Кіріспе

Қытайдың б.з.д. 403 жылдан б.з. 959 жылға дейінгі тарихи жазбалары, 1084 жылы жарық көрген. "Жицзи Тунцзянь" – қытай тарихнамасындағы маңызды анықтамалық еңбек, 1084 жылы Солтүстік Сун әулеті тұсында Қытай тарихын б.з.д. 403 жылдан б.з. 959 жылға дейін қамтитын жылнама түрінде жарық көрген. Бұл еңбек 16 әулетті қамтиды және шамамен 1400 жылды қамтиды. Негізгі мәтін 294 томға (жуань, тарауға баламасы) бөлінген, олардың жалпы көлемі шамамен 3 миллион қытай иероглифін құрайды. 1065 жылы Сун императоры Инцзун өзінің шенеунігі Сима Гуанға (1019–1086 жж.) Қытайдың жалпы тарихын құрастыру жобасын басқаруды тапсырды және оған қаржыландырумен қатар, өз командасын тағайындау құқығын берді. Оның командасы осы жұмысты аяқтауға 19 жыл жұмсады және 1084 жылы император Инцзунның мұрагері, Сун императоры Шэнцзунға ұсынды. Бұл еңбек жақсы қабылданып, ғалымдар мен жалпы халық арасында зор ықпалға ие болды. Эндимион Уилкинсон оны анықтамалық құрал ретінде бағалайды: «Ол кейінгі қытай тарихнамасына тікелей немесе көптеген қысқартулар, жалғастар мен бейімделулер арқылы үлкен әсер етті. Бұл белгілі бір кезеңдегі оқиғаларды жылдам және сенімді түрде қарастыру үшін өте пайдалы алғашқы анықтама болып табылады», – дейді ол. Ал Ахиллес Фанг былай жазады: «"Жицзи Тунцзянь" және оның көптеген қайта құрылымдалулары, қысқартулары мен жалғастары – республикалық Қытайдың оқырмандарының көпшілігі таныс болған жалғыз жалпы тарих еңбектері болды».

Мәтін

294 томдық «Цзи Тонгцзянь» кітабының негізгі мәтіні – Қытай тарихының жыл сайынғы хронологиялық баяндамасы. Бұл кітап көптеген қытай тарихи кезеңдерін қамтиды (Соғысқан мемлекеттер, Цинь, Хан, Үш патшалық, Цзинь және Он алты патшалық, Оңтүстік және Солтүстік династиялар, Суй, Тан және Бес династиялар), сонымен қатар 30 томдық екі бөліммен толықтырылған – кестелер (mulu) және сындық талдау (kaoyi). Сима Гуан дәстүрлі қытай династиялық тарихтарында қолданылатын, негізінен билеушілердің жылнамалары мен шенеуніктердің өмірбаянларынан тұратын форматтан бас тарты. Бұл – өмірбаяндық стильден хронологиялық стильге ауысуды білдірді. Гуанның өзі императорға жолдаған меморандумында былай деп жазды: «Мен бала кезімнен тарихты зерттедім. Менің ойымша, жылнамалық-өмірбаяндық формадағы мәтіндер тым ұзақ және көп, тіпті оларды қайта-қайта оқыған білімді ғалым да толық түсіне алмайды. Мен әрдайым Цо Чуанға (左傳) ұқсас формада хронологиялық тарих жазуды қаладым, Соғысқан мемлекеттерден бастап Бес династияға дейін, ресми тарихтардан басқа да кітаптардан материалдар алып, билеушінің білуі керек барлық мәліметтерді қамти отырып – династиялардың өркендеуі мен құлдырауына, халықтың қуаныштары мен қайғыларына қатысты, жақсы нұсқаларға айналатын және жамандықтан сақтандыратын жайттарды жазуды армандадым». Бастапқыда Сима Гуан Лю Шу мен Чжао Цзюньсиді өзінің негізгі көмекшілері ретінде тартқан, бірақ Чжаоның орнын Хан тарихының сарапшысы Лю Бан басты. 1070 жылы император Шэньцзун Гуанның Тан тарихының сарапшысы Фан Цуюйді қосу туралы өтінішін мақұлдады. «Зичжи тонгцзянь» көптеген (322) түрлі тарихи дереккөздерден құрастырылғандықтан, оның құралу процесіндегі таңдау, жобалау және редакциялау кезеңдері, сондай-ақ Сима Гуанның саяси көзқарастары, әсіресе, академиялық пікірталас тудырды.

Туынды және түсіндірмелі шығармалар

12 ғасырда Чжу Си Цзи Цзин Цзинцзидің қайта өңделген, жинақталған нұсқасын жасады, ол Тунцзи Гангму немесе Цзи Цзинцзи Гангму деп аталды. Бұл нұсқа кейіннен Маньчжу тіліне (Тәржімесі: Тунг гиян г'анг му) аударылды, бұл аударманы Цин әулетінің Канси императорының өтініші бойынша жасады. Маньчжу тіліндегі бұл аударманы француз иезуит миссионері Джозеф Анн Мари де Мойрак де Майя француз тіліне аударды. Оның он екі томдық аудармасы "Histoire générale de la Chine, ou Annales de cet Empire; traduit du Tong kien kang mou par de Mailla" 1777–1783 жылдары Парижде, өлімінен кейін жарық көрді. Жинақталған Зицзи Тонгцзянь Ганму сонымен қатар 1929 жылы тағы бір француз иезуит миссионері Леон Вигер жариялаған "Тарихи мәтіндер" еңбегі үшін негізгі дереккөз болды. Чжунхуа Шуджу басылымында Юань әулетінің тарихшысы Ху Сансинг жасаған мәтіндік сын-пікірлер бар. Философ Ван Фучжи де Тунцзи туралы "Тунцзиді оқығаннан кейінгі пікірлер" деген тақырыпта түсіндірме жазды. Тарихшы Рафе де Креспиньни 54–59 және 59–69 тарауларының түсіндірме аудармаларын "Император Хуан және Император Линг" және "Тыныштық орнату" (Австралия Ұлттық университеті) деген атаулармен жариялады, бұл аудармалар 157–220 жылдарды қамтиды. Бұған дейін Ахил Фан келесі он тараудың (70–79) түсіндірме аудармасын жариялағаннан кейін, ол 265 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Сондай-ақ, 403–207 жылдар аралығын қамтитын 1–8 тараулардың жеке жарияланған ағылшын тіліне аудармалары, сондай-ақ шионну халқына қатысты қосымша бөлімдер де бар.