Америкалық Адам Құқықтары Конвенциясы: 1969 жылғы халықаралық құжат

Кіріспе

1969 жылғы халықаралық адам құқықтары туралы құжат

Адам құқықтары жөніндегі Америкалық конвенция, сондай-ақ Сан-Хосе шарты деп белгілі, – халықаралық адам құқықтары туралы құжат. Ол 1969 жылғы 22 қарашада Коста-Риканың Сан-Хосе қаласында Батыс жарты шар елдерінің көпшілігі тарапынан қабылданды. 1978 жылғы 18 шілдеде он бірінші ратификация құжаты (Гренаданың құжаты) тапсырылғаннан кейін күшіне енді. Конвенцияның орындалуын қадағалауға жауапты органдар – Америка мемлекеттері ұйымының (OAS) құрамындағы Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия және Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық соты болып табылады.

Мазмұны мен мақсаты

Конвенцияның преамбуласына сәйкес, оның мақсаты – «осы жарты шарда демократиялық институттар аясында адамның негізгі құқықтарына құрмет көрсетілген жеке бостандық пен әлеуметтік әділдік жүйесін нығайту». I тарауда Конвенцияда көзделген құқықтарды өз юрисдикциясындағы барлық адамдарға қамтамасыз ету және оларды Конвенцияға сәйкес келтіру үшін қатысушы мемлекеттердің ішкі заңдарын бейімдеу жөніндегі жалпы міндеттемелері белгіленген. II тараудың 23 бабында барлық адамдарға тиесілі жеке азаматтық және саяси құқықтар тізімі келтірілген, соның ішінде «жалпы алғанда, тұқымдану сәтінен бастап» өмір сүру құқығы, адамгершілікпен қарау, әділ сот, жеке өмірге қатысты құқық, ар-ождан бостандығы, жиналыс бостандығы, қозғалыс бостандығы және т.б. 13-бапта «соғысқа шақыру және ұлттық, нәсілдік немесе діни жеккөрушілікті қоздыру, егер ол заңсыз зорлық-зомбылыққа немесе кез келген адамға қарсы басқа да осындай әрекеттерге шақыруды білдірсе, нәсіліне, түсіне, дініне, тіліне немесе ұлттық тегіне қарамастан» заңмен жазаланатын қылмыс ретінде қарастырылады. Бұл ереже Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 20-бабының ықпалымен қабылданды. III тараудағы бір ғана бап экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға қатысты. Бұл мәселеге берілген біршама қысқаша көңіл, он жылдай уақыттан кейін Сан-Сальвадор хаттамасымен (төменде қараңыз) кеңейтілді. IV тарауда белгілі бір құқықтарды уақытша тоқтата тұруға болатын жағдайлар, мысалы, төтенше жағдай кезінде, сондай-ақ мұндай тоқтата тұрудың жарамды болуы үшін орындалуы тиіс рәсімдер сипатталады. Алайда, ол 3-бапты (заңды тұлға болу құқығы), 4-бапты (өмір сүру құқығы), 5-бапты (адамгершілікпен қарау құқығы), 6-бапты (құлдықтан босату), 9-бапты (кейінге қарай қолданылатын заңдардан босату), 12-бапты (сенім және дін бостандығы), 17-бапты (отбасы құру құқығы), 18-бапты (аты-жөніне құқығы), 19-бапты (баланың құқықтары), 20-бапты (ұлттылыққа құқығы), 22-бапты (пана беру құқығы және қайтаруға болмайтын жағдай) немесе 23-бапты (мемлекеттік басқаруға қатысу құқығы) тоқтата тұруға рұқсат бермейді. V тарауда адам құқықтары мен міндеттерінің бұрынғы Американдық құқықтар мен міндеттер туралы декларациясында бекітілгендей, құқықтар мен міндеттер арасындағы тепе-теңдікке назар аударылып, жеке адамдардың құқықтарымен қатар жауапкершіліктері де бар екендігі атап өтіледі. VI, VII, VIII және IX тарауларда Конвенцияның орындалуын қадағалауға жауапты екі органның құрылуы мен жұмыс істеуіне қатысты ережелер бар: Вашингтонда орналасқан Америкааралық комиссия және Сан-Хоседе (Коста-Рика) орналасқан Америкааралық сот. X тарауда Конвенцияны ратификациялау, оған өзгертулер енгізу немесе оған ескертулер қосу, немесе оны денонсациялау механизмдері қарастырылған. XI тарауда әртүрлі уақытша ережелер келтірілген. Кейінгі жылдары Америка конвенциясына қатысушы мемлекеттер оның ережелерін екі қосымша хаттамамен толықтырды. Біріншісі – Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар саласындағы Адам құқықтары туралы американдық конвенцияға қосымша хаттама (көбінесе «Сан-Сальвадор хаттамасы» деп аталады) 1988 жылдың 17 қарашасында Сальвадордың Сан-Сальвадор қаласында қол қою үшін ашылды. Ол Америкааралық адам құқықтары жүйесін экономикалық, әлеуметтік және мәдени салаларда екінші буын құқықтарының қорғалуын бекітіп, оны жоғары деңгейге көтеруге бағытталған әрекет болды. Хаттаманың ережелері еңбекке, денсаулық сақтауға, тамаққа және білім алуға құқық сияқты салаларды қамтиды. Ол 1999 жылдың 16 қарашасында күшіне енді және 16 мемлекет ратификациялады (төменде қараңыз). Екіншісі – өлім жазасын жою туралы Америка адам құқықтары жөніндегі конвенциясына хаттама 1990 жылдың 8 маусымында Парагвайдың Асунсьон қаласында қабылданды. Америка конвенциясының 4-бабында мемлекеттердің өлім жазасын қолдану мүмкіндігіне қатаң шектеулер қойылған болса да, ол тек ең ауыр қылмыстар үшін ғана қолданылады; бір рет жойылғаннан кейін қайта қалпына келтірілмейді; саяси қылмыстар немесе жалпы қылмыстар үшін қолданылмайды; 18 жастан кіші немесе 70 жастан асқан адамдарға немесе жүкті әйелдерге қарсы қолданылмайды. Осы күнге дейін оны 13 мемлекет ратификациялады (төмендегі бетті қараңыз).

According to its preamble, the purpose of the Convention is "to consolidate in this hemisphere, within the framework of democratic institutions, a system of personal liberty and social justice based on respect for the essential rights of man." Chapter I establishes the general obligation of the states parties to uphold the rights set forth in the Convention to all persons under their jurisdiction, and to adapt their domestic laws to bring them into line with the Convention. The 23 articles of Chapter II give a list of individual civil and political rights due to all persons, including the right to life "in general, from the moment of conception", to humane treatment, to a fair trial, to privacy, to freedom of conscience, freedom of assembly, freedom of movement, etc. Article 13 prohibits "any propaganda for war and any advocacy of national, racial, or religious hatred that constitute incitement to lawless violence or to any other similar action against any person on any grounds including those of race, color, religion, language, or national origin" to be considered as offence punishable by law. This provision is established under influence of Article 20 of the International Covenant of Civil and Political Rights. The single article in Chapter III deals with economic, social, and cultural rights. The somewhat cursory treatment given to this issue here was expanded some ten years later with the Protocol of San Salvador (see below). Chapter IV describes those circumstances in which certain rights can be temporarily suspended, such as during states of emergency, and the formalities to be followed for such suspension to be valid. However, it does not authorize any suspension of Article 3 (right to juridical personality), Article 4 (right to life), Article 5 (right to humane treatment), Article 6 (freedom from slavery), Article 9 (freedom from ex post facto laws), Article 12 (freedom of conscience and religion), Article 17 (right to family), Article 18 (right to the name), Article 19 (rights of the child), Article 20 (right to nationality), Article 22 (right of asylum and non refoulement) or Article 23 (right to participate in government). Chapter V, with a nod to the balance between rights and duties enshrined in the earlier American Declaration of the Rights and Duties of Man, points out that individuals have responsibilities as well as rights. Chapters VI, VII, VIII, and IX contain provisions for the creation and operation of the two bodies responsible for overseeing compliance with the Convention: the Inter American Commission, based in Washington, D. C., United States, and the Inter American Court, headquartered in San José, Costa Rica. Chapter X deals with mechanisms for ratifying the Convention, amending it or placing reservations in it, or denouncing it. Various transitory provisions are set forth in Chapter XI. In the ensuing years, the states parties to the American Convention have supplemented its provisions with two additional protocols. The first, the Additional Protocol to the American Convention on Human Rights in the area of Economic, Social, and Cultural Rights (more commonly known as the "Protocol of San Salvador"), was opened for signature in the city of San Salvador, El Salvador, on 17 November 1988. It represented an attempt to take the inter American human rights system to a higher level by enshrining its protection of so called second generation rights in the economic, social, and cultural spheres. The protocol's provisions cover such areas as the right to work, the right to health, the right to food, and the right to education. It came into effect on 16 November 1999 and has been ratified by 16 nations (see below). The second, the Protocol to the American Convention on Human Rights to Abolish the Death Penalty, was adopted at Asunción, Paraguay, on 8 June 1990. While Article 4 of the American Convention had already placed severe restrictions on the states' ability to impose the death penalty – only applicable for the most serious crimes; no reinstatement once abolished; not to be used for political offenses or common crimes; not to be used against those aged under 18 or over 70, or against pregnant women – signing this protocol formalizes a state's solemn commitment to refrain from using capital punishment in any peacetime circumstance. To date it has been ratified by 13 nations (see below).

Америкааралық соттың түсіндірмесі

Америкааралық сот Америкалық конвенцияны кеңінен түсіндіреді. Ол оны адам құқығын қорғау принципіне сәйкес, даму үрдісінде және басқа шарттар мен халықаралық құқықтың нормативтік емес актілерін пайдалана отырып түсіндіреді. Осының нәтижесінде Америкааралық сот Америкалық конвенцияның мазмұнын іс жүзінде өзгертеді.