Кіріспе
Құрама Штаттар Моррисонға қарсы, 529 U. S. 598 (2000) – АҚШ Жоғарғы Сотының 1994 жылғы Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңның бір бөлігі конституцияға қайшы деп танылған шешімі. Бұл шешімге сәйкес, заңның шарттары АҚШ Конгресіне Сауда туралы бап және Он төртінші түзетудің Тең қорғау туралы бабы арқылы берілген өкілеттіктерден асып кеткен. Лопезге қарсы АҚШ ісімен (1995) бірге, бұл іс Конгрестің Сауда туралы бап бойынша өкілеттіктерін шектеген Рехнквист Сотының бірнеше істерінің құрамына кірді. Аталған дау Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңның бір тармағына қатысты, ол жыныстық мотивациямен жасалған зорлық-зомбылық құрбандарына шабуыл жасағандарды федералды сотқа беруге құқық берді. Бас судья Уильям Ренквист төрт судьяның қолдауымен көпшілік пікір білдірді, онда Сауда туралы бап Конгреске тек тікелей экономикалық сипаттағы қызметтерді реттеу құқығын береді, тіпті жанама экономикалық салдары болған жағдайда да. Ренквист сондай-ақ Тең қорғау туралы баптың бұл заңға рұқсат бермейтінін, себебі бұл бап жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің әрекеттеріне ғана қолданылатынын мәлімдеді. Судья Дэвид Саутер өз қарсы пікірінде көпшіліктің Сауда туралы баптың ескі және жарамсыз түсіндірмесін қайта жаңғыртқанын айтты.
Өмірбаян
1994 жылы АҚШ Конгресі әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заң қабылдады, онда гендерлік зорлық-зомбылық құрбандарына, күдікті зорлық зомбылығы жасаған адамға қарсы қылмыстық іс қозғалмаған жағдайда да, федералдық азаматтық шара қолдану мүмкіндігі қарастырылған. Сол күзде Вирджиния Техникалық университетінің бірінші курс студенті Кристи Бронкала, Антонио Моррисон мен Джеймс Кроуфорд студенттерінің оны бірнеше рет зорлағанын мәлімдеді. Брзонкала бастапқыда Моррисон мен Кроуфордқа жатақханасына барып, олардың шабуыл жасағанын айтты, бірақ кейіннен өзінің жатақханасында зорлыққа ұшырағанын және сол күнгі оқиғаға дейін бұл студенттермен таныс болмағанын мәлімдеді. Оның шағымын қарастырған мектептік тыңдауда Моррисон онымен жыныстық қатынаста болғанын мойындады, бірақ бұл қарым-қатынас өзара келісіммен болғанын айтты. Колледж процедурасы Кроуфордты жазаламады, өйткені ол куәліктер арқылы өзін ақтады, ал Моррисон бастапқыда тоқтату жазасына кесілді (бірақ бұл жаза әкімшілік тарапынан кейіннен жойылды). Штаттың үлкен қазылар алқасы екі адамды да қылмыс жасады деп айыптауға жеткілікті дәлел таппады. Бронкала әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заң бойынша сотқа шағым түсірді. Вирджиния штатының Батыс округіндегі АҚШ округтік соты Конгрестің 42 U.S.C. § 13981 заңын қабылдауға құқығы жоқ деп шешті. Төртінші апелляциялық округтік соттың үш судьядан тұратын құрамы бұл шешімді 2:1 қатынасымен өзгертіп, күшін жойды. Төртінші округтік сот істі толық құрамымен қайта қарап, округтік соттың шешімін қолдады және алдыңғы шешімді жойды.
Қаулы
Соттың 5–4 дауысымен қабылданған шешімі 1994 жылғы "Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы" заңның (VAWA) жыныстық себептермен жасалған зорлық-зомбылық құрбандарына шабуыл жасаушыларды федералды сотқа сотқа беру құқығын берген бөлігін күштен шығарды. Бас судья Ренквист көпшіліктің атынан жазып, Конгресс өкілеттігінің сауда туралы бап немесе он төртінші түзетуге сәйкес осы ережені қабылдауға жеткіліксіз екенін мәлімдеді. Алайда, заңның бағдарламалық қаржыландыруы өзгеріссіз қалды.
Көпшілік пікір
Көпшілік пікір бойынша, VAWA Конституцияның Сауда туралы бабы мен Тең қорғау туралы бабына сәйкес конгресс өкілеттігін асып кетті.
Сауда туралы шарт
Сауда туралы ережеге қатысты көпшілік шешімде АҚШ-тың Лопеске қарсы (1995) ісінің маңызды екенін айтты, онда 1990 жылғы қару-жарақсыз мектеп аймақтары туралы заң конституцияға қайшы деп танылды. Моррисон ісіндегідей, Сот федералдық билікті шектейтін "нақты белгіленген өкілеттіктерді" атап өтті, бұл "шын мәнінде ұлттық және шын мәнінде жергілікті" арасындағы айырмашылықты сақтау үшін қажет. Сондықтан Лопес сауда шартының қолданылу аясын тікелей экономикалық сипаттамасы жоқ қызметтерді алып тастаумен шектеді, тіпті олардың жанама экономикалық салдары болған жағдайда да. Лопес 53 жыл ішінде Конгрестің сауда туралы ережедегі өкілеттігін едәуір шектеген алғашқы маңызды шешім болды. Лопес соты Конгресс мемлекетаралық сауда арналарын пайдалануды, мемлекетаралық саудада қолданылатын "құралдарды" (мысалы, көлік құралдарын) және мемлекетаралық саудаға маңызды әсер ететін іс-әрекеттерді реттей алатынын мәлімдеді. VAWA-ның азаматтық шарасы бірінші немесе екінші санатқа жатпағандықтан, Сот Моррисон ісінде оның үшінші санатқа сәйкес заңдылығын талдады. Көпшілік VAWA-ның көмегімен түзетілуі тиіс зорлық-зомбылық актілері мемлекетаралық саудаға тек "әлсіз", бірақ маңызды емес әсер ететініне келді. Үкімет болса, "көптеген дәлелдер" осындай әрекеттердің жиынтығында маңызды әсер ететінін көрсеткенін мәлімдеді. Бұл тұжырымға үкімет Уикард пен Филбернге қарсы (1942) ісіне сүйенді, онда Конгресс жеке актіні, тікелей мемлекетаралық саудаға маңызды әсер етпесе де, жиынтығында мемлекетаралық саудамен байланысы болған жағдайда реттей алады. Бірақ тағы да Лопеске сүйене отырып, көпшілік Уикардтың жиынтық қағидасы қолданылмайды деп жауап берді, себебі әйелдерге қарсы қылмыстардың экономикалық әсерлері тікелей емес, сондықтан оларды сауда шарты арқылы қарастыруға болмайды. Сот экономикалық қызметтердің мемлекетаралық саудаға тікелей және жанама түрде әсер ететін түрлерін ажырату қажеттігі "Конгресс коммерциялық шартты пайдаланып, Конституцияның ұлттық және жергілікті билік арасындағы айырмашылығын толығымен жою қаупіне байланысты" екенін түсіндірді. Лопеске сілтеме жасай отырып, Сот: "Егер Федералды үкімет дәстүрлі мемлекеттік қызығушылық салаларын реттеуді өз мойнына алса, коммерциялық қызметті реттеумен байланысы жоқ салаларды, федералды және мемлекеттік билік салалары арасындағы шекаралар нашарлай түседі" деді. Көпшілік сондай-ақ "федералдық биліктің шектелуін, тіпті қылмыстық құқық қорғау немесе білім беру сияқты мемлекеттер тарихи түрде егемендікке ие болған салаларда да анықтау қиын" деп мәлімдеді. Сот төрешісі Томас та "Конгресс сауданы реттеу сылтавымен мемлекеттік полициялық өкілеттіктерді иеленіп алуы мүмкін" деген алаңдаушылық білдірді. Көпшілік NLRB v. Jones & Laughlin Steel Corp. (1937) ісінен цитата келтіре отырып, мемлекетаралық сауда күшінің ауқымы біздің екі басқару жүйеміздің аясында қарастырылуы керек және мемлекетаралық саудаға әсерін тигізетіндей тікелей және алыс әсерлерді қамту үшін оны кеңейтуге болмайды, өйткені бұл біздің күрделі қоғамымызда ұлттық және жергілікті арасындағы айырмашылықты жойып, толығымен орталықтандырылған үкімет құруға әкеледі.
must be considered in the light of our dual system of government and may not be extended so as to embrace effects upon interstate commerce so indirect and remote that to embrace them, in view of our complex society, would effectually obliterate the distinction between what is national and what is local and create a completely centralized government.
Тең қорғаныс туралы ереже
Сот сонымен қатар Конгресс он төртінші түзетуге сәйкес VAWA-ны қабылдауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Ол "мемлекеттік әрекет" доктринасына сүйенді, ол АҚШ-тың Харриске қарсы (1883) және Азаматтық құқықтар істерінде (1883) пайда болды және он төртінші түзетудің тыйымдары жеке тұлғаларды шектемейді деді. АҚШ үкіметі VAWA тең қорғаныс ережесіндегі гендерлік дискриминацияға қарсы тыйымды дұрыс іске қосатынын дәлелдеді. Атап айтқанда, үкімет кең таралған гендерлік стереотиптер мен болжамдар мемлекеттік сот жүйелеріне еніп, мұндай мемлекеттік икемсіздік "гендерлік қылмыстарды жеткіліксіз тергеуге және соттауға, осы қылмыстардың құрбандарының мінез-құлқы мен сенімділігіне тиісінше назар аудармауға және гендерлік зорлық-зомбылық үшін сотталғандарға шамадан тыс жұмсақ жазалар беруге" әкелетінін мәлімдеді. Үкіметтің пікірінше, мұндай икемсіздік әйелдерді заң алдында тең қорғаудан айырды, ал VAWA-ның жеке азаматтық шарасы "мемлекеттердің икемсіздігін түзетуге және мемлекеттік соттарда болашақтағы гендерлік дискриминацияны болдырмауға" бағытталған. Сотқа жауап ретінде, егер осы істе мемлекеттік органдар гендерлік негізде әртүрлі қарым-қатынас жасаған болса да, Азаматтық құқықтар істері сияқты прецеденттер Конгрестің дискриминацияны жою жолдарын шектейді және олар азаматтық шараның мемлекетке немесе мемлекеттік тұлғаға, емес жеке тұлғаға бағытталғанын талап етеді. Сотта мұндай прецеденттер жеке адамдардың емес, тек мемлекеттік органдардың әрекеттерін ғана тыйым салады делінген. Басқаша айтқанда, әрекетсіздікке байланысты мемлекеттік заңдарды теңсіз орындау, осы түсіндірме бойынша, федералды үкіметтің тең қорғаныс ережесін іске асыру құзыретінен тыс. Көпшілік мемлекеттік әрекет доктринасын қайта растады және АҚШ-тың Харриске қарсы (1883) және Азаматтық құқықтар ісі (1883) бойынша шешімдерге қол жеткізді, екеуі де 1868 жылы он төртінші түзету ратификацияланғаннан кейін 15 жыл өткен соң қабылданды. Азаматтық құқықтар ісінде Сот тең қорғаныс ережесі жеке тұлғалардың емес, тек мемлекеттердің әрекеттеріне қатысты деп шешті. 1875 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң жеке мекемелердегі нәсілдік дискриминацияға қатысты болғандықтан, Сот Азаматтық құқықтар ісінде он төртінші түзетудің 5-тарауы бойынша Конгрестің өкілеттігін арттырды деп шешті. Харрис ісінде Сот бұл бап түрмедегі линчтің ісіне қолданылмайды деп шешті, өйткені он төртінші түзету жеке тұлғаларға емес, тек мемлекеттік тұлғаларға қатысты қолданылмайды. Бұл істе шериф, мемлекеттік тұлға, линчтің алдын алуға тырысты. Моррисон "егер осы істе мемлекеттік органдар гендерлік негізде әртүрлі қарым-қатынас жасады деп болжанса, бұл 13981-тараудың азаматтық шарасын сақтау үшін жеткіліксіз, ол мемлекетке немесе мемлекеттік тұлғаға емес, гендерлік икемсіздікпен қозғалған қылмыстық әрекеттер жасаған адамдарға бағытталған" деді. Сот үкіметтің "кеңестегі көптеген деректердің" "түрлі мемлекеттік сот жүйелерінде гендерлік зорлық-зомбылық құрбандарына қатысты икемсіздік кең таралған" деген пікірін қолдады. Сонымен қатар, сот "мемлекеттік қолдаумен жүргізілетін гендерлік дискриминация, егер ол маңызды мемлекеттік мақсаттарға қызмет етпесе, тең қорғауға қарсы келеді" деген пікірмен келісті. Алайда, көпшіліктің пікірінше, тіпті конституцияға қайшы мемлекеттік әрекет болса да, Конгресс жеке тұлғаларға емес, тек мемлекеттік тұлғаларға ғана қарсы әрекет етуге құқылы. Үкімет VAWA-ның "мемлекеттік органдардың гендерлік негіздегі теңсіздігіне" жауап ретінде қабылданғанын дәлелдеді. Ал Азаматтық құқықтар ісінде "мұндай мемлекеттік әрекетке ешқандай дәлел жоқ" делінген. Алайда, Соттың айтуынша, Азаматтық құқықтар ісінде он төртінші түзету Конгресске мемлекеттік заңдарды теңсіз орындауды түзету үшін жеке тұлғаларды нысанаға алуға мүмкіндік бермейді. Азаматтық құқықтарды қорғау туралы заңның осы түсіндірмесін растау үшін Сот азаматтық құқықтарды қорғау туралы заңның күшін жойған заңды қолдаған конгрессменнің бірінің сөзін келтірді: "Заңдарда теңдік туралы айтылған, бірақ осы заңдарды іске асыруда жаңадан босатылған құлдарға қатысты дискриминация болды". Көпшілікке бұл цитата Азаматтық құқықтар ісінде конституциялық емес деп танылған заң VAWA-ға қарсы бағытталған теңсіздікке қарсы күреске ұқсас екенін көрсетті. Көпшілік, егер үкіметтің Моррисон мен Азаматтық құқықтар ісі арасындағы айырмашалық дұрыс болса да, VAWA мемлекеттік тұлғаларға емес, жеке қылмыстық әрекеттерге бағытталғандықтан конституциялық емес болып қала беретінін мәлімдеді. Боернеге қарсы Флорес (1997) ісіне сәйкес, көпшілік Конгресс Мемлекеттік әрекет доктринасын, соның ішінде Соттың түсіндірмесін құрметтеуге міндетті екенін мәлімдеді. Боерненің "үйлесімділік және пропорционалдық" талабы Конгреске Соттың он төртінші түзетутің түсіндірмесін асырып түсуге рұқсат бермейді. Бұрын он төртінші түзетудің бес тарауы "бір жақты ратчет" және ең төменгі стандарт болды деп кеңінен сеніліп келген, бірақ Соттың тең қорғаныс ережесінің түсіндірмесі Боернеде Мемлекеттердің дәстүрлі құқықтары мен жалпы билігіне қатысты "көптеген конгрестік араласуды болдырмау" үшін қабылданды. Бес тараудың "бір жақты ратчет" екендігіне сену Катценбахқа қарсы Морган, 384 АҚШ 641 (1966) ісіне негізделген, онда Сот бұл бес тарау он төртінші түзетудің "заң шығару өкілеттігінің оң берілісі, Конгреске он төртінші түзетутің кепілдіктерін қамтамасыз ету үшін заңнаманың қажеттілігі мен сипатын анықтау бойынша дискрециясын жүзеге асыруға уәкілдік береді" деді. Моррисон ісінде, Боернедегідей, Сот Морганды Нью-Йорк шенеуніктеріне бағытталған федералдық заңнамаға қатысты болғандықтан, жеке тұлғаларға емес, деп қайтадан ажыратып көрсетті. Сот сондай-ақ, VAWA-дан айырмашылығы, Морган заңнамасы "Конгрестің анықтаған зиянның болған штатына ғана бағытталған" екенін атап өтті.
Бір-бірінен айырмашылық пікірлер
Сотталған Сутер, судьялар Стивенс, Гинзбург және Брейер қосылып, VAWA-ны қабылдау Конгрестің Сауда шарттары туралы бабына сәйкес құзыреті шегінде екенін, ал көпшілік Сауда шарттары туралы бабына қатысты ескі және жоққа шығарылған түсіндіруді қайта жаңғыртқанын мәлімдеді. Сотталған Брейер, оған Стивенс, Саутер және Гинзбург қосылды, Конгрестің Сауда шарттары туралы бабына сәйкес өкілеттігіне шектеу қою – бірінші кезекте Конгрестің, емес соттың жауапкершілігі екенін айтты. Стивенс судьясымен бірге сотталған Брейер Конгресс VAWA-ны қабылдауда федерализм мәселелеріне сезімтал болғанын мәлімдеді және он төртінші түзету туралы көпшіліктің мәлімдемелеріне күмән білдірді. Төрт қарсы пікір білдірген судьялардың пікірінше, он төртінші және он жетінші түзетулер «Конституция жасаушылардың Конституциясының негізіне жасалған жыртылыс емес, сот жөндеуін қажет ететін жағдай емес», ал он жетінші түзету сияқты штаттардың құқықтарына әсер ететін түзетулер «сот жүйесін сауда-саттық билігінен қорғайтын қосымша қалқанға айналдырмады».
Реакциялар
Моррисон, Боэрн, Кимел және Гарретт сияқты, 1999 жылдан 2001 жылға дейін Рехнквист сотының бірқатар шешімдерінің бірі болды, ол Конгрестің тізбеленген өкілеттіктері түрлі федералдық азаматтық құқықтар заңдарын қабылдауға рұқсат етпейді. Моррисон сонымен қатар баспасөз тарапынан Рехнквист сотының федерализм жөніндегі бірқатар шешімдерінің бірі ретінде қарастырылды, негізінен соттың Лопес және басқа да істердегі бұрынғы шешімдеріне байланысты. "Вашингтон Пост" газеті Моррисонды қолдады: "Сот дұрыс шешім қабылдады. Егер Конгресс зорлау мен шабуылды федералдық деңгейге көтере алса, онда олардың не істей алмайтынын ойлау қиын". Адвокат және жазушы Венди Каминер Конгрестің Сауда шартсын пайдаланып, өкілеттіктерін асырып кеткені туралы соттың пікірімен келісті: "VAWA-ның азаматтық құқықтарын қорғау шараларын қолдаудың құны – Конгреске конституциялық емес шексіз билік беру, ол билік әрқашан даналықпен немесе жеке құқықтарды ескере отырып қолданылмайды. Біз жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы күресуіміз керек, бірақ оны федералдық мәселеге айналдырмауымыз керек". Профессор Катарина Маккиннон Моррисонды "жасырын патриархалды" құқықтық ойлауға сүйенгені үшін сынады. Ол бұл шешім американдық сот жүйесінде кең таралған, әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың "үй ішіндегі" мәселе ретінде қарастырылып, сондықтан "ерлер мәселесінен" гөрі аз ауыр екен деген көзқарасты бейнелейтінін айтты. Профессор Питер М. Шейн 36 штаттың бас прокурорлары VAWA-ны мақұлдағанын мәлімдеді және бұл мақұлдау "Жоғарғы соттың мемлекеттік егемендікті қорғаудағы соңғы белсенділігінің ең қызықтарлы тұсының бірін көрсетеді: штаттардың көзқарасы бойынша, бұл науқан көбінесе мағынасыз және кейде кері нәтиже береді" деп атап өтті. Шейн 36 бас прокурор Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңды "жыныстық мотивациямен туындаған зиянды жоюға арналған өте тиімді шара" деп атағанын айтты.