Кіріспе

Vernicia fordii – қытайлық гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын ағаш түрі. Бұл 20 метрге дейін өсетін, жайылған қалың жапырақты, кішкентай немесе орташа мөлшерлі ағаш. Қабығы жұқа, тегіс және кесілгенде сүттей шырыш бөледі. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, ұзындығы 4,5–25 см, ені 3,5–22 см, жүрек пішіндес немесе үш бөлікті, кәдімгі үйеңкі пішіндес жапырақтары бар, жоғары және төмен жағынан қызыл бездері байқалады, ал сабағының ұзындығы 5,5–26 см. Гүлдерінің диаметрі 2,5–3,5 см, бес ақшыл қызғылт немесе күлгін жапырақшалары бар, гүлдің ішкі жағында қара қызыл немесе күлгін жолақтары кездеседі. Бұл бір үйлі өсімдік, яғни әр гүл еркек немесе әйел гүлі болып табылады, бірақ гүлшоғырында бірге орналасқан. Гүлдері жапырақтардан бұрын немесе олармен бірге, бос, ұшқы шоғырларда гүлдейді. Жемісі – 4–6 см ұзындығы және 3–5 см диаметрі бар, төрт немесе бес ірі, майлы тұқымдары бар, қатты, ағаш тәрізді, алмұрт пішіндес жидек; бастапқыда жасыл, ал күзде піскенде күңгірт қоңыр түске енеді.

Өсіру және пайдалану

Тунг ағашы тұқымынан алынатын тунг майы үшін бағаланады. Тунг майы, сондай-ақ Қытай ағаш майы немесе жаңғақ майы деп те аталады, дәстүрлі түрде Қытайда шамдарда қолданылған. Қазіргі кезде ол бояу, лак және герметиктер құрамында қолданылады. Сонымен қатар, жиһаз және басқа да ағаш бұйымдарды ағашпен жабу үшін пайдаланылады. Майдан қоспаларды тазартқаннан кейін, оны мотор отыны ретінде де қолданған. Марко Поло 13 ғасырда былай деп жазды: "Қытайлықтар әк пен ұсатылған қамыс талшығын алады, оларды белгілі бір ағаш майымен араластырып, жақсы қатырғанда, клей сияқты жабысады, және осы қоспамен кемелерін бояйды". Мұнай өндіру үшін Аргентина, Малави, Парагвай, Таиланд және АҚШ-қа әкелінген. Бірінші дүниежүзілік соғыстан аз бұрын, АҚШ-тың Қытайдағы елшісінен алынған тұқымдар Калифорнияда егілді, бірақ жас ағаштар құрғақ климатқа төтеп бере алмады. 1905 жылы Ауыл шаруашылығы департаментінің қызметкері Дэвид Фейрчайлд Флоридадан Техасқа дейінгі АҚШ-тың шығанақ штаттарында осы ағашты сәтті енгізді. 1920-1940 жылдар аралығында гүлденген американдық тунг майы өнеркәсібі аяз бен дауылдардан құрылыққа айналды. 1969 жылы "Камилл" дауылы көптеген ағаштарды жойды, ал плантациялар ешқашан қалпына келмеді. Шетелдік бәсекелестіктің күшеюі АҚШ-тағы өсіруді тоқтатты және ағаш қазір Флоридада инвазивті түр ретінде тізілген. Жемістің жаһандық өндірісі 1970 жылы 100 000 тоннадан астам болса, 1980 жылы шамамен 200 000 тоннаға жетті. Жеміс өнімділігі әдетте гектарына 4,5–5 тоннаны құрайды. Өнімділікті арттыру және ағаш өлшемін кішірею үшін бірнеше сорттар таңдалды, олардың ішінде 'Folsom', 'Cahl', 'Isabel', 'La Crosser' және 'Lampton' бар. Тунг ағашының барлық бөліктері, жемісі мен тұқымы қоса алғанда, улы, бірақ оның кейбір бөліктері бұрын емдік мақсаттарда қолданылған. Флорида университетінің су және инвазивті өсімдіктер орталығының мәліметінше, жемістен алынған бір тұқым өлімге әкелуі мүмкін, ал басқа да белгілеріне құсу, диарея және тыныс алудың баяулауы жатады. Жапырақтары да уытты бөріккенге ұқсас бөртпе тудыруы мүмкін.

Химия

Өсімдікте алевритин кумаринолигноиды және 5,6,7 триметоксикумарин қамтылған.