Кіріспе

Өндіріс тәжірибесі артумен байланысты шығындардың төмендеуі.

Тауар өндіру тәжірибесі мен оның өндіріс тиімділігі арасындағы қатынасты түсіндіру.

Өнеркәсіпте үйрену немесе тәжірибе қисығының модельдері тауар өндіру тәжірибесі мен өндіріс тиімділігі арасындағы байланысты көрсетеді, атап айтқанда, күш-жігерге инвестиция салғаннан кейін тиімділіктің артуын. Бұл әсер шығындар мен нарық үлесіне зор әсер етеді, соның нәтижесінде бәсекеге қабілеттілік уақыт өте келе артады.

Тарих: психологиялық оқыту қисықтарынан оқыту қисық эффектіне дейін

Оқу қисықтарының алғашқы эмпирикалық демонстрациясын 1885 жылы неміс психологы Герман Эббингауз жасады. Эббингауз сөздік стимулдарды жаттаудың қиындығын зерттеді. Ол сөздер жинағын жаттаудағы тәжірибе (жаттау және тексеру) артуымен бірге нәтижелердің де пропорционалды түрде жақсаратынын анықтады. (Оқу қисығы мақаласында оқудың күрделі процестері туралы толыққанды мәлімет берілген.)

Райт заңы және оқыту қисық эффектісін ашу

Бұл кейінірек былай жалпыланды: тапсырма неғұрлым көп орындалса, әрбір келесі ретте оны орындауға соғұрлым аз уақыт қажет болады. Бұл қатынасты алғаш рет 1936 жылы АҚШ-тағы Curtiss Wright компаниясының инженері Теодор Пол Райт өндіріс ортасында анықтады. Райт ұшақ өндірісі екі есе артқан сайын, жаңа ұшақтың өндірісіне жұмсалатын еңбек уақыты 20%-ға төмендейтінін анықтады. Бұл құбылыс «Райт заңы» деп аталады. Басқа салаларда жүргізілген зерттеулер әртүрлі пайыздық көрсеткіштерді (бірнеше пайыздан 30%-ға дейін) көрсетті, бірақ көп жағдайда әрбір саладағы көрсеткіш тұрақты пайыздық мәнді құрады және өндіріс көлеміне қарамастан өзгермеді. Оқу қисығы моделі өндірілген заттардың жалпы саны екі еселенген сайын, шығындар белгілі бір пропорцияда төмендейді деп тұжырымдайды. Кез келген тауар немесе қызметтің өндірісінде оқу қисығының немесе тәжірибе қисығының әсері байқалады. Жинақталған өндіріс көлемі екі еселенген сайын, қосылған құнға байланысты шығындар (әкімшілік, маркетинг, тарату және өндіріс сияқты) тұрақты пайызбен төмендейді. «Тәжірибе қисығы» терминін Бостон консалтингтік тобының (BCG) негізін қалаушы Брюс Д. Хендерсон 1960 жылдары жалпы шығындардың өзгеруін талдау нәтижесінде ұсынды. BCG-нің 1960 және 70 жылдардағы зерттеулері әртүрлі салаларда тәжірибе қисығының 10%-дан 25%-ға дейінгі әсерін анықтады.

Эффекттің стратегиялық салдары

Хендерсон тәжірибе қисығының дамуы туралы жазды. Хендерсонның айтуынша, BCG-нің процестік өнеркәсіпте уақыт өте келе өндіріс шығындарын түсіндіруге жасаған алғашқы "әрекеті" 1966 жылы басталды. Мұның негізі – қызмет көлемінің артуы оқуға, оқудың артуы шығындардың төмендеуіне, шығындардың төмендеуі бағаның төмендеуіне, бағаның төмендеуі нарық үлесінің өсуіне, ал нарық үлесінің өсуі рентабельділіктің артуына және нарықта басымдыққа алып келеді. Бұл әсіресе, егер фирма нарық үлесі бойынша алғашқы жетекшілікке ие болса, маңызды болды. Компания бәсекеге қабілетті болу үшін жеткілікті нарық үлесіне ие бола алмаса, сол бизнестен шығып, тәжірибе әсерін пайдалануға және нарық үлесін (көбінесе басым) алуға болатын ресурстарды шоғырландыру керек. BCG стратегиялықтары осы стратегияны басқару үшін BCG матрицасы сияқты өнім портфелі техникаларын (ішінара) әзірледі. Тәжірибе қисығы стратегиясының бір салдары – үнемделген шығындарды пайданың өсуі емес, бағаның төмендеуі арқылы бөлу керек. BCG стратегиялықтары қысқа мерзімде жоғары пайда әкелсе де, салыстырмалы түрде жоғары бағаны сақтап қалу стратегияның ұзақ мерзімде сәтсіздікке ұшырауына себеп болады деп есептеді. Жоғары пайда бәсекелестерді нарыққа кіруге ынталандырады, бағаның күрт төмендеуіне және бәсекелестікке әкеп соғады. Егер өндіріс бірлігінің құны төмендегенде (тәжірибе қисығының әсерінен) бағалар төмендетілсе, бәсекеге қабілеттілікке кедергі келтіріледі, ал нарық үлесінің өсуі жалпы рентабельділікті арттырады.

Сындар

Эрнст Р. Берндт көптеген ұйымдарда тәжірибе әсерлері масштабты экономикамен (өндіріс көлемінің артуынан туындайтын тиімділік) тығыз байланысты екенін, оларды бөліп қарастыру мүмкін емес екенін айтады. Іс жүзінде, бұл көзқарас масштабты экономиканың тәжірибе әсерлерімен (қайталама іс-әрекеттерден алынған оқу мен тәжірибе нәтижесінде туындайтын тиімділік) сәйкес келетінін көрсетеді. Дегенмен, бұл тәсіл екеуінің де себептік факторлар екенін қабылдайды. Масштабты экономика тәжірибе алуға жағдай жасайды, ал тәжірибе масштабты экономиканы қамтамасыз етуі мүмкін. Портердің өнімді дифференциациялауға және нарықты сегменттеуге негізделген жалпы стратегиялары сияқты, төменші бірлік құнына тәуелді емес көшбасшылықтың баламалы стратегиялары ұсынылған. Білім алу қисығының әсерін пайдаланып бәсекелестік артықшылығын жақсартуға жасалған әрекеттер, мысалы, өндірісті алдын ала кеңейту, шектеулі рационалдық және ұзақ өмір сүретін өнімдер сияқты факторларға байланысты сынға ұшырады. Көп таралған жол әсері адамдардың тәжірибе қисығының әсерін жоғары бағалауына алып келуі мүмкін.