Қоғамтану теориясы: Функционализм – қоғамды тұрақтылықты қамтамасыз ететін бір-бірімен байланысты жүйе ретінде қарастырады. Әлеуметтік құрылымдар мен функцияларын зерттейді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қоғамның әлеуметтану теориясы
Sociological theory of society
Құрылымдық функционализм немесе жай ғана функционализм – "қоғамды бірлік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін бірлесіп жұмыс істейтін күрделі жүйе ретінде қарастыратын теорияны құру аясы". Бұл көзқарас қоғамды макро деңгейде қарастырады, яғни қоғамды тұтастай қалыптастыратын әлеуметтік құрылымдарға кеңінен назар аударады. Бұл тәсіл әлеуметтік құрылым мен әлеуметтік функцияларды зерттейді. Функционализм қоғамды оның құрамдас бөліктері – нормалар, әдет-ғұрыптар, дәстүрлер және институттардың атқаратын қызметі тұрғысынан қарастырады. Герберт Спенсер тарапынан танымал болған органикалық немесе биологиялық аналогия қоғамның осы бөліктерін адам денесінің "органдары" ретінде бейнелейді, олар "дене" тұтастай дұрыс жұмыс істеуі үшін күш жұмсайды. Ең қарапайым түсіндірмесінде, бұл "әрбір ерекшелік, әдет-ғұрып немесе амалдың, тұрақты және біртұтас жүйеде атқаратын қызметін мүмкіндігінше нақты анықтауға жасалған тырысқандық" болып табылады. Талкотт Парсонс үшін "құрылымдық функционализм" – бұл әлеуметтік ғылымның әдістемелік дамуының нақты бір кезеңін сипаттаған, нақты бір ойлау мектебі емес.
Structural functionalism, or simply functionalism, is "a framework for building theory that sees society as a complex system whose parts work together to promote solidarity and stability". This approach looks at society through a macro level orientation, which is a broad focus on the social structures that shape society as a whole, This approach looks at both social structure and social functions. Functionalism addresses society as a whole in terms of the function of its constituent elements; namely norms, customs, traditions, and institutions. A common analogy called the organic or biological analogy, popularized by Herbert Spencer, presents these parts of society as human body "organs" that work toward the proper functioning of the "body" as a whole. In the most basic terms, it simply emphasizes "the effort to impute, as rigorously as possible, to each feature, custom, or practice, its effect on the functioning of a supposedly stable, cohesive system". For Talcott Parsons, "structural functionalism" came to describe a particular stage in the methodological development of social science, rather than a specific school of thought.
Роберт Мертон
Роберт К. Мертон функционалистік ойды маңызды түрде жетілдірді. Мертон үлкен теорияға қарағанда орташа деңгейдегі теорияға басымдық берді, яғни ол Парсонстың ойлауының кейбір шектеулерімен нақтырақ күресе алды. Мертон кез келген әлеуметтік құрылымның көптеген функциялары бар екеніне, ал кейбіреулері басқаларына қарағанда айқынрақ болатынына сенді. Ол сондай-ақ ауытқушылық ұғымын дамытты және айқын және жасырын функциялар арасындағы айырманы жасады. Айқын функциялар – кез келген әлеуметтік үлгінің танылған және мақсатталған салдары. Жасырын функциялар – кез келген әлеуметтік үлгінің танылмаған және қаламаған салдары. Бұл себебі барлық құрылымдардың да қоғам үшін пайдалы емес. Кейбір амалдар тек үстем тұлға немесе топ үшін ғана пайдалы. Шығу тегі есептелмейтін ата-анасы арқылы туыстық байланыстар тек қосымша немесе екінші деңгейлі деп есептеледі (Фортес «толықтырушы ұрпақ» ұғымын жасады), ал туыстық қатынасты шығу тегі арқылы есептеу – әлеуметтік жүйелердің негізгі ұйымдастырушы күші саналады. Бір тұқымнан шыққандықтың маңыздылығына баса назар бергендіктен, бұл жаңа туыстық теория «шығу тегі теориясы» деп аталды. Шығу тегі теориясы бірден сынға ұшырады. Көптеген африкалық тайпалық қоғамдар осы қарапайым модельге өте жақсы сәйкес келді, бірақ Пол Ричардс сияқты африкалық зерттеушілер Фортес пен Эванс Притчардтың ішкі қайшылықтарды әдейі азайтып, жергілікті туыстық жүйелердің тұрақтылығына және олардың қоғамды ұйымдастырудағы маңыздылығына тым көп мән бергенін дәлелдеді. Адамдардың жеке мүддесі, маневрлеу, манипуляциялау және бәсекелестік назардан тыс қалды. Сонымен қатар, шығу тегі теориясы неке мен туыстық байланыстардың маңыздылығын елемеді, олар Леви-Стросс атымен белгілі құрылымдық антропологияда басымдыққа ие болды, шығу тегінің рөлін шамадан тыс жоғары бағалау есебінен. Личтің сөзін келтірейік: «Матрилатеральды және аффинальды туыстық байланыстарға берілген маңыздылық түсіндірілмейді, керісінше, түсіндіруден қашып құтылады». Теорема көп жағдайда бұрыннан қалыптасқан құрылымдық функционализмнен туындайды, бірақ екі теорема бір-бірінен айтарлықтай өзгеше. Екеуі де әлеуметтік құрылымның көптеген өзара байланысты анықтамалық жүйелерден тұратынына сенімді болса да, биологиялық функционалистер жұмыс істейтін жүйеде әлеуметтік ынтымақтастық пен ұжымдық сананың қажеттігі туралы құрылымдық көзқарасты сынға алады. Мысалы, сәттілікке сенім; сәттілікке шамадан тыс сенім жағымсыз нәтижелерге, мысалы, құмар ойындарда ақшаның үлкен шығынына әкелуі мүмкін, бірақ биологиялық функционализм құмар ойыншының жаңадан пайда болған сәттілікті айыптау қабілеті оларды жеке кінәдан босатады, осылайша практикалық және жеке мақсатқа қызмет етеді деп санайды. Осыған байланысты биологиялық функционализм өмірде ешқандай прагматикалық мәселелерді шешпейтін жаман нәтижелердің жиі болатынын, бірақ когнитивтік психологиялық мотивация оң нәтижеге қол жеткізуге тырысып, оның соңғы сәтсіздігіне қарамастан, оң нәтижеге қол жеткізуге тырысқанын көрсетеді.
Robert K. Merton made important refinements to functionalist thought. Merton tended to emphasize middle range theory rather than a grand theory, meaning that he was able to deal specifically with some of the limitations in Parsons' thinking. Merton believed that any social structure probably has many functions, some more obvious than others. He also developed the concept of deviance and made the distinction between manifest and latent functions. Manifest functions referred to the recognized and intended consequences of any social pattern. Latent functions referred to unrecognized and unintended consequences of any social pattern. This is because not all structures are functional for society as a whole. Some practices are only functional for a dominant individual or a group. Affinal ties with the parent through whom descent is not reckoned, however, are considered to be merely complementary or secondary (Fortes created the concept of "complementary filiation"), with the reckoning of kinship through descent being considered the primary organizing force of social systems. Because of its strong emphasis on unilineal descent, this new kinship theory came to be called "descent theory". With no delay, descent theory had found its critics. Many African tribal societies seemed to fit this neat model rather well, although Africanists, such as Paul Richards, also argued that Fortes and Evans Pritchard had deliberately downplayed internal contradictions and overemphasized the stability of the local lineage systems and their significance for the organization of society. People's self interest, manoeuvring, manipulation and competition had been ignored. Moreover, descent theory neglected the significance of marriage and affinal ties, which were emphasized by Lévi Strauss's structural anthropology, at the expense of overemphasizing the role of descent. To quote Leach: "The evident importance attached to matrilateral and affinal kinship connections is not so much explained as explained away." In many ways, the theorem derives from the longer established structural functionalism, yet the two theorems diverge from one another significantly. While both maintain the fundamental belief that a social structure is composed of many interdependent frames of reference, biological functionalists criticise the structural view that a social solidarity and collective conscience is required in a functioning system. An example of this is the belief in luck as an entity; while a disproportionately strong belief in good luck may lead to undesirable results, such as a huge loss in money from gambling, biological functionalism maintains that the newly created ability of the gambler to condemn luck will allow them to be free of individual blame, thus serving a practical and individual purpose. In this sense, biological functionalism maintains that while bad results often occur in life, which do not serve any pragmatic concerns, an entrenched cognitive psychological motivation was attempting to create a positive result, in spite of its eventual failure.
Құлдырау
Құрылымдық функционализм 1940-1950 жылдары ықпалының ең жоғары нүктесіне жетті, бірақ 1960 жылдары қарқынды түрде төмендеді. 1980 жылдары Еуропада оның орнын негізінен қақтығысқа бағытталған тәсілдер, ал соңғы кезде структурализм иеленді. АҚШ-та кейбір сындық көзқарастар танымал болғанымен, ғылымның бағыты теориялық тұғырсыз, тәжірибеге негізделген орташа деңгейдегі теорияларға қарай өтті. Көптеген әлеуметтанушылар үшін функционализм енді "додо құсы сияқты жоқ". 1960 жылдары функционализмнің ықпалы төмендеген кезде, тілдік және мәдени өзгерістер әлеуметтік ғылымдарда көптеген жаңа бағыттарға әкелді: "Гидденс айтуынша, ортодоксалды консенсус 1960 және 1970 жылдардың соңында бұзылды, өйткені әртүрлі көзқарастардың ортақ негізі жойылды да, оның орнына көптеген бәсекелес перспективалар келді. Әлеуметтік теорияның бұл үшінші буыны феноменологиялық ықпалдағы тәсілдерді, сындық теорияны, этнометодологияны, символдық интеракционизмді, структурализмді, постструктурализмді, герменевтика дәстүріндегі және күнделікті тіл философиясындағы еңбектерді қамтиды". Эмпирикалық социологияда кездеспесе де, функционалистік тақырыптар социологиялық теорияда, әсіресе Луман мен Гидденс еңбектерінде сақталып қалды. Дегенмен, функционалистік талаптар көп деңгейлі таңдау теориясының дамуымен және топтардың әлеуметтік дилеммаларды қалай шешетіні туралы эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен нығайтылғандықтан, қайта жанданудың белгілері байқалады. Эволюциялық теорияның соңғы жетістіктері, әсіресе биолог Дэвид Слоан Уилсон және антропологтар Роберт Бойд пен Питер Ричерсонның еңбектері, көп деңгейлі таңдау теориясы арқылы құрылымдық функционализмге мықты қолдау көрсетті. Бұл теорияда мәдениет пен әлеуметтік құрылым топ деңгейінде Дарвиннің (биологиялық немесе мәдени) бейімделуі ретінде қарастырылады.
Structural functionalism reached the peak of its influence in the 1940s and 1950s, and by the 1960s was in rapid decline. By the 1980s, its place was taken in Europe by more conflict oriented approaches, and more recently by structuralism. While some of the critical approaches also gained popularity in the United States, the mainstream of the discipline has instead shifted to a myriad of empirically oriented middle range theories with no overarching theoretical orientation. To most sociologists, functionalism is now "as dead as a dodo". As the influence of functionalism in the 1960s began to wane, the linguistic and cultural turns led to a myriad of new movements in the social sciences: "According to Giddens, the orthodox consensus terminated in the late 1960s and 1970s as the middle ground shared by otherwise competing perspectives gave way and was replaced by a baffling variety of competing perspectives. This third generation of social theory includes phenomenologically inspired approaches, critical theory, ethnomethodology, symbolic interactionism, structuralism, post structuralism, and theories written in the tradition of hermeneutics and ordinary language philosophy." While absent from empirical sociology, functionalist themes remained detectable in sociological theory, most notably in the works of Luhmann and Giddens. There are, however, signs of an incipient revival, as functionalist claims have recently been bolstered by developments in multilevel selection theory and in empirical research on how groups solve social dilemmas. Recent developments in evolutionary theory—especially by biologist David Sloan Wilson and anthropologists Robert Boyd and Peter Richerson—have provided strong support for structural functionalism in the form of multilevel selection theory. In this theory, culture and social structure are seen as a Darwinian (biological or cultural) adaptation at the group level.
Сындар
1960 жылдары функционализм әлеуметтік өзгерістерді немесе құрылымдық қайшылықтар мен қақтығыстарды есепке ала алмағаны үшін сынға ұшырады (сондықтан оны көбінесе «консенсус теориясы» деп атады). Сонымен қатар, ол нәсілдік, гендерлік, кластық теңсіздіктерді елемеді, олар керісінше шиеленіс пен қақтығыс тудырады. Функционализмге тағылған екінші сынға – ол статикалық және өзгеріс ұғымын қамтымайды – деген қарсылық жоғарыда айтылды, Парсонстың теориясы өзгеріске мүмкіндік берсе де, ол реттелген өзгеріс процесі [Парсонс, 1961:38], динамикалық тепе-теңдік. Сондықтан Парсонстың қоғам туралы теориясын статикалық деп санау дұрыс емес. Әрине, ол тепе-теңдікке және әлеуметтік тәртіпке оралуға немесе жылдам қайтаруға баса назар аударады, бірақ бұл Парсонстың жазған кезінің (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және суық соғыстың басталған кезі) нәтижесі. Қоғам құлдилаған, қорқыныш кең етек алды. Ол кезде әлеуметтік тәртіп маңызды болды, және бұл Парсонстың әлеуметтік өзгерістерге емес, тепе-теңдік пен әлеуметтік тәртіпті қолдауға бейімділігінде көрінеді. Бұдан әрі, Дюркгейм функционалистік түсіндірмелермен қатар, гильдиялық социализмнің радикалды түрін жақтады. Марксизм де, әлеуметтік қайшылықтарды мойындаса да, функционалистік түсіндірмелерді қолданады. Парсонстың эволюциялық теориясы жүйелер мен қосалқы жүйелердің дифференциациялануын және қайта интеграциялануын сипаттайды, сонымен қатар қайта интеграцияға дейін уақытша қақтығысты да көрсетеді (сол жерде). «Функционалдық талдау кейбіреулерге табиғаты бойынша консервативті, ал басқаларына радикалды болып көрінуі мүмкін, бұл оның табиғаты бойынша екеуінің де бірі емес екенін көрсетеді». Күшті сынға функционализмнің таутологиялық екендігі туралы эпистемологиялық аргумент жатады, яғни ол әлеуметтік институттардың дамуын тек оларға тағайындалған әсерлерге сүйене отырып түсіндіруге тырысады, осылайша екеуін де дөңгелек тәсілмен түсіндіреді. Дегенмен, Парсонс өзінің теориясын құруда Дюркгеймнің көптеген тұжырымдамаларын тікелей пайдаланды. Дюркгейм әрине, құбылысты оның қоғамдағы қызметіне сілтеме жасап түсіндірген алғашқы теоретиктердің бірі болды. Ол «функцияны анықтау құбылысты толық түсіндіру үшін қажет» деді. Алайда Дюркгейм тарихи және функционалдық талдау арасында нақты айырма жасады, «әлеуметтік құбылысты түсіндіруді бастағанда, біз оны тудыратын себепті және оның атқаратын қызметін бөлек іздеуіміз керек» деді. Бұл жоғарыдағы сынға алынған детерминизмді жояды. Коэн қоғамның қажеттіліктерінен гөрі, оның диспозициялық фактілері бар екенін айтады: белгілі бір әлеуметтік институттардың болуын қолдайтын, бірақ оларды тудырмайтын әлеуметтік ортаның ерекшеліктері.
In the 1960s, functionalism was criticized for being unable to account for social change, or for structural contradictions and conflict (and thus was often called "consensus theory"). Also, it ignores inequalities including race, gender, class, which cause tension and conflict. The refutation of the second criticism of functionalism, that it is static and has no concept of change, has already been articulated above, concluding that while Parsons' theory allows for change, it is an orderly process of change [Parsons, 1961:38], a moving equilibrium. Therefore, referring to Parsons' theory of society as static is inaccurate. It is true that it does place emphasis on equilibrium and the maintenance or quick return to social order, but this is a product of the time in which Parsons was writing (post World War II, and the start of the cold war). Society was in upheaval and fear abounded. At the time social order was crucial, and this is reflected in Parsons' tendency to promote equilibrium and social order rather than social change. Furthermore, Durkheim favoured a radical form of guild socialism along with functionalist explanations. Also, Marxism, while acknowledging social contradictions, still uses functionalist explanations. Parsons' evolutionary theory describes the differentiation and reintegration systems and subsystems and thus at least temporary conflict before reintegration (ibid). "The fact that functional analysis can be seen by some as inherently conservative and by others as inherently radical suggests that it may be inherently neither one nor the other." Stronger criticisms include the epistemological argument that functionalism is tautologous, that is it attempts to account for the development of social institutions solely through recourse to the effects that are attributed to them and thereby explains the two circularly. However, Parsons drew directly on many of Durkheim's concepts in creating his theory. Certainly Durkheim was one of the first theorists to explain a phenomenon with reference to the function it served for society. He said, "the determination of function is necessary for the complete explanation of the phenomena." However Durkheim made a clear distinction between historical and functional analysis, saying, "When the explanation of a social phenomenon is undertaken, we must seek separately the efficient cause which produces it and the function it fulfills." This removes the determinism criticized above. Cohen argues that rather than needs a society has dispositional facts: features of the social environment that support the existence of particular social institutions but do not cause them.