көшкін аймақ құрылды. 1998 жылы ЮНЕСКО оны өзен порты ретіндегі тарихы, сәулеті және поэзия, музыка және бидегі дәстүрлері үшін әлемдік мұра нысаны деп таныды. Осы жарияланулардан кейін INAH және Fondo Nacional para la Cultura y las Arts (FONCA) қаланы жаңарту және экономиканы, әсіресе туризм арқылы жақсарту үшін жұмыс істеп келеді.