Кіріспе
Қытайдың б.з.д. 403 жылдан б.з. 959 жылға дейінгі тарихи жазбалары, 1084 жылы жарық көрген. "Жицзи Тунцзянь" – қытай тарихнамасындағы маңызды анықтамалық еңбек, 1084 жылы Солтүстік Сун әулеті тұсында Қытай тарихын б.з.д. 403 жылдан б.з. 959 жылға дейін қамтитын жылнама түрінде жарық көрген. Бұл еңбек 16 әулетті қамтиды және шамамен 1400 жылды қамтиды. Негізгі мәтін 294 томға (жуань, тарауға баламасы) бөлінген, олардың жалпы көлемі шамамен 3 миллион қытай иероглифін құрайды. 1065 жылы Сун императоры Инцзун өзінің шенеунігі Сима Гуанға (1019–1086 жж.) Қытайдың жалпы тарихын құрастыру жобасын басқаруды тапсырды және оған қаржыландырумен қатар, өз командасын тағайындау құқығын берді. Оның командасы осы жұмысты аяқтауға 19 жыл жұмсады және 1084 жылы император Инцзунның мұрагері, Сун императоры Шэнцзунға ұсынды. Бұл еңбек жақсы қабылданып, ғалымдар мен жалпы халық арасында зор ықпалға ие болды. Эндимион Уилкинсон оны анықтамалық құрал ретінде бағалайды: «Ол кейінгі қытай тарихнамасына тікелей немесе көптеген қысқартулар, жалғастар мен бейімделулер арқылы үлкен әсер етті. Бұл белгілі бір кезеңдегі оқиғаларды жылдам және сенімді түрде қарастыру үшін өте пайдалы алғашқы анықтама болып табылады», – дейді ол. Ал Ахиллес Фанг былай жазады: «"Жицзи Тунцзянь" және оның көптеген қайта құрылымдалулары, қысқартулары мен жалғастары – республикалық Қытайдың оқырмандарының көпшілігі таныс болған жалғыз жалпы тарих еңбектері болды».
Zizhi Tongjian is a pioneering reference work in Chinese historiography, published in 1084 AD during the Northern Song dynasty in the form of a chronicle recording Chinese history from 403 BC to 959 AD, covering 16 dynasties and spanning almost 1400 years. The main text is arranged into 294 scrolls (juan , equivalent to a chapter) totaling about 3 million Chinese characters. In 1065 AD, Emperor Yingzong of Song commissioned his official, Sima Guang (1019–1086 AD), to lead a project to compile a universal history of China, and granted him funding and the authority to appoint his own staff. His team took 19 years to complete the work and in 1084 AD it was presented to Emperor Yingzong's successor Emperor Shenzong of Song. It was well received and has proved to be immensely influential among both scholars and the general public. Endymion Wilkinson regards it as reference quality: "It had an enormous influence on later Chinese historical writing, either directly or through its many abbreviations, continuations, and adaptations. It remains an extraordinarily useful first reference for a quick and reliable coverage of events at a particular time", while Achilles Fang wrote "[Zizhi Tongjian], and its numerous re arrangements, abridgments, and continuations, were practically the only general histories with which most of the reading public of pre Republican China were famililar."
Мәтін
294 томдық «Цзи Тонгцзянь» кітабының негізгі мәтіні – Қытай тарихының жыл сайынғы хронологиялық баяндамасы. Бұл кітап көптеген қытай тарихи кезеңдерін қамтиды (Соғысқан мемлекеттер, Цинь, Хан, Үш патшалық, Цзинь және Он алты патшалық, Оңтүстік және Солтүстік династиялар, Суй, Тан және Бес династиялар), сонымен қатар 30 томдық екі бөліммен толықтырылған – кестелер (mulu) және сындық талдау (kaoyi). Сима Гуан дәстүрлі қытай династиялық тарихтарында қолданылатын, негізінен билеушілердің жылнамалары мен шенеуніктердің өмірбаянларынан тұратын форматтан бас тарты. Бұл – өмірбаяндық стильден хронологиялық стильге ауысуды білдірді. Гуанның өзі императорға жолдаған меморандумында былай деп жазды: «Мен бала кезімнен тарихты зерттедім. Менің ойымша, жылнамалық-өмірбаяндық формадағы мәтіндер тым ұзақ және көп, тіпті оларды қайта-қайта оқыған білімді ғалым да толық түсіне алмайды. Мен әрдайым Цо Чуанға (左傳) ұқсас формада хронологиялық тарих жазуды қаладым, Соғысқан мемлекеттерден бастап Бес династияға дейін, ресми тарихтардан басқа да кітаптардан материалдар алып, билеушінің білуі керек барлық мәліметтерді қамти отырып – династиялардың өркендеуі мен құлдырауына, халықтың қуаныштары мен қайғыларына қатысты, жақсы нұсқаларға айналатын және жамандықтан сақтандыратын жайттарды жазуды армандадым». Бастапқыда Сима Гуан Лю Шу мен Чжао Цзюньсиді өзінің негізгі көмекшілері ретінде тартқан, бірақ Чжаоның орнын Хан тарихының сарапшысы Лю Бан басты. 1070 жылы император Шэньцзун Гуанның Тан тарихының сарапшысы Фан Цуюйді қосу туралы өтінішін мақұлдады. «Зичжи тонгцзянь» көптеген (322) түрлі тарихи дереккөздерден құрастырылғандықтан, оның құралу процесіндегі таңдау, жобалау және редакциялау кезеңдері, сондай-ақ Сима Гуанның саяси көзқарастары, әсіресе, академиялық пікірталас тудырды.
Sima Guang departed from the format used in traditional Chinese dynastic histories which consisted primarily of annals of rulers, and biographies of officials. This represented a shift from a biographical style to a chronological style Guang himself wrote in a memorial to the Emperor: "Since I was a child I have ranged through histories. It has appeared to me that in the annal biography form the words are so diffuse and numerous that even an erudite scholar who reads them, again and again, cannot comprehend and sort them out. I have constantly wished to write a chronological history roughly in accordance with the form of the Tso chuan (左傳), starting with the Warring States and going down to the Five Dynasties, drawing on other books besides the Official Histories and taking in all that a ruler ought to know—matters which are related to the rise and fall of dynasties and connected with the joys and sorrows of the people, and of which the good can become a model and the evil a warning." Initially, Sima Guang hired Liu Shu and Zhao Junxi as his main assistants, but Zhao was soon replaced by Liu Ban , a Han history expert. In 1070 Emperor Shenzong approved Guang's request to add Fan Zuyu , a Tang history expert. Because Zizhi tongjian is a distillation from a large number (322) of disparate historical sources, the selection, drafting, and editing processes used in creating the work as well as potential political biases of Sima Guang, in particular, have been the subject of academic debate.
Туынды және түсіндірмелі шығармалар
12 ғасырда Чжу Си Цзи Цзин Цзинцзидің қайта өңделген, жинақталған нұсқасын жасады, ол Тунцзи Гангму немесе Цзи Цзинцзи Гангму деп аталды. Бұл нұсқа кейіннен Маньчжу тіліне (Тәржімесі: Тунг гиян г'анг му) аударылды, бұл аударманы Цин әулетінің Канси императорының өтініші бойынша жасады. Маньчжу тіліндегі бұл аударманы француз иезуит миссионері Джозеф Анн Мари де Мойрак де Майя француз тіліне аударды. Оның он екі томдық аудармасы "Histoire générale de la Chine, ou Annales de cet Empire; traduit du Tong kien kang mou par de Mailla" 1777–1783 жылдары Парижде, өлімінен кейін жарық көрді. Жинақталған Зицзи Тонгцзянь Ганму сонымен қатар 1929 жылы тағы бір француз иезуит миссионері Леон Вигер жариялаған "Тарихи мәтіндер" еңбегі үшін негізгі дереккөз болды. Чжунхуа Шуджу басылымында Юань әулетінің тарихшысы Ху Сансинг жасаған мәтіндік сын-пікірлер бар. Философ Ван Фучжи де Тунцзи туралы "Тунцзиді оқығаннан кейінгі пікірлер" деген тақырыпта түсіндірме жазды. Тарихшы Рафе де Креспиньни 54–59 және 59–69 тарауларының түсіндірме аудармаларын "Император Хуан және Император Линг" және "Тыныштық орнату" (Австралия Ұлттық университеті) деген атаулармен жариялады, бұл аудармалар 157–220 жылдарды қамтиды. Бұған дейін Ахил Фан келесі он тараудың (70–79) түсіндірме аудармасын жариялағаннан кейін, ол 265 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Сондай-ақ, 403–207 жылдар аралығын қамтитын 1–8 тараулардың жеке жарияланған ағылшын тіліне аудармалары, сондай-ақ шионну халқына қатысты қосымша бөлімдер де бар.
Historian Rafe de Crespigny has published annotated translations of chapters 54–59 and 59–69 under the titles "Emperor Huan and Emperor Ling" and "To Establish Peace" (Australian National University), respectively, covering 157–220 CE, building upon the publication of Achilles Fang's annotated translation of the next ten chapters (70–79) covering up to 265 CE. There are also self published translations into English of Chapters 1–8, covering the years 403–207 BCE and some additional sections pertaining to the Xiongnu people.