Қытай империясы мемлекеттік қызметінің тоғыз дәрежелік жүйесі

Кіріспе

Императорлық Қытайдағы мемлекеттік қызметтегі рейтингтік жүйе – тоғыз дәрежелі жүйе, сондай-ақ тоғыз дәрежелі бақылаушы жүйесі деп те аталады. Бұл жүйе Императорлық Қытайдағы мемлекеттік қызметкерлерді санатқа бөлу және жіктеу үшін қолданылған. Үш патшалық дәуірінде Цао Вэй мемлекетінде құрылған, ол Сунь династиясына дейін қолданылып келді. Минь және Цинь династияларында да осыған ұқсас рейтингтік жүйелер болған. Кореяда да осындай жүйе қолданылды. Жапонияда 603 жылы Императрица Суиконың тұсында он екі деңгейлі дәрежелік жүйе қабылданды.

Өмірбаян

Тоғыз дәрежелі жүйеден бұрын, лауазымдар жалақысы бойынша, астық өлшемдерімен – бушельдер санымен белгіленетін. Мысалы, Хан әулеті тұсында ең жоғары лауазымды шенеуніктер "уандан" (萬石) деп аталатын, яғни он мың бушельдік жалақы алатын. Олар ай сайын 350 бушель астық көтеретін. Ал ең төменгі дәрежедегі кіші қызметкерлерге жылына 100 бушельден кем емес жалақы төленді. Тоғыз дәрежелі жүйе – Хан әулеті дәуіріндегі саяси лауазымдарға еңбек еткен, көзге түскен жергілікті тұрғындарды ұсыну тәжірибесін қайта ұйымдастыру болды. Б.з.д. 134 жылдан бастап, Хан императоры Удың тұсында, хан сарайы таланттарды анықтау үшін негізінен жергілікті әулеттер мен шенеуніктердің ұсынуына сүйенді. Оларды "Сяолян" (孝廉, адал және таза) немесе "Маокай" (茂才, ерекше дарынды) сияқты аталымдармен ұсынатын. Тоғыз дәрежелі жүйе 220 жылы Хан әулетінің құлауынан кейін құрылды. Осы кезде Цао Вэй мемлекетінің сарай шенеунігі Чэнь Кун оны мемлекеттік бюрократияны ұйымдастыру жолы ретінде ұсынды. Ол "қызметке алудың тоғыз дәрежелі әдісі" (Jiǔ pǐn guān rén fǎ; 九品官人法) деп аталды. Сун әулеті тұсында ол "Тоғыз дәрежелі және әділ судьялар жүйесі" болып өзгерді. Чэнь Кунның реформасы саяси тағайындауларға үміткерлерді таңдауды екі жолмен жүйелеуге бағытталды: адамды бағалау үшін тоғыз дәрежелі шкала жасау және лауазымды адамдарды дәрежелеу үшін (中正) бақылаушыларды тағайындау. Іс жүзінде, бұл жүйеге тек болашақ үміткерлер ғана емес, қазіргі шенеуніктер де бағаланды, нәтижесінде екі параллель жүйе құрылды: "үміткерлік дәрежесі" (資品) және "қызметтік дәрежесі" (官品). Жүйе негізінен бірнеше критерийға сүйенді: адамгершілік тұрқы, басқару қабілеті және адамның немесе оның отбасының жаңадан құрылған Цао Вэй режиміне қосқан үлесі. Бірақ іс жүзінде, тегі де маңызды рөл атқарды; үміткердің әкесінің дәрежесі оның үміткерлік дәрежесіне әсер ететін. Осы өзгерістердің нәтижесінде тоғыз дәрежелі жүйе Цао Вэй кезеңінен бері императорлық саясатта үстемдік құрған қуатты шенеуніктер кландарының мүдделерімен тығыз байланысты болды. Тағайындалған бақылаушылардың өкілеттігінің кеңеюі, өз кезегінде, осы лауазымды иеленген шенеуніктердің, олардың көпшілігі осы кландардан шыққан, өздерінің мүдделерін ілгерілету үшін осы өкілеттікті пайдалана алатындығын білдірді. Бұл үйішілік дағдылардың берілуінің мысалы – шығыс Цзинь дәуірінде танымал болған Ланьяның Ван әулетінен шыққан каллиграф Ван Шижи. Оның ұлдары Ван Нинцзи, Ван Хуэйцзи және Ван Сяньцзи де өздерінің атақты каллиграфтары болды. Тоғыз дәрежелі жүйенің ұлттық сияқты моральдық қасиеттерге берген басымы, Цзинь және одан кейінгі әулеттерде балаларға моральдық ұстанымдарды үйретуге бағытталған "отбасылық нұсқаулар" (家訓) жанрының дамуына әкелді. Солтүстік Вэй дәуірінде төртіншіден тоғызыншы дәрежеге дейін стандартты және екінші дәрежелерге қосымша жоғарғы және төменгі дәрежелер қосылды, нәтижесінде тоғыз дәрежелі жүйеде барлығы 30 дәреже болды (жоғарғы үш дәрежеде 6; 4-9 дәрежелерде 24). Солтүстік Сун әулетінен кейін тоғыз дәреже бастапқы 18 дәреже стандартына қайта оралды, әр дәрежеде екі сынып болды.

Prior to the nine rank system, official positions were denoted by their salary paid in number of bushels of grain. For example, during the Han dynasty, the highest ranking officials were classed as wandan (萬石), meaning ten thousand bushels, and were paid 350 bushels of grain per month. The lowest ranking petty subofficials were paid in pecks, worth less than 100 bushels per year. The Nine rank system was a reorganization of the Han dynasty practice of recommending noteworthy locals for political office. Since 134 BCE, during the reign of Emperor Wu of Han, the Han court relied mainly on nomination by local magnates and officials as a way of identifying talent, by nominating them under titles such as Xiaolian (孝廉, Filial and Incorrupt) or Maocai (茂才, of Outstanding Talent). The nine rank system was created after the end of the Han in 220 AD when Chen Qun, a court official from the state of Cao Wei, proposed it as a way of organizing the state bureaucracy. It was called the "nine rank method for recruiting men for office" (Jiǔ pǐn guān rén fǎ; 九品官人法). During the Song dynasty it became the "system of Nine ranks and impartial judges." Chen Qun's reform was a way of systematizing the selection of candidates for political appointments in two ways: by creating a common scale of nine ranks to evaluate a person and by appointing Controllers (中正) in the court to grade officials on the scale. In practice, not only potential entrants but also existing officials were graded, creating two parallel systems: a "candidacy grade" 資品 and a "service grade" 官品. The system was ostensibly based on a few criteria: moral probity, administrative ability, and the contributions of the person or his family to the newly created Cao Wei regime. In practice, descent also played an important role; the service grade of a candidate's father had a bearing on their candidacy grade. Through the changes, the nine rank system also became more closely aligned with the interests of the powerful official clans who had come to dominate imperial politics since the Cao Wei period. The expanded powers of the appointed Controllers in turn meant that the officials who held the post, many of whom came from these clans, could use their powers to promote the interests of their own scions. An example of this intrafamilial transmission of skills is the calligrapher Wang Xizhi, of the Wang clan of Langya that was prominent during the Eastern Jin, whose sons, Wang Ningzhi, Wang Huizhi and Wang Xianzhi, were all famed calligraphers in their own right. The emphasis placed by the nine rank system on moral attributes such as filial piety also led to the growth of "familial instructions" (家訓), which aimed to transmit moral teachings to children, as a genre of writing in the Jin and subsequent dynasties. During the Northern Wei, ranks four to nine added additional upper and lower ranks to the standard and secondary ranks, giving the nine rank system a total of 30 ranks (6 in the top 3 ranks; 24 from ranks 4 to 9). After the Northern Song the nine ranks reverted to the original standard of 18 ranks, with each rank containing only two classes.