Оңтүстік Сото тілі және оның таралуы

Кіріспе

Лесотоның және көршілес елдердің оңтүстік банту тілі, Лесото мен Оңтүстік Африканың орталық сото тілі.

Сото (/s//ɛ/'s//uː//t//uː/) Сесото, сондай-ақ Оңтүстік сото немесе Сесото са Борва деп те аталады, – Лесотода және Оңтүстік Африкада мемлекеттік тіл болып табылатын сото-цвана ("S.30") тобының оңтүстік банту тілі. Барлық банту тілдері сияқты, Сесото да көптеген жұрнақтар мен қосымшаларды, сондай-ақ толық сөздер құру үшін туынды және грамматикалық ережелерді қолданатын біріктіру тілі.

Жіктеу

Сото – Нигер-Конго тілдер отбасының ішіндегі S (S30) аймағының сото-цвана тармағына жататын Оңтүстік банту тілі. "Сото" атауы сото-цвана тобының барлығына беріледі, мұндай жағдайда нақты сесото тілі "Оңтүстік сото" деп аталады. Сото-цвана тобында Оңтүстік сото Лози (Силози) тілімен байланысты, олар екеуі сото-цвана құрамындағы Сесото-Лози тобын құрайды. Солтүстік сото тобы географиялық сипаттамаға ие және сото-лози тіліне жақын бірнеше диалектілерді қамтиды. Цвана тілі "Батыс Сесото" деп те белгілі. Сото-цвана тобы өз кезегінде басқа Оңтүстік банту тілдерімен, оның ішінде венда, тсонга, тонга, Замбия мен айналасындағы Оңтүстік Африка елдерінде кең таралған лози, нгуни тілдерімен және мүмкін Танзания мен Мозамбиктің макуа (P аймағы) тілдерімен тығыз байланысты. Сото – түбір сөз. Нақты мағынаны білдіру үшін әртүрлі префикстер қосылуы мүмкін, мысалы, сото тілі үшін сесото, ал сото халқы үшін бассото қолданылады. 1980 жылдардан бері, әсіресе Оңтүстік Африка ағылшын тілінде және Лесотода, ағылшын тілінде "сото" тілінен гөрі "сесото" қолданылуы жиілеуде.

Диалектілері

Лесотодағы лексикалық айырмашылықтарды, сондай-ақ Лесото/Фри-Стейт және солтүстікке орналасқан ірі қалалық аймақтар (мысалы, Совето) арасындағы лексикалық айырмашылықтарды ескермегенде, бұл тілде ешқандай байқалатын диалектілік айырмашылық жоқ, себебі көршілес тілдерден көптеген сөздер қарызға алынған. Дегенмен, сесото тілінің диалектологиясын зерттеуге тырысатын авторларды жиі шатастыратын бір мәселе – «Басото» термині. Бұл термин әртүрлі мағыналарда қолданылады: «сото-цвана тілінде сөйлейтіндер», «Оңтүстік сото және Солтүстік сото тілінде сөйлейтіндер», «сесото тілінде сөйлейтіндер» және «Лесото тұрғындары». Нгуни тілінің бірі – Фути тілі, сесото тіліне зор әсер еткен. Оның сөйлейтіндерінің тегі нгуни және сото-цвана тайпаларынан араласқан. Кейде Фути тілі қате түрде «Сефути» деп аталатын сесото тілінің диалектісі ретінде қарастырылады. Алайда, Фути тілі стандартты сесото тілінен түсініксіз, сондықтан оны ешқандай жағдайда сесото тілінің диалектісі деп атауға болмайды. Лесотода қолданылатын барлық кіші тілдерді «сесото тілінің диалектілері» деп атауға бейімділік лингвистикалық тұрғыдан дұрыс емес, сонымен қатар, Лесотоның барлық азаматтарының ана тілі сесото тілі деген ұлттық мифті қолдайды және кемсітушілік болып саналады. Сонымен қатар, Замбиядағы сото-цвана тілі Лози, қазіргі сесото тіліне өте жақын тіл немесе диалектіден шыққандықтан, кейде «Сероце» немесе «Секоло» деп аталатын сесото тілінің қазіргі диалектісі ретінде айтылады. Басото және Солтүстік сото халықтарының ауызша тарихында (олардың либокосында жазылғандай), Бафокенг тайпасының басшысының қызы Матуларе, (Оңтүстік) Бакгатла тайпасының басшысы Табанеге (Бахурузе тайпасының бір тармағы, сото-цвана тайпаларының ең көнелерінің бірі) үйленгені және бес тайпаның негізін қалаушыларды дүниеге келтіргені айтылады: Бапеди (Мопеди арқылы), Макголокве (Кгетси арқылы), Бафутинг (Мофутинг арқылы, кейін Дламининің Мзизисі, қазіргі Ндебеле тайпасымен байланысты), Батлоква (Кгвади арқылы) және Басия (Мосия арқылы). Бұл халықтар алғашқыда «Басото» деп аталды, ал олардың көптеген ұрпақтары мен басқа халықтар 19 ғасырдың басында Мошошо I мемлекетін құру үшін бірікті. Жағдайды одан да күрделендіретін әртүрлі тарихи факторлар бар, мысалы, ата-аналар кландарының мүшелері өз ұрпақтарына қосылуы немесе әртүрлі кландардың бірдей атаумен аталуы (себебі олар бірдей аңыз бойыншағы ата-бабаны құрметтейді немесе бірдей тотемге ие). Көптеген адамдар айтатын оқиғаға сәйкес, қазіргі Басото мемлекетін патша Мошошо I құрған кезде, оның «диалектісі» Секуена екі танымал нұсқа – Сетлоква мен Сетаунгқа қарағанда жоғары бағаланды және олар екеуі әлі де қазіргі сесото тілінің «диалектілері» ретінде сақталған. Сетлокваның осы сценарийге енгізілуі шатастырады, өйткені «Сетлоква» деп аталатын қазіргі тіл Солтүстік сесото тілінде, дәл сол Батлоква тайпасының ұрпақтары сөйлейді, олар Лифакан кезінде жас бас Мошошоның қонысына шабуыл жасаған (танымал жесір Ммантатиси басқарған) және олардың қазіргі Лесотоға көшіп кетуіне себеп болған. Екінші жағынан, Доке және Мофокенг көптеген сесото тілінде сөйлейтіндердің, мысалы, «ке ромильве» орнына «ке ронигве» деп айтуын (мамен аяқталатын етістіктердің пассивті түрінің кемелдігін жасағанда, сондай-ақ «миль» орнына «mme» арқылы олардың кемелдігін жасағанда) «жойылған Тлоква диалектісінің қалдығы» деп мәлімдейді.

Except for faint lexical variation within Lesotho, and for marked lexical variation between the Lesotho/Free State variety and that of the large urban townships to the north (such as Soweto) due to heavy borrowing from neighbouring languages, there is no discernible dialect variation in this language. However, one point that seems to often confuse authors who attempt to study the dialectology of Sesotho is the term Basotho, which can variously mean "Sotho–Tswana speakers", "Southern Sotho and Northern Sotho speakers", "Sesotho speakers", and "residents of Lesotho." The Nguni language Phuthi has been heavily influenced by Sesotho; its speakers have mixed Nguni and Sotho–Tswana ancestry. It seems that it is sometimes treated erroneously as a dialect of Sesotho called "Sephuthi." However, Phuthi is mutually unintelligible with standard Sesotho and thus cannot in any sense be termed a dialect of it. The occasional tendency to label all minor languages spoken in Lesotho as "dialects" of Sesotho is considered patronising, in addition to being linguistically inaccurate and in part serving a national myth that all citizens of Lesotho have Sesotho as their mother tongue. Additionally, being derived from a language or dialect very closely related to modern Sesotho, the Zambian Sotho–Tswana language Lozi is also sometimes cited as a modern dialect of Sesotho named Serotse or Sekololo. The oral history of the Basotho and Northern Sotho peoples (as contained in their liboko) states that 'Mathulare, a daughter of the chief of the Bafokeng nation (an old and respected people), was married to chief Tabane of the (Southern) Bakgatla (a branch of the Bahurutse, who are one of the most ancient of the Sotho–Tswana tribes), and bore the founders of five tribes: Bapedi (by Mopedi), Makgolokwe (by Kgetsi), Baphuthing (by Mophuthing, and later the Mzizi of Dlamini, connected with the present day Ndebele), Batlokwa (by Kgwadi), and Basia (by Mosia). These were the first peoples to be called "Basotho", before many of their descendants and other peoples came together to form Moshoeshoe I's nation in the early 19th century. The situation is even further complicated by various historical factors, such as members of parent clans joining their descendants or various clans calling themselves by the same names (because they honour the same legendary ancestor or have the same totem). An often repeated story is that when the modern Basotho nation was established by King Moshoeshoe I, his own "dialect" Sekwena was chosen over two other popular variations Setlokwa and Setaung and that these two still exist as "dialects" of modern Sesotho. The inclusion of Setlokwa in this scenario is confusing, as the modern language named "Setlokwa" is a Northern Sesotho language spoken by descendants of the same Batlokwa whose attack on the young chief Moshoeshoe's settlement during Lifaqane (led by the famous widow Mmanthatisi) caused them to migrate to present day Lesotho. On the other hand, Doke & Mofokeng claims that the tendency of many Sesotho speakers to say for example ke ronngwe instead of ke romilwe when forming the perfect of the passive of verbs ending in ma (as well as forming their perfects with mme instead of mile ) is "a relic of the extinct Tlokwa dialect".

Географиялық таралуы

2011 жылғы Оңтүстік Африканың ұлттық санағы бойынша Оңтүстік Африкада ана тілі сесото тілі болған шамамен төрт миллион адам тіркелді – бұл халықтың шамамен сегіз пайызын құрайды. Оңтүстік Африкада сесото тілінде сөйлейтін көптеген адамдар Фри-Стейт және Гаутенг штаттарында тұрады. Сесото тілі сонымен қатар Лесото халқының басты тілі болып табылады, 1993 жылғы мәліметтерге сәйкес, оны шамамен 1,493,000 адам, яғни халықтың 85% сөйлейді. Санақ сесото тілін екінші немесе үшінші тілі ретінде білетін басқа оңтүстік африкалықтарды тіркемейді. Мұндай тіл білушілер Жоханнесбург және Ваал үшбұрышы сияқты қалалық муниципалитеттерінің барлық ірі тұрғын алаптарында кездеседі, онда көптілділік және диалектілік әртүрлілік өте жоғары.

Ресми мәртебесі

Сесото – Оңтүстік Африканың он екі ресми тілінің бірі, Лесотоның екі ресми тілінің бірі және Зимбабведің он алты ресми тілінің бірі.

Туынды тілдер

Сесото тілі – цоцитал тілінің пайда болған көптеген тілдердің бірі. Цоцитал тілі – толыққанды тіл емес, себебі ол негізінен ерекше сөздік қоры мен идиомалар жиынтығынан тұрады, бірақ басқа тілдің (әдетте сесото немесе зулу тілі) грамматикалық және морфологиялық ережелерімен қолданылады. Ол Оңтүстік Гаутенгтің көптеген қалашықтарындағы жастар мәдениетінің бір бөлігі және Квайто музыкасында негізгі тіл ретінде қолданылады.

Грамматика

Сесото грамматикасының ең айқын қасиеттері, сондай-ақ оны банту тілі екенін көрсететін ең маңызды белгілері – оның есімдердің жіктелуі және сөздердің үйлесім жүйелері. Грамматикалық жіктелу жүйесі жыныстық айырмашылықты көрсетпейді, шындығында банту тілдерінің көпшілігінде грамматикалық түрде жыныс белгіленбеген. Банту тілдерінің тағы бір белгілі қасиеті – олардың біріктіруші морфологиясы. Бұған қоса, оларда грамматикалық жақ жүйесі болмайды, есімдердің рөлі сөздердің ретімен анықталады.

Бағдарламалық жасақтама

Сесото тілінде OpenOffice.org және Mozilla, OpenOffice.org, Mozilla Firefox веб-браузері, және Mozilla Thunderbird электрондық пошта бағдарламасы үшін әріптемелерді тексеруші.