Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы адам жегіштік оқиғасы
New Zealand cannibalism incident
Бойд қырғыны 1809 жылдың желтоқсанында болды, сол кезде Жаңа Зеландияның солтүстігіндегі Вангароа портындағы Нгати Пу маорилері британдық бригантина кемесі Бойдтың 66 мен 70 еуропалық экипаж мүшесін өлтіріп, жеді. Бұл Жаңа Зеландияда маорилер өлтірген еуропалықтардың ең көп саны болды. Маори шабуылы, олардың рангитирасы немесе Нгати Пу басшысы Те Араның Бойд кемесімен Сидней Ковынан, Жаңа Оңтүстік Уэльске қайтып келгендегі қамшылауына жауап ретінде жасалды. Те Ара кемеде ұрлық жасады деп айыпталды және тоғыз құйрықты қамшымен жазаланды. Басқа нұсқа бойынша, ол басшының ұлы болған және кемеде теңізші болып жұмыс істеу арқылы жол ақысын төлеуден бас тартқаны үшін жазаланған. Бойд Вангароаға тоқтағаннан кейін үш күн өткен соң, маорилер түнгі шабуыл жасап, экипажды өлтірді. Кемені басып алғаннан кейін жолаушылар палубаға шығарылып, өлтіріліп, кесілді. Кейбір еуропалықтар жасырынуға тырысты, ал басқаларын Бойдпен сауда жасауға келген тағы бір маори басшысы жағаға алып кетті. 1810 жылдың наурыз айында еуропалық кит аулаушылар, бұл маорилер өлтіруге бұйрық берді деген қате пікірде, Бойд қырғынына жаза ретінде Ухангароадан оңтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жердегі Нгапухи басшысы Те Пахидің аралдық па-ына шабуыл жасады. Бұл қақтығыста 16 мен 60 аралығында маори және бір еуропалық қаза тапты. Оқиға туралы хабарлар елге алғашқы миссионерлік сапарларды кешіктірді және келесі бірнеше жылда кеме сапарларының саны "деярлы тоқтады". Қырғыннан кейін маорилер Бойдты өз ауылдарына алып кетіп, жүк қоймасындағы бочкалардан оқ-дәріні алуға тырысты. Оқ-дәрі тасқа тиген кезде тұтанып, кемені мыс қаптамасының су сызығына дейін өртеп жіберді. Маорилер күйген қабықты тапу деп жариялады, яғни қасиетті немесе тыйым салынған.
The Boyd massacre occurred in December 1809 when Māori of Ngāti Pou from Whangaroa Harbour in northern New Zealand killed and ate between 66 and 70 European crew members from the British brigantine ship Boyd. This was the highest number of Europeans killed by Māori in a single event in New Zealand. The Māori attack was in retaliation for the whipping of their rangatira or chief of Ngāti Pou, Te Ara, on his voyage back from Sydney Cove, New South Wales aboard the Boyd. Te Ara had been wrongly accused of onboard theft and was punished with a cat o' nine tails. According to another version, he was the son of a chief and had been punished because he had refused to pay for his passage on the ship by working as a seaman. Three days after the Boyd moored at Whangaroa, the Māori launched a night attack, killing the crew. After capturing the ship, the passengers were taken on deck where they were killed and dismembered. A few Europeans managed to hide and others were taken ashore by another Māori chief who had come to trade with the Boyd. In March 1810, European whalers, in the mistaken belief that these Māori had ordered the killings, attacked the island pa of Chief Te Pahi of Ngāpuhi about 60 km south east of Whangaroa in retribution for the Boyd killings. Between 16 and 60 Maori and one European died in the clash. News of the events delayed the first missionary visits to the country, and caused the number of shipping visits to fall to "almost nothing" over the next few years. After the massacre, the Māori took the Boyd back to their village where they tried to extract the gunpowder from the barrels in the hold. The gunpowder ignited when a flint was struck burning the ship down to the waterline of its copper sheathing. The Māori declared the burnt out hull tapu, sacred or prohibited.
Өмірбаян
Бойд 395 тонналық (брутто тоннаж) бригантина болатын, ол тұтқындарды Жаңа Оңтүстік Уэльске жеткізіп, 1809 жылғы қазан айында Австралияның Сидней шығанағынан Жаңа Зеландияның Нортленд түбегінің шығыс жағалауындағы Ухангароаға каури ағашын алу үшін бағытталды. Кемені капитан Джон Томпсон басқарды және оның бортында шамамен 70 адам болды. Кемеде бірнеше жолаушы болды, оның ішінде мерзімі біткен сотталғандар мен өз отанына қайтып келе жатқан төрт немесе бес жаңазеландиялық кірді. Соңғылардың арасында Ухангароадан шыққан маори вождінің ұлы, Те Ара немесе Тарра, экипажға Джордж ретінде танымал болды. Те Ара Оңтүстік мұхитындағы аралдарға терікшілер экспедициясымен бірге әртүрлі кемелерде бір жылдан астам уақыт өткізген. Бойдта ол кемеде жұмыс істеуі керек еді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ол ауру болғандықтан немесе вождь ұлы болғандықтан жұмыстан бас тартқан. Тағы бір мәліметте кемедегі аспаз қасықтарды кездейсоқ түрде теңізге лақтырып жіберіп, өзін қамшылаудан сақтану үшін Те Ара оларды ұрлаған деп айыптаған. Александр Берри оқиғаны сипаттаған хатында: «Капитан шағын ұрлыққа тым асығыс реакция жасады», - деді. Себебі қандай болса да, капитан оны тамақтан айырды, кеме тіреуіне байлап, тоғыз құйрықты қамшымен салды. Те Араға жасалған бұл қатысу оның үті, яғни кек алуға ұйтқы болды. Те Ара капитанның сенімін қайтарып, оны Ухангароа шығанағына кіруге көндірді, бұл оған қажетті ағаш ресурстарын алудың ең қолайлы жері екенін мәлімдеді. Күн батқанда, жасырынған топ қайыққа мініп, түнде Бойдтың қасына жақындап, экипажпен кездесті. Басқа маори каноэлері шабуылға берілген сигналды күтті. Алғашқы құрбан болған кеме офицері болды: шабуылдаушылар палуба бойымен тым-тыныш қозғалып, барлық экипажды жасырын өлтірді. Жолаушылар палубаға шақырылып, өлтіріліп, денелері бөлінді. Бес адам мачтаның жоғары жағындағы қадаларда жасырынды, онда олар оқиғаның куәгері болды.
Boyd was a 395 ton (bm) brigantine that had brought convicts to New South Wales and then in October 1809 sailed from Australia's Sydney Cove to Whangaroa on the east coast of New Zealand's Northland Peninsula to pick up kauri spars. The ship was under the command of Captain John Thompson and carried about 70 people. The ship carried several passengers, including ex convicts who had completed their transportation sentences and four or five New Zealanders who were returning to their homeland. Among the latter was Te Ara, or Tarrah, known to the crew as George, the son of a Māori chief from Whangaroa. Te Ara had spent more than a year on board different vessels that included a sealing expedition to islands in the Southern Ocean. On the Boyd he was expected to work his passage on the ship. Some accounts state that he declined to do so because he was ill or because of his status as a chief's son. Another account states that the ship's cook accidentally threw some pewter spoons overboard and accused Te Ara of stealing them to avoid being flogged himself. Alexander Berry, in a letter describing the events, said: "The captain had been rather too hasty in resenting some slight theft." Whatever the reason, the result was that the captain deprived him of food and had him tied to a capstan and whipped with a cat o' nine tails. This treatment of Te Ara prompted him to seek utu, or revenge. Te Ara regained the confidence of the captain and persuaded him to put into Whangaroa Bay, assuring him that it was the best place to secure the timber he desired. At dusk the disguised group manned the longboat, and at nightfall they slipped alongside the Boyd and were greeted by the crew. Other Māori canoes awaited the signal to attack. The first to die was a ship's officer: the attackers then crept around the deck, stealthily killing all the crew. The passengers were called to the deck and then killed and dismembered. Five people hid up the mast among the rigging, where they witnessed the events.
Тірі қалғандар
Келесі күні таңертең аман қалғандар Те Пахи басшыны алып келе жатқан үлкен каноені көрді. Басшы Вхангароа маорилерімен сауда жасау үшін осы аймаққа келген еді. Еуропалықтар Те Пахидің каноэсінен көмек сұрады. Те Пахи Бойдтан аман қалғандарды жинағаннан кейін, олар жағаға бет алды, бірақ екі Вхангароа каноэсі оларды қуды. Те Пахи аман қалғандардың жағадан қашып бара жатқанын, ал қуғыншылардың бірінен басқаларын ұстап өлтіргенін көрді. Қырғыннан бес адам аман қалды: Энн Морли және оның баласы, кабинада; шәкірт Томас Дэвис (немесе Дэвисон), жүк қоймасында жасырылған; екінші серік; және екі жасар Элизабет "Бетси" Брутонды жергілікті басшы алып кетті, ол оның шашына қауырсын тағып, үш апта бойы өзінде сақтап тұрды. Екінші серік балық аулауға арналған ілмек жасауға мәжбүр болды, бірақ оның шеберлігі ұстағандарға ұнамады, сондықтан оны да өлтіріп жеді. Капитан Берри қырғынға жауапты екі маори басшысын тұтқындады, бастапқыда оларды аман қалғандарды қайтару үшін құн төлеу ретінде ұстады. Аман қалғандар қайтып келгеннен кейін, Берри басшыларға Бойдтың құжаттарын бермесе, оларды Еуропаға қылмыстары үшін жауап беруге әкететінін айтты. Ол құжаттарды алған соң, басшыларды босатты. Олардың босатылу шарты ретінде, олардың "дәрежесінен төмендетіліп, оның құлдарының қатарына қосылатынын" талап етті, бірақ ол бұл талап орындалатынына сенбеді. Олар мейірімге ризашылық білдірді. Берридің бұл әрекеті басшылар өлім жазасына кесілгенде болған қан төгілуді болдырмады. Құтқарылған төрт адам Берридің кемесіне мінгізіліп, Жақсы Үміт мүйісіне (Cape of Good Hope) жол тартты. Бірақ кеме дауылға ұшырап, зақымданды, жөндеуден кейін Перудың Лима қаласына жетті. Миссис Морли Лима қаласында қайтыс болды. Дэвис немесе Дэвисон аталған бала Лимадан Англияға «Архигерцог Чарльз» кемесімен барып, кейін Жаңа Оңтүстік Уэльсте Берри үшін жұмыс істеді. Ол 1822 жылы Берримен бірге Шоалхейвен өзенінің кіреберісін зерттеу кезінде суға батып кетті. Миссис Морлидің баласы мен Бетси Брутонды Берри Рио-де-Жанейроға алып барды, одан олар 1812 жылдың мамыр айында «Аталанта» кемесімен Сиднейге оралды. Бетси Брутон зерттеуші Чарльз Тросбидің туысы Чарльз Тросбиге үйленді және 1891 жылы қайтыс болды.
The next morning the survivors saw a large canoe carrying chief Te Pahi from the Bay of Islands enter the harbour. The chief had come to the area to trade with the Whangaroa Māori. The Europeans called out to Te Pahi's canoe for help. After Te Pahi had gathered the survivors from the Boyd, they headed for shore, but two Whangaroa canoes pursued them. As the survivors fled along the beach, Te Pahi watched as the pursuers caught and killed all but one. Five people were spared in the massacre: Ann Morley and her baby, in a cabin; apprentice Thomas Davis (or Davison), hidden in the hold; the second mate; and two year old Elizabeth "Betsey" Broughton, taken by a local chief who put a feather in her hair and kept her for three weeks before she was rescued. The second mate was initially forced to make fish hooks, but his captors found his skill unsatisfactory, so they killed and ate him, too. Captain Berry captured two Māori chiefs responsible for the massacre, at first holding them for ransom for the return of survivors. After the survivors were returned, Berry told the chiefs that they would be taken to Europe to answer for their crimes unless they released the Boyd's papers. After the papers were given to him, he released the chiefs. He made it a condition of their release that they would be "degraded from their rank, and received among the number of his slaves", although he never expected this condition to be complied with. They expressed gratitude for the mercy. Berry's gesture avoided further bloodshed, an inevitability had the chiefs been executed. The four people rescued were taken on board Berry's ship bound for the Cape of Good Hope. However, the ship encountered storms and was damaged, and after repairs arrived in Lima, Peru. Mrs Morley died while in Lima. The boy, called Davis or Davison, went from Lima to England aboard the Archduke Charles, and later worked for Berry in New South Wales. He drowned while exploring the entrance to the Shoalhaven River with Berry in 1822. Mrs Morley's child and Betsy Broughton were taken onwards by Berry to Rio de Janeiro, from where they returned to Sydney in May 1812 aboard Atalanta. Betsy Broughton married Charles Throsby, nephew of the explorer Charles Throsby, and died in 1891.
Салдары
1810 жылдың наурыз айында бес кит аулау кемесінің (Аталанта, Диана, Эксперимент, Персеверанс, Спек және Нью-Зеландер) теңізшілері кек алу мақсатымен шабуыл жасады. Олардың нысаны – Уайроа шығанағындағы Моту Апо аралындағы Те Пахиге тиесілі па, ол Бойд кемесінің апаттан құтқарылғандарын құтқаруға тырысып, кейін олардың қаза болғанын көрген басшы. Кейін Те Пахи Бойд кемесінен кішкентай қайық пен басқа да олжаны қабылдады, ал оның аты Бойдты қырғынға ұйытқы болған Те Пухи есімімен шатастырылды. Бұл сенімділік Самуэль Марсденге тиесілі, ол Бойдты кек ретінде Те Ара (Джордж) пен оның інісі Те Пухи тартып алғанын айтқан көрнекті миссионер еді. Шабуыл кезінде 16 мен 60 аралығында маорилер мен бір теңізші қаза тапты. Еуропаға «сол қарғысқа толы жағалауға» бару қаупінен ескерту таратылды, себебі адам жегіштер жеп қоюы мүмкін еді. Келесі үш жыл ішінде Жаңа Зеландияға кемемен жүру «дегенге келмейтіндей азайды».
In March 1810, sailors from five whaling ships ( Atalanta, Diana, Experiment, Perseverance, Speke, and New Zealander) launched a revenge attack. Their target was the pa on Motu Apo island in Wairoa Bay belonging to Te Pahi, the chief who tried to rescue the Boyd survivors and then saw them killed. Te Pahi had later accepted one of the Boyd's small boats and some other booty, and his name was confused with that of Te Puhi, who was one of the plotters of the massacre. This was the belief of Samuel Marsden, the prominent early missionary who said it was Te Ara (George) and his brother Te Puhi who took Boyd as revenge. In the attack between 16 and 60 Māori and one sailor were killed. A notice was printed and circulated in Europe advising against visiting "that cursed shore" of New Zealand, at the risk of being eaten by cannibals. Shipping to New Zealand "fell away to almost nothing" during the next three years.