Кіріспе

Стандартты қытай тілінің грамматикасы

Стандартты қытай тілінің грамматикасы қытай тілінің басқа да түрлерімен көптеген ұқсастықтарды бөліседі. Тілде көбінесе сөздер өзгермейді, яғни сөздердің бір ғана грамматикалық түрі болады. Сан (жекеше немесе көпше) және етістік уақыты сияқты категориялар көбінесе грамматикалық тәсілдермен білдірілмейді, бірақ етістіктің аспектісін және белгілі бір деңгейде мазмұнын білдіруге арналған бірнеше жұрнақтар бар. Негізгі сөздер тізбегі субъект-етістік-объект (SVO) тәртібінде келеді, бұл ағылшын тіліне ұқсас. Басқа жағдайларда, қытай тілі негізінен соңғы модификаторлар тілі болып табылады, яғни сөздерді өзгертетін сөздер олардан бұрын келеді. Мысалы, есім фразасында бас есім соңында тұрады, ал барлық модификаторлар, оның ішінде анықтауыштар да, одан бұрын келеді. Дегенмен, мұндай құбылыс түрік және жапон тілдеріндегідей субъект-объект-етістік тілдерінде жиі кездеседі. Қытай тілінде екі немесе одан көп етістік немесе етістік фразаларын тізбектейтін біріктірілген етістік құрылымдары жиі қолданылады. Қытай тіліндегі сөз тіркестері кейбір жағынан біріктірілген етістіктерге ұқсас келеді және олар көбінесе қосымша етістіктер деп аталады. Сондай-ақ, зат есімдерден кейін орналасатын орналасу белгілері бар, сондықтан оларды кейде постпозициялар деп атайды; олар көбінесе қосымша етістіктермен бірге қолданылады. Белгілі бір сипаттағы сөздер көбінесе байланыс сөзі ("болу") қолданылмайды, сондықтан оларды етістіктің бір түрі деп қарастыруға болады. Көптеген Шығыс Азия тілдеріндегідей, сандар (немесе кейде басқа сөздер, мысалы, көрсеткіштер) зат есімдермен қолданылғанда жіктегіштер (немесе өлшем сөздері) қажет. Тілде көптеген түрлі жіктегіштер бар, және әр саналатын зат есімге әдетте осы жіктегіш сәйкес келеді. Бірақ, бейресми жағдайда, басқа арнайы жіктегіштердің орнына жалпы жіктегішті қолдануға болады.

Сөз құрастыру

Қытай тілінде сөз бен қытай таңбаларының аражігілік айырмашылығы көбінесе анық емес, осы себепті қытай жазуы сөздерді бөлу үшін бос орындарды қолданбайды. Таңбалар тізбегі ағылшын тіліндегі бір сөзбен аударылуы мүмкін, бірақ бұл таңбалардың өзіндік мәнділігі бар. Мысалы, «билеу» деген мағынаны білдіретін бір ғана етістік ретінде қолданылуы мүмкін, немесе екі жеке лексикалық сөзден тұратын болып қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, ол шын мәнінде етістік пен толықтырылыстың біріктірілген түрі болып табылады. Сонымен қатар, қазіргі уақыттың дамып жатқандығын көрсететін жұрнақ осы екі бөліктің арасына енгізіліп, жасауға болады. Қытай тіліндегі морфемалар (мағынаның ең кіші бірліктері) көбінесе бір буынды болады. Көбінесе морфемалар бір таңбамен бейнеленеді. Алайда, екі немесе одан көп бір буынды морфемалар бір ағылшын сөзі ретінде аударылуы мүмкін. Бұл бір буынды морфемалар еркін немесе байланысты болуы мүмкін, яғни, нақты қолданысқа байланысты, олар өздігінен тұруға қабілетті немесе қабілетсіз болуы мүмкін. Көптеген екі буынды күрделі есімдердің басы оң жақта орналасады (мысалы, c=蛋糕 «торт» дегенді білдіреді), ал күрделі етістіктерде басы көбінесе сол жақта болады (мысалы, c=辩论 «дебат» дегенді білдіреді). Кейбір қытай морфемалары көп буынды болады, мысалы, қарыз сөздер морфемаларының біріктірілуінен пайда болған, бірақ бұл біріктірілген сөз шын мәнінде «диван» сөзінің транслитерациясы болып табылады. Көптеген туған тілдегі екі буынды морфемалар, мысалы, бірдей дыбыстас әріптерден басталады, ал басқалары, мысалы, ондай емес. Көптеген бір буынды сөздердің дерлік бірдей мағынасы бар екі буынды баламалы түрлері бар, мысалы, сөзі үшін. Көптеген екі буынды есімдер бір буынды сөз немесе морфемаға жұрнақ қосу арқылы жасалады. Белгілі бір орындарда бір буынды сөздерден қашуға бейімділік бар; мысалы, екі буынды етістіктен кейін бір буынды толықтырылыс келе бермейді. Бұл тілдің қабылданған ырғақтық құрылымымен байланысты болуы мүмкін.

Сөйлем құрылымы

Қытай тілі, испан немесе ағылшын тілдері сияқты, SVO (субъект-етістік-объект) тілі болып саналады. Транзитивті етістіктер қарапайым сөйлемдерде өз объектілерінен бұрын, ал субъект етістіктен бұрын келеді. Мысалы:

Қытай тілі сондай-ақ тақырыптық тіл деп есептелуі мүмкін: сөйлемдердің тақырыппен басталуына басымдық беріледі, бұл әдетте «белгілі» немесе «ескі» ақпарат болады; және түсіндірмемен немесе «жаңа» ақпаратпен аяқталады. Негізгі субъект-етістік-объект ретінің кейбір өзгерістеріне рұқсат етіледі және олар тақырыптық ерекшеленуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Атап айтқанда, тікелей немесе жанама объект тақырыптық ету үшін сөйлемнің басына жылжытылуы мүмкін. Сондай-ақ, объектті баса назар көрсету үшін етістіктен бұрынғы орынға жылжытуға болады. Тағы бір типтегі сөйлем – бұл эргативтік құрылым, онда етістіктің айқын субъектісі объектінің орнына көше алады; бос субъект позициясы көбінесе орынды білдіретін сөзбен толтырылады. Ағылшын тіліндегі орындық инверсиямен салыстырыңыз. Бұл құрылым p=yǒu (c=有, «бар/бар»; басқа контексттерде сол етістік «иелену» дегенді білдіреді) үшін тән, бірақ оны көптеген басқа етістіктермен де қолдануға болады, әдетте орынды, пайда болуын немесе жоғалуын білдіреді. Мысал:

Қытай тілі белгілі бір деңгейде про-дроп немесе бос субъект тілі болып табылады, яғни субъектті сөйлемнен шығарып тастауға болады, егер оны контекстен анықтауға болады. Келесі мысалда «серуендеу» және «лагерь құру» етістіктерінің субъектісі анықталмайды – ол «біз», «мен», «сен», «ол» және т.б. болуы мүмкін. Келесі мысалда субъект алынып тасталған, ал объект субъект позициясына жылжытылып, пассивті типтегі сөйлем құрайды. Пассивті сөйлемдер үшін , , белгілерін қараңыз. Етістікті өзгертетін сөздер мен сөз тіркестері әдетте субъектінен кейін, бірақ етістіктен бұрын келеді, бірақ басқа орындар да мүмкін; Сөздер мен сөз тіркестерін қараңыз. Бірнеше етістік немесе етістік тіркесін тізбектей қамтитын құрылымдар үшін, Тізбекті етістік құрылымдарын қараңыз. Бірнеше сөйлемнен тұратын сөйлемдер үшін, Қосқандарды қараңыз.

Есімдіктер

Есімдік тіркестің бас есімшесі тіркестің соңында келеді; яғни, есімді өзгертетін барлық сөздер оның алдында тұрады. Бұған сипаттауыш сын есімдер, анықтауыштар, сандық белгілер, иелік жалғаулар және қатыстырмалы сөйлемдер кіреді. Қытай тілінде «the» немесе «a[n]» сияқты артикльдер жоқ; есімдік жалғыз тұрып, ағылшын тіліндегі осы артикльдердің орнына қолданылуы мүмкін. Дегенмен, кейбір жағдайларда, ағылшын тілінде «a» немесе «an» қолданылатын жерлерде, «yī» (一, "бір") сөзі мен одан кейін тиісті жіктеуіш қолданылуы мүмкін. Көптеген жіктеуіштермен бірге «yī» сөзін жіберіп, тек жіктеуішті ғана есімдік тіркестің басына қоюға болады. Көрсететін сөздер – «zhè» (这, "бұл") және «nà» (那, "сол"). Есімнің алдында қолданылғанда, олардың артынан көбінесе тиісті жіктеуіш келеді (жіктеуіштер туралы толық мәліметтер үшін төмендегі «Жіктеуіштер» және «Қытай жіктеуіштері» деген мақалаларды қараңыз). Алайда, мұндай жіктеуіштерді қолдану міндетті емес. Есімнің алдында сан немесе саннан кейін көрсететін сөз келсе, жіктеуішті немесе өлшем сөзді қолдану көбінесе міндетті болып саналады. (Бұл, өзі өлшем сөздері ретінде қолданылатын есімдерге қатысты емес; мұндайларға көптеген өлшем бірліктері мен валюталар жатады.) «xiē» (些, "кейбір, бірнеше"; сондай-ақ, көрсететін сөздерді көпше түріне келтіру үшін қолданылады) көптік белгісі жіктеуішсіз қолданылады. Ал «jǐ» (几, "кейбір, бірнеше, қанша") жіктеуішті қажет етеді. Есімдік тіркестегі сын есімдер туралы мәліметтерді «Сын есімдер» бөлімінен қараңыз. Есімдік тіркестің басында есімнің орнына есімдік қолданылса, «Есімдіктер» бөліміне жүгініңіз. Иелік жалғаулар, иеленушіні білдіретін есім, есімдік тіркес немесе есімдіктің артынан «de» (的) бөлшегі қосылып жасалады – бұл бөлшек қатыстырмалы сөйлемдерден кейін және кейде сын есімдерден кейін де қолданылады.

Қатынас шарттары

Қытай тіліндегі салыстырмалы сөйлемдер, басқа есім өзгертушілер сияқты, өзгертетін есімнен бұрын келеді. Меншік жалғаулары мен кейбір сын есімдер сияқты, олар "de" жұрнағымен белгіленеді. Егер "de" кейінгі өзгертілген есім алынып тасталса, бос салыстырмалы сөйлем пайда болады. Салыстырмалы сөйлем әдетте кез келген анықтауыш тіркесінен кейін келеді, мысалы, сан есім және жіктеуіш. Мағынасын күшейту үшін, ол анықтауыш тіркесінен бұрын келуі мүмкін. Салыстырмалы сөйлемде әдетте салыстырмалы сөз жоқ. Оның орнына, мағынасына қарай, бастауыш немесе толықтырыш орнында бос орын қалдырылады. Егер екі бос орын болса – қосымша бос орын про-дроппинг нәтижесінде пайда болса – мағыналық беймәлімдік тууы мүмкін. Мысалы, "chī de" сөзі "[кімдер] жейді" немесе "[не] жейді" дегенді білдіруі мүмкін. Ол жеке қолданылғанда, әдетте "жейтін нәрселер" дегенді білдіреді. Егер салыстырмалы элемент салыстырмалы сөйлемде сөз тіркесімен басқарылса, онда ол "кім үшін" деп түсіндіру үшін, мысалы, "tì tā" ("оған") деген жалғаумен белгіленеді. Әйтпесе, бүкіл сөз тіркесі алынып тасталады, ал сөз тіркесі жасырын түрде түсініледі. Мысал сөйлемдер үшін, қараңыз Салыстырмалы сөйлем → Қытай тілі.

Өтірік сөздер

Қытай тіліндегі жеке есімдіктер: wǒ (, "мен, маған"), nǐ (, "сен, сіз"), және tā (, "ол, оған / ол, оған / ол (жануарлар) / ол (жансыз заттар)"). Көпше түрі "men" жұрнағы арқылы жасалады: wǒmen (, "біз, бізге"), nǐmen (, "сендер, сіздер"), tāmen (, "олар, оларға"). "Сіз" деген сөздің формалды, әдепті түрі – nín, сондай-ақ сирек қолданылатын көпше түрі – nínmen. Кейбір солтүстік диалектілерде үшінші тұлғаға қатысты формалды, әдепті сөз бар (+, ол/оған + жүрек) түрі, (+, сіз + жүрек) сөзіне ұқсас. "Біз" деген сөздің баламалы, "қосатын" түрі – zán немесе zá[n]men, тыңдаушыны да қамтиды (ағылшын тіліндегі "let us" пен "let's" арасындағы айырмашылық сияқты), көбінесе сөйлеу тілінде қолданылады. Үшінші тұлға есімдіктері жансыз заттарды білдіру үшін жиі қолданылмайды, олардың орнына көрсеткіш есімдіктер қолданылады. Иеленушілік жалғаулар "de" арқылы жасалады, мысалы, wǒde (, "менікі"), wǒmende (, "біздікі"), т.б. Егер иеленушілік айқын болса, "de" жұрнағы жіберілуі мүмкін, мысалы, wǒ māma (, "анасы"). Көрсеткіш есімдіктер: zhè (, "бұл", көбінесе zhèi деп айтылады) және nà (, "сол", көбінесе nèi деп айтылады). Олар көпше түрін білдіру үшін xiē немесе qún сөздерімен толықтырылуы мүмкін. Өздігінен ("өзі, менің өзім" т.б.) білдіретін zìjǐ сөзі жеке есімдік ретінде немесе иеленушілік жалғау ретінде қолданылуы мүмкін, сондай-ақ баса көрсету үшін жеке есімдіктен кейін келуі мүмкін. "Бір-бірімен" деген мағынаны білдіру үшін bǐcǐ сөзін қолдануға болады, әдетте, есімше ретінде. Баламасы – hùxiāng (, "өзара").

Сифаттар

Сипаттама есімдер зат есімнің алдында анықтауыш ретінде қолданылуы мүмкін. Сипаттама есімнен кейін салыстырмалы көрсеткіш қосылуы мүмкін, бірақ бұл міндетті емес; "қара жылқы" hēi mǎ немесе hēi de mǎ болып айтылуы мүмкін. Егер бірнеше сипаттама есім қолданылса, "сапа/өлшем – пішін – түс" тәртібі сақталады, алайда әрбір сипаттама есім де қосылу арқылы жеке тіркес жасалса, бұл қағида міндетті емес. Деңгейлік сипаттама есімдер "өте" сияқты мағына беретін сөздермен өзгертілуі мүмкін. Мұндай өзгертетін сөздер әдетте сипаттама есімнен бұрын келеді, бірақ кейбіреулері, мысалы, jíle ("нағыз өте"), одан кейін келеді. Сипаттама есімдер жіктеуіштермен бірге қолданылғанда, әдетте жіктеуіштен кейін тұрады. Дегенмен, көптеген жіктеуіштерде, сан "бір" болғанда, "ірі" және "ұсақ" сияқты сипаттама есімдерді жіктеуіштен бұрын қоюға болады, бұл мәнге назар аудару үшін жасалады. Сипаттама есімдер предикативті түрде де қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда олар етістіктерге көбірек ұқсайды; мысалы, қытай тілінде "ол бақытты" сияқты сөйлемдерде байланыс етістігі қажет емес, жай ғана tā gāoxìng ("ол бақытты") деп айтуға болады, мұнда сипаттама есім "бақытты болу" етістігін білдіреді. Мұндай сөйлемдерде сипаттама есімдерді "өте" немесе осыған ұқсас сөздермен өзгерту жиі кездеседі, тіпті хěn ("өте") сөзі де деңгейлік сипаттама есімдермен "өте" мағынасын бермей қолданылады. Дегенмен, мұндай сөйлемдерде сипаттама есімді ерекшелеу үшін байланыс етістігі қолданылуы мүмкін. Мысалы, tā shì gāoxìng le ("ол енді шынымен бақытты"), мұнда shì – "болу" мағынасындағы байланыс етістігі, ал le – кейін талқыланатын бастама белгісі. Бұл үзілген сөйлем құрылысына ұқсас. Сондай-ақ, de көрсеткішінен кейін келетін сипаттама есім байланыс етістігінің толықтырғышы ретінде қолданылуы мүмкін.

Артық сөздер мен қосымша сөздер

Көптеген үстеулер мен үстеу тіркестері әдетте етістіктен бұрын, бірақ етістіктің тақырыбынан кейін келеді. Көмекші етістігі бар сөйлемдерде үстеу көбінесе көмекші және негізгі етістіктердің екеуінің алдында тұрады. Уақыт және көзқарасқа қатысты кейбір үстеулер ("әр күні", "мүмкін", т.б.) тұтас фразаны өзгерту үшін фразаның басына жылжытылуы мүмкін. Дегенмен, кейбір үстеулерді осылай жылжытуға болмайды. Оларға "жиі", cháng, chángcháng және jīngcháng сөздері; dōu („барлығы“); jiù („содан кейін“); және yòu („қайта“) кіреді. Сын есімдерден де клитика арқылы үстеулер жасауға болады de. Мұндай үстеулерді фразаның басына жылжытуға болады, бірақ кейбір жағдайларда бұл жарамсыз немесе қиындық тудыруы мүмкін, егер hěn („өте“) сияқты анықтауыш пен үстеуден кейін үзіліс болмаса. Кейбір етістіктер өздерінен кейін етістік пен оның тікелей толықтырылысынан кейін препозициялық тіркес қабылдайды. Бұл әдетте міндетті құрамдас бөліктер болып табылады, оларды жойса, сөйлемнің мағынасы бұрмаланады. Мысалы: етістіктен кейін келетін белгілі бір үстеу "стативтік толықтырғыштар" да бар. Таңба de кейін сын есім келіп, ағылшын тіліндегі "-ly" жұрнағы сияқты, сын есімді үстеуге айналдырады. Екіншісі – hǎo le („аяқталды“). Бір етістіктің артынан бір мезгілде объекті мен осы типтегі үстеу толықтырғышы болуы мүмкін емес, бірақ толықтырғыш ұзақтықты, жиілікті немесе мақсатты білдірген жағдайларда ерекшеліктер бар. Екеуін де білдіру үшін етістік ерекше ретті етістік құрылымында қайталанады; біріншісі объектіні, екіншісі толықтырғышты қабылдайды. Аспект белгілері тек етістіктің екінші нұсқасында ғана пайда болуы мүмкін. Қытай тіліндегі "XVO" сөз тіркесі, мысалы, орындық препозициялық тіркесі сияқты бұрыс толықтырғыш етістіктен бұрын, ал тікелей объекті етістіктен кейін келеді, тілдер арасында өте сирек кездеседі; шындығында, мұндай рет тек қытай тілінің диалектілерінде ғана кездеседі.

Салыстырмалы және суперлятивтер

Салыстырмалы сөйлемдер көбінесе салыстыру өлшемін, алдынан "bǐ" ("қарсы") сөзі қойылған күйінде енгізу арқылы айтылады. Сын есім өзгертілмейді. "bǐ" ("қарсы") тіркесі – есімдік, және ол етістіктен бұрын тұрақты орын алады. Жоққа шығару туралы бөлімді де қараңыз. Егер салыстыру өлшемі болмаса, яғни "than" тіркесі болмаса, сын есімді "bǐjiào", "jiào" немесе "gèng" сөздерімен, барлығы да "көп" деген мағынаны білдіреді, салыстырмалы етіп белгілеуге болады. Сол сияқты, ең жоғары дәрежелі сөздерді "zuì" ("ең") есімдігімен, етістік немесе сын есімнің алдында қолдану арқылы білдіруге болады. "Кімде-кімге/немесе бір нәрсеге ұқсас" немесе "кімде-кім сияқты/немесе бір нәрсе сияқты" мағынасындағы есімдік тіркестерді "gēn", "tóng" немесе "xiàng" сөздерінен бұрын, ал одан кейін "yīyàng" немесе "nàyàng" қолдануға болады. "yuè...yuè..." конструкциясын "неғұрлым...солғұрлым..." түріндегі сөйлемдермен аударуға болады.

Копула

Қытай тіліндегі copular verb shì – бұл ағылшын тіліндегі "to be" және оның барлық формалары – "am", "is", "are", "was", "were" сияқты. Алайда, shì әдетте оның толықтығы зат есім немесе зат есім тіркесі болған кезде ғана қолданылады. Жоғарыда айтылғандай, предикаттық сын есімдер өзі етістіктер ретінде жұмыс істейді, сондай-ақ орналасқан жерді білдіретін сөз zài да солай, сондықтан предикаты сын есім немесе орналасқан жерді білдіретін тіркес болған сөйлемдерде shì қажет емес. shì-нің тағы бір қолданылуы үшін, cleft сөйлемдер бөлімінде shì [de] құрылымын қараңыз. Ағылшын тіліндегі "there is" ("there are" және т.б.) экзистенциалдық тіркесі "yǒu" етістігі арқылы аударылады, ал бұл етістік басқа жағдайларда иеленуді білдіреді.

Қатысуы

Қытай тілінде грамматикалық уақыт белгілері жоқ. Іс-әрекеттің өткен, қазіргі немесе болашақ уақытта орын алуын "кеше", "қазір" сияқты уақыт көрсететін сөздер арқылы білдіруге болады немесе жай ғана контекстен түйсінуге болады. Дегенмен, қытай тілінде аспектілік белгілер бар, бұл грамматиканың бір ерекшелігі болып, оқиғалардың уақыт бойынша қалай өрбитіні туралы ақпарат береді. Өткен оқиғалармен жиі қолданылатын екі аспектілік белгі бар: толыққанды аспект – le және тәжірибелік – guo. Бірақ кейбір авторлар guo (немесе zhe; төменде қараңыз) белгілерін аспектілік деп санамайды. le және guo екеуі де етістіктен кейін келеді. Сондай-ақ, сөйлемнің соңында қолданылатын le бөлшегі де бар, ол сәл басқа мақсатқа қызмет етеді. Толыққанды le аспектісі "оқиғаның толыққанды түрін" көрсетеді. Оны кейде өткен шақ белгісі деп қарастырады, бірақ тиісті контекст болса, болашақ оқиғалармен де қолдануға болады. Мысалы:

le қолданылуы белгілі бір уақытта орын алған немесе аяқталған оқиғаны көрсетеді. Le-дің бұл түрі әдетте "бүгін" немесе "өткен аптада" сияқты уақытпен шектелген жағдайларда қолданылады. Жоғарыда айтылғандарды guo мысалымен және "Көміртектер" бөлімінде келтірілген сөйлемнің соңғы бөлшегіндегі мысалдармен салыстыруға болады. Тәжірибелік guo аспектісі "бұл оқиғаны бастан өткерген субъектінің қасиетін көрсетеді". Бұл сөйлеушінің енді әскери қызметте емес екенін білдіреді. Сондай-ақ, екі толық еместік аспектілік белгі бар: zhèngzài немесе zài және zhe, олар жалғасып жатқан іс-әрекеттерді немесе жағдайларды көрсетеді. Zhèngzài және zài етістіктің алдында тұрады және көбінесе жалғасып жатқан іс-әрекеттер немесе динамикалық оқиғалар үшін қолданылады – оларды "[істеп жатыр]" немесе "[ортасында]" деп аударуға болады. Zhe етістіктен кейін келеді және көбінесе өзгермейтін жағдайларда қолданылады. Дегенмен, екі белгі де бір сөйлемде болуы мүмкін. Мысалы, tā zhèngzai dǎ [zhe] diànhuà, "ол біреуге телефон соғып жатыр". Делимитативтік аспект белгілі бір уақытқа ғана созылатын іс-әрекетті көрсетеді, "бір нәрсені 'сәл' жасау". Мұны zǒu ("жүру") етістігі сияқты бір буынды етістікті қайталау арқылы білдіруге болады: Баламалы құрылым – "бір" (yī) сөзін қосып қайталау. Мысалы, zǒu yi zǒu, "сәл серуендеу" деп аударуға болады. Тағы бір мүмкіндік – қайталаудан кейін kàn ("көру") қосу, бұл іс-әрекеттің "тексеру" сипатын баса көрсетеді. Егер етістіктің толықтырғышы болса, kàn толықтырғыштан кейін келеді. Кейбір күрделі етістіктер, мысалы, шектеулі нәтижелі және координативті қосылыстар, tǎolùn tǎolùn үлгісінде қайталана алады, tǎolùn етістігінен, яғни "баяндау" дегенді білдіреді. Басқа қосылыстар да қайта жасалуы мүмкін, бірақ шектеу емес, жалпы басымдық беру үшін. Тіаоуу ("би") сияқты етістік-толықтырғыш комбинацияларында бірінші буынды қайталап, tiào tiào wǔ, одан кейін kàn қосу арқылы делимитативтік аспектті белгілеуге болады.

Пассивті

Жоғарыда айтылғандай, қытай тілінде етістіктің пассивті дауыста түсінілуі керек екендігі әрқашан нақтыланбайды. Дегенмен, агентті көрсетпеу қажет болған жағдайда, агентті ғана айтып, одан кейін 被 bèi пассивті маркері қолданылуы мүмкін. Кейбір себептеуші маркерлер бэйдің орнына қолданылуы мүмкін, мысалы, "Басқа жағдайлар" бөлімінде айтылған gěi, jiào және ràng сияқтылар. Осы себептеуші маркерлердің ішінде тек gěi ғана нақты агентсіз жеке қолданылуы мүмкін. Пассивті маркері бар конструкция әдетте тек бақытсыздық немесе қиындық сезімі туған кезде қолданылады. Пассивті маркер мен агент әдеттегідей етістіктен бұрын тұрады. Толығырақ мәлімет алу үшін "Жоққа шығару" бөлімін қараңыз. Мысалдар:

Жоқ ету

Ең көп қолданылатын терістеу элементі – bù, төртінші тонға еретін кезде екінші тонмен айтылады. Оны етістіктің, сөз тіркесінің немесе шырайдың алдына қойып, оны жоққа шығаруға болады. Мысалы: «Мен тауық жемеймін». Бю арқылы жасалған екі етістіктің теріс құрылымы үшін төмендегі «Нәтиженің толықтығы» бөлімін қараңыз. Дегенмен, иеленуді немесе барлық жағдайдағы сөйлемдерде «бар/жоқ» мағынасын білдіретін yǒu етістігі méiyǒu шығару үшін méi арқылы терістеледі. Аяқталған оқиғаны білдіретін етістікті терістеу үшін bù орнына méi немесе méiyǒu қолданылады, содан кейін le шырай белгісі алынып тасталады. Сондай-ақ, guo шырай белгісін қабылдайтын етістіктерді терістеу үшін méi[yǒu] қолданылады; мұндай жағдайда шырай белгісі алынып тасталмайды. Coverb конструкцияларында терістеуші coverb (сөз тіркесі) немесе толық етістіктің алдында болуы мүмкін, екіншісі көбірек баса көрсетіледі. Пассивті белгісі бар конструкцияларда терістеуші осы белгінің алдында тұрады; сондай-ақ, салыстырмалы конструкцияларда терістеуші bǐ тіркесінің алдында тұрады. Егер етістік gèng («тіпті көп») арқылы толықтырылмаса, мағынасы белгісіз болады (мұндай жағдайда терістеуші gèng-тің артынан келіп, «есе де аз» мағынасын бере алады). Теріс бұйрықтар мен теріс өтініштерде, мысалы «жасама», «өтінемін, жасама» деген мағынадағы сөздерде терістеуші етістіктің алдына қойылады. Wei терістеушісі «әлі емес» дегенді білдіреді. Кейбір күрделі сөздерде терістеу элементтері ретінде қолданылатын басқа элементтерге wú, wù, miǎn және fēi жатады. Екі теріс бір оңды тудырады, мысалы, wǒ bú shì bù xǐhuān tā («Мен оны ұнатпаймын» деген сөз емес) сияқты сөйлемдерде. Shi сөзінің осы қолданылуы үшін «Айқын сөйлемдер» бөлімін қараңыз.

Императивтер

Екінші тұлғадағы міндетті сөйлемдер мәлімдемелер сияқты қалыптасады, және ағылшын тіліндегідей, "сен" деген жатқылы сөз жиі жіберіліп қалады. Бұйрықтарды qǐng ("сұрау", "өтініш") сияқты сөздермен бастап жұмсартуға болады, бұл ағылшын тіліндегі "please" сөзімен мағынасы жақын. Толығырақ ақпарат үшін "Particles" бөлімін қараңыз. Сөйлемнің соңғы бөлшегі "ba" бірінші тұлғадағы міндетті сөйлемдерді жасау үшін қолданылады, яғни "келіңдер" мағынасын береді.

Ілеспе етістік құрылымдары

Қытай тілінде екі немесе одан көп етістік немесе етістік тіркестері тізбектеліп келетін, яғни етістіктер үйіріліп қолданылатын құрылымдар жиі кездеседі. Мұндай құрылымдарда негізгі етістіктен кейін келетін етістіктік толықтырулар немесе негізгі етістіктен бұрын тұратын қосымша етістік тіркестері қолданылады, алайда осы құрылымның басқа да түрлері де болады.

Қосалқы құралдар

Негізгі етістіктің алдында ағылшын тіліндегідей көмекші етістік тұруы мүмкін. Қытай тіліндегі көмекші етістіктер: néng және nénggòu ( , "біледі, жасай алады"); huì ( , "білу, үйрену"); kéyǐ ( , "рұқсат етіледі, болады"); gǎn ( , "батылу, жүре алу"); kěn ( , "келісу, қалау"); yīnggāi ( , "керек, тиіс"); bìxū ( , "міндетті түрде"); және т.б. Көмекші етістік, егер бар болса, әдетте шылаудан кейін келеді. Ұқыпты қысқартылған сөйлемдерде көмекші етістік негізгі етістіксіз де қолданылуы мүмкін, мысалы, "I can" сияқты ағылшын сөйлемдеріндегідей.

Ауызша қосымшалар

Сөйлемдегі белсенді етістікке екінші етістік жалғануы мүмкін, ол көбінесе бірінші әрекеттің нәтижесін немесе оның тақырыпқа қатысты бағытын көрсетеді. Мұндай ақпарат қолданылатын жағдайда, оны міндетті деп есептеу қалыпты. Бұл құбылыс кейде «қосарлы етістік» деп аталады.

Бағыттың толықтығы

Бағыттық толықтығы немесе бағыттық мүше қозғалысқа қатысты әрекеттің бағытын көрсетеді. Ең қарапайым бағыттық толықтығыштар – qù ("бару") және lái ("келу"), олар сөйлеушіден алысқа немесе жақынға қозғалысты көрсету үшін етістіктен кейін қосылады. Олар басқа етістіктермен күрделі сөздер құрауы мүмкін, олар бағытты нақтылайды, мысалы, shàng qù ("жоғары көтерілу"), gùo lái ("жақындау"), одан кейін басқа етістікке қосылуы мүмкін, мысалы, zǒu ("жүру"), zǒu gùo qù ("жақындап жүру"). Толық сөйлемдегі тағы бір мысал: Бағыттық жұрнақтар "жоғары" және "жақынға" дегенді білдіреді. Егер алдыңғы етістіктің толықтауыш болса, толықтауыш бағыттық толықтығыштардың алдына немесе кейіне орналасуы мүмкін, тіпті екі бағыттық толықтығыштардың арасына да қойылуы мүмкін, егер екіншісі qù болмаса. "de" немесе "bù" енгізілген конструкция осы екі етістіктің түрімен әдетте қолданылмайды. "Төсектен тұруға шамасы келмейтін" (немесе) сияқты ерекше жағдайлар бар.

Қақпақтар

Қытай тілінде кейбір жағынан етістіктерге де, сөздердің қосымша бөліктеріне де ұқсайтын сөздердің тобы бар. Олар кейін келетін нысанмен (немесе толықтырумен) қолданылады және әдетте басқа тілдердегі сөздердің қосымша бөліктерімен (немесе постпозициялармен) білдірілетін қатынастарды көрсетеді. Дегенмен, олар көбінесе лексикалық тұрғыдан етістіктер саналады, ал кейбіреулері толыққанды етістіктер ретінде де қолданылуы мүмкін. Coverb тіркесі сөйлемде негізгі етістік тіркесімен бірге келгенде, нәтижесінде тізбекті етістік құрылымының бір түрі пайда болады. Coverb тіркесі, себептік сөздерге жатады, және көп жағдайда негізгі етістіктен бұрын келеді. Мысалы: Мұнда негізгі етістік zhǎo («табу»), ал bāng – coverb. Бұл жерде bāng ағылшын тіліндегі «for» сөзіне сәйкес келеді, бірақ басқа контекстерде «көмектесу» мағынасында толыққанды етістік ретінде де қолданылуы мүмкін. Мұнда үш coverb бар: zuò («арқылы»), cóng («ден»), және dào («дейін»). Zuò және dào сөздері де «отыру» және «жету» мағынасында етістіктер болып табылады. Алайда, cóng әдетте толыққанды етістік ретінде қолданылмайды. zài – өте көп қолданылатын coverb, оны негізгі етістік ретінде де қолдануға болады, бұл туралы Локативтік тіркестер бөлімінде айтылған. Тағы бір мысал – gěi, ол етістік ретінде «беру» дегенді білдіреді. Алдынғы сөз ретінде gěi жанама нысанды көрсету үшін немесе басқа белгілі бір тіркестерде «үшін» немесе «қарай» мағынасын білдіруі мүмкін. Coverb-тар негізінен алдынғы сөздердің қызметін атқаратындықтан, оларды қарапайым алдынғы сөздер деп те атауға болады. Қытай тілінде олар jiè cí деп аталады, бұл термин көбінесе «алдынғы сөз» немесе жалпы «адпозиция» дегенге сәйкес келеді. Бұл жағдай кейбір орналасқан жерді көрсететін сөздердің, ағылшын тіліндегі кейбір алдынғы сөздерге ұқсас мағынаға ие болуымен күрделенеді, олар көбінесе «постпозициялар» деп аталады. Coverb-тар әдетте аспектілік көрсеткіштерді қабылдамайды, бірақ олардың кейбіреулері осындай көрсеткіштермен тұрақты тіркестерді құрайды, мысалы, gēnzhe, ànzhe («сәйкес»), yánzhe («бойымен») және wèile («үшін»).

Басқа жағдайлар

Тізбекті етістік конструкциялары, сондай-ақ, параллель мағынасы бар екі тікелей етістік тіркесінен тұруы мүмкін, мысалы, hē kāfēi kàn bào, "кофе ішу және газет оқу". Әрбір етістік жеке-жеке жоққа шығарылуы немесе *le* аспектілік белгісімен толықтырылуы мүмкін. Егер екі етістіктің де объектісі бір болса, екінші рет қайталанбайды. Тікелей етістік тіркестері бір-бірінен кейін келетін оқиғаларды көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Бірінші етістікте *le* аспектілік белгісін қолдану, оның сөйлемдегі басты етістік екенін, ал екінші тіркес мақсатты білдіретінін көрсетеді. Екінші етістікте *le* қолданылса, бұл баса назар өзгереді және сөйлем соңында қосымша *le* жұрнағы қажет болуы мүмкін. Екінші жағынан, прогрессивті *zài* аспектілік белгісі бірінші етістікке қолданылуы мүмкін, бірақ әдетте екіншісіне ғана емес. Екі тіркестің арасына "бару" (*qù*) немесе "келу" (*lái*) сөздері енгізілуі мүмкін, бұл "үшін" мағынасын білдіреді. Бір-біріне тікелей байланысты етістік тіркестерін қамтитын конструкциялар туралы "Зат есімдер" бөлімінде қараңыз. Етістіктің бірден қайталануы үшін "Қайталау және Аспектілер" бөліміне жүгініңіз. Тағы бір жағдай – себептік немесе икемді конструкция. Мұнда бір етістіктің объектісі келесі етістіктің субъектісі болып табылады. Бірінші етістік мынадай болуы мүмкін: *gěi* ("рұқсат ету" немесе басқа контексттерде "беру"), *ràng* ("рұқсат ету"), *jiào* ("тапсырыс беру" немесе "шақыру"), *shǐ* ("жасау, мәжбүрлеу"), *qǐng* ("шақыру") немесе *lìng* ("бұйрық беру"). Олардың кейбіреулері, мысалы *lìng*, *ràng*, *shǐ*, осы конструкцияда қолданылғанда *le* сияқты аспектілік белгіні қабылдамайды. Осындай сөйлемдер ағылшын тіліндегі сәйкес үлгіге ұқсас, бірақ ағылшын тілінде "to" инфинитивтік жұрнағы қосылуы мүмкін. Келесі мысалда бұл конструкция екі рет қолданылады:

Көптік сан

Қытай тіліндегі есімдер мен сөйлеудің басқа да түрлері әдетте сан бойынша жіктелмейді, яғни көпше түрі жекеше түрімен бірдей болады. Дегенмен, "мен" деген көпшелік жұрнағы бар, бірақ оның қолданылуы шектеулі. Ол жеке есімдермен қолданылады, мысалы, "wǒmen" ("біз"), "wǒ" ("мен") сөзінен туындаған. Ол есімдердің екі буыннан тұратындарымен, мысалы "péngyoumen" ("достар"), "péngyou" ("дос") сөзінен қолданылуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайларда қолдануы міндетті емес. Есімнің анықталмаған мағынасы болғанда немесе сандық көрсеткішпен қолданылғанда ол қолданылмайды. "zhè" ("бұл") және "nà" ("сол") деген көрсеткіш есімдеріне "xiē" ("бірнеше") қосымшасын қосу арқылы көпше түрін жасауға болады, сонда "zhèxiē" ("бұлар") және "nàxiē" ("солар") болады.

Бірлескен сөздер

Қытай тілінде әр түрлі жалғаулар бар, мысалы, hé (, "және"), dànshì (, "бірақ"), huòzhě (, "немесе") сияқты. Алайда, қытай тілінде ағылшын тілінде "and" қолданылатын жерлерде жиі жалғау қолданылмайды. Екі немесе одан көп зат есім hé (, "және") немесе huò ("немесе") жалғауларымен біріктірілуі мүмкін; мысалы, dāo hé chā (, "пышақ және шанышқы"), gǒu huò māo (, "ит немесе мысық"). Кейбір сөздер жиі өзара байланысты жалғаулар ретінде қолданылады, мұнда байланыстырылған екі тарапта да сәйкес келетін сөздер болады, мысалы, búdàn érqiě, suīrán háishì, yīnwèi suǒyǐ. Мұндай байланыстырғыштар сөйлемнің басында немесе етістік тіркесінің алдында пайда болуы мүмкін. Сол сияқты, jìrán (, "себебі"), rúguǒ немесе jiǎrú ("егер"), zhǐyào ("болған жағдайда") сияқты сөздер шартты сөйлемдер құру үшін басты сөйлемдегі jiù (, "содан кейін") немесе yě (, "сонымен қатар") сөздерімен байланысады. Кейбір жағдайларда, элементтерді байланыстырғанда бір сөз қайталанады; мұндайларға yòu yòu (, "әрі...әрі"), yībiān yībiān (, "бір жағынан...екінші жағынан"), және yuè yuè (, "көптеген сайын, соғұрлым") жатады. "When" ("қашан") сияқты уақытты білдіретін жалғаулар "at the time (+relative clause)" ("сол уақытта (+қатысты сөйлем)") сияқты құрылыммен аударылуы мүмкін, мұнда қытай тіліндегі қатысты сөйлем әдеттегідей зат есімнің алдында келеді ("уақыт" осы жағдайда). Мысалы: Варианттардың арасында dāng yǐqián ("бұрын") және dāng yǐhòu ("кейін") бар, олар de қатысты маркерін қолданбайды. Осы жағдайлардың барлығында бастапқы dāng сөзін zài сөзімен алмастыруға болады немесе оны жоюға болады. Сондай-ақ, шартты сөйлемдер үшін де ұқсас құрылымдар бар: rúguǒ /jiǎrú/zhǐyào dehuà (, "егер...болса"), мұнда huà сөзі сөзбе-сөз "әңгіме, хикая" дегенді білдіреді.