Кіріспе

Африкалық піл түрлері
Түрлер қоры
| атауы = Африкалық орман пилі
| қазбалық таралу аймағы = Плейстоцен – қазіргі заман
| суреті = Loxodontacyclotis.jpg
| суреттің сипаттамасы = Нуабале-Ндоки ұлттық паркіндегі Африкалық орман пилдері
| статусы = CR
| статустық жүйе = IUCN3.1
| статустық сілтеме =
| статусы2 = CITES A1
| статусы2 жүйесі = CITES
| статусы2 сілтемесі =
| авторы = (Matschie, 1900)
| таралу картасы = LoxodontaCyclotisIUCN.svg
| таралу картасының сипаттамасы = Африкалық орман пилінің таралу аймағы

Филогенез және эволюция

Африка орман пилі ұзақ уақыт бойы Африка бұталық пилімен бірге Африка пилінің бір түрінің бөлігі саналды. Морфологиялық және ДНК талдауы олардың екі бөлек түр екенін көрсетті. Африка пигмей пилінің (Loxodonta pumilio) таксономиялық статусы ұзақ уақыт бойы белгісіз болды. Мұражай коллекцияларындағы тоғыз үлгінің митохондриялық геномын филогенетикалық талдау оның Африка орман пилі екенін, ал оның кіші мөлшері немесе ерте жетілуі қоршаған орта жағдайларына байланысты екенін көрсетті. Африка бұталық және орман пилдерінің, Азия пилдерінің, жүнді мамонттардың және американдық мастодонттардың ядролық ДНК-сын филогенетикалық талдау Африка орман пилі мен Африка бұталық пилінің кем дегенде 1,9 миллион жыл бұрын генетикалық тұрғыдан ерекшеленген екі түр екенін анықтады. Осылайша, олар бөлек түрлер деп есептеледі. Екі түрдің ареалдары бір-бірімен жапсарласқан жерлердегі будандасу деректеріне қарамастан, олардың алғашқы айырылысынан бері екі түрдің арасында гендер ағыны аз болған сияқты. Palaeoloxodon орман пилдерінен туындаған бірнеше бөлек митохондриялық желілерді алып жүреді. Филдердің митохондриялық геномдарының байланысын көрсететін схема, Lin et al. 2023 ж. Африка орман пилінің терісі сұр, су тоңбасында кейін сарыдан қызғылт түске дейін өзгереді. Ол сирек қара, қалың түкпен жабылады, ол құйрықтың ұшында ұзын болады. Құйрықтың ұзындығы жеке тұлғаларға байланысты, құйрықтың биіктігінің жартысынан жерге тиесілі дейін өзгереді. Оның алдыңғы аяғында бес, артқы аяғында төрт тырнақ бар. Оның арқасы дерлік түзу. Африка орман пилінің сүйір тістері тік және төмен қарай бағытталған, олардың ұзындығы шамамен және салмағы шамамен жетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Африка орман пілінің Орталық Африкадағы ареалы Камеруннан Конго Демократиялық Республикасына дейінгі үлкен, біріккен жаңбырлы орман аймақтарында қамтиды, ең ірі тұрақты популяциясы Габонда орналасқан, онда қолайлы орталық елдің 90% -ын құрайды. Олар сондай-ақ Батыс Африкадағы Кот-д'Ивуар және Ганадағы мәңгі жасыл, ылғалды, жапырақты Жоғарғы Гвинея ормандарында да таралған.

Мінез-құлық және экология

Африкалық орман пилі отбасылық топтарда өмір сүреді. Габонның Лопе ұлттық паркінің жаңбырлы ормандарында 1984-1991 жылдар аралығында байқалған топтар үштен сегізге дейін жекелеген пилден тұрған. Джанга Санга қорғалатын аумақтар кешенінде 20 пилге дейінгі топтар байқалды, олардың құрамында ересек ана пилдер, олардың қыздары және жас бұқалары болған. Отбасы мүшелері жас бұзауларды бірлесіп күтімге алады, бұл әрекет алломатеринг деп аталады. Жас бұқалар жыныстық жетілгеннен кейін отбасылық топтан бөлініп, бірнеше күнге еркек пилдердің шағын топтарын құрайды, бірақ көбінесе жалғыз жүреді. Ересек бұқалар тек көбейтілу маусымында ғана отбасылық топтармен байланысады. Отбасылық топтар күніне шамамен бір шақырымдай қашықтыққа жол жүреді және жеміс ағаштары мен минералдық тұздықтарды байланыстыратын, тұрақты жолдардың күрделі желісінде қозғалады. Бұл жолдарды адамдар және басқа жануарлар да пайдаланады. Одзала Кокуа ұлттық паркінде топтардың орманды алаңдарда жиі кездесетіні байқалды, бұл пилдердің бөлініп-бірігу әлеуметтік құрылымын көрсетеді. Олар басқа топтар да болғанда ұзақ уақытқа тоқтайды. Кіші топтар үлкен топтарға қосылады, ал бұқалар отбасылық топтарға қосылады.

Диета

Африкалық орман пилі – өсімдіктермен қоректенетін жануар. Лопе ұлттық паркінде байқалған пилдер көбінесе ағаш қабығы мен жапырақтарымен, сондай-ақ кем дегенде 72 түрлі жемістермен қоректенеді. Кахузи Биэга ұлттық паркінен жиналған пилдің нәжірлерінде Omphalocarpum mortehanii, junglesop (Anonidium mannii), Antrocaryon nannanii, Klainedoxa gabonensis, Treculia africana, Tetrapleura tetraptera, Uapaca guineensis, Autranella congolensis, Gambeya africana және G. lacourtiana, Mammea africana, Cissus dinklagei және Grewia midlbrandii түрлерінің тұқымдары мен жемістерінің қалдықтары табылды. Конго Республикасының солтүстігіндегі жазық жаңбырлы орманнан жиналған нәжірлерде кем дегенде 96 өсімдік түрінің тұқымдары, оның ішінде кем дегенде 30 толық тұқым және бір үйірде 1102-ге дейін ірі тұқымдар кездесті. 855 нәжірді талдау нәтижесінде, африкалық орман пилдері күніне орташа есеппен кем дегенде 73 ағаш түрінің 346 ірі тұқымын таратуға қабілетті екені анықталды; олар ірі тұқымдардың үштен бірін 200 метрден астам қашықтыққа тасымалдайды. Пілдің асқазан-ішек жүйесінен өткен тұқымдар тезірек өнеді. Африкалық орман пилі тропиктердегі ең тиімді тұқым таратушылардың бірі болып табылады және өсімдіктердің түрлілігін сақтаудағы маңызды рөлі үшін "орманның мегабақшашысы" деп аталады. Куветта Орталықта 18 мегафауналық ағаш түрінің 14-і африкалық орман пилдері арқылы тұқым таратуға тәуелді, оның ішінде жабайы манго (Irvingia gabonensis), Parinari excelsa және Tridesmostemon omphalocarpoides. Бұл 14 түр пилсіз тіршілікке келе алмайды. Африкалық орман пилдері Орталық Африка ормандарының құрамын және құрылымын сақтайтын экологиялық қызметтер көрсетеді.

Байланыс

Ауыстырып сөйлеу – L. Cyclotis ерекшелігі, зерттеулер акустикалық құрылым мен олардың әлеуметтік динамикасының маңыздылығын көрсетеді. Дауыстық үлгілерді үш негізгі түрге бөлуге болады: жалғыз гүрілдеу, жалғыз кең жолақты және комбинаторлық. Комбинаторлық шақыруларда гүрілдеулер мен кең жолақты шақыруларды пайдалану ерекше акустикалық элементтерді қамтиды, көп элементті шақыруларды құрайды, олар мағынасыз элементтерді біріктіріп, жағдайға қарай мағыналы шақырулар жасайды. L. Cyclotis басқа пил түрлерімен салыстырғанда комбинаторлық шақыру түрлерінің теңдестірілген таралуын көрсетеді. Қарапайым әлеуметтік құрылысына қарамастан, L. Cyclotis, L. Africana-ға қарағанда гүрілдеу мен дауыс үйлесімдерінің салыстырмалы репертуарына ие. Коммуникация үлгілері жасқа және жынысқа байланысты өзгереді, ересек еркектер ересек әйелдерге қарағанда көбірек комбинаторлық шақырулар жасайды. Сонымен қатар, кейбір оқиғалар мінез-құлықтың өзгеруіне әкелуі мүмкін, мысалы, браконьерлікпен байланысты оқ атысының дыбысына жауап ретінде дауыстық белсенділіктің төмендеуі осыны көрсетеді. Бұл сүтқоректілер үшін есту және иіс сезу ең маңызды сезімдер, себебі олардың көру қабілеті жақсы емес. Олар жердегі дірілдерді сезіне алады және ести алады, сондай-ақ иіс сезу арқылы тамақ көздерін анықтайды. Пилдер сонымен қатар аритмиялық жануарлар болып табылады, яғни олар күндізгі жарықтағыдай, көмескі жарықта да жақсы көреді. Бұған олардың көзіндегі торшаның жарыққа қарай жылдам бейімделуі себеп. Пилдің аяқтары өте сезімтал, олар жердегі дірілдерді, мысалы, нөсер мен пилдің дауысын 10 шақырымға дейін сезіне алады.

Көбею

Әйелдер 8-12 жас арасында жыныстық жарақатқа жетеді, бұл халық тығыздығы мен қол жетімді тамақтануға байланысты. Олардың орташа есебімен 23 жасында көбейе бастайды және 5-6 жыл сайын туады. Осының салдарынан, туу көрсеткіші бұталы түрлерге қарағанда төмен, олар 12 жастан бастап көбейе бастайды және 3-4 жыл сайын бозау туады. Пил балаларының салмағы туғанда шамамен болады. Олар дерлік бірден тұрып, қозғала алады, бұл анасына айналасынан жүріп, азық іздеуге мүмкіндік береді, бұл да хищниктердің қаупін азайту үшін маңызды. Бала аузымен сүт еміп, мұрындысын басынан жоғары ұстайды. Олардың тістері шамамен 16 айлық болғанда ғана пайда болады және бұзаулар 4 немесе 5 жасқа дейін сүттен айрылмайды. Осы кезде тістері ұзарады және сүт емуге кедергі келтіре бастайды. Орман пилдерінің өмір сүру ұзақтығы 60-70 жылды құрайды және олар кішкентай кезінде жарақатқа жетеді. Бұқалар әдетте әйелдерден бір-екі жыл кейін жарақатқа жетеді. 15-25 жас аралығында бұқалар "мұстах" күйін бастан өткереді, бұл гормоналды күй, ол агрессияның күшеюімен сипатталады. Осы уақытта аталық құлақ пен көз арасындағы уақытша безден сұйықтық шығады. Жас бұқалар көбінесе қысқа мерзімге мұстахты сезінеді, ал ересек бұқалар ұзақ мерзімге сезінеді. Мұстах күйінде бұқалар басын жоғары көтеріп, тік жүреді, тістерін ішке қарай бұрады, олар мұстах иісін тарату үшін ағаштарға немесе бұталарға сүртінеді және тіпті құлақтарын қағуға болады, сонымен қатар мұстах үні шығарып, иісін басқа пилдерге жеткізеді. Мұстахпен байланысты тағы бір мінез-құлық - несеп шығару. Бұқалар несепті баяу шығарып, артқы аяқтарының ішкі жағына бүркіп тастайды. Бұл мінез-құлықтардың барлығы олардың мұстах күйінде екенін қабылдағыш әйелдер мен бәсекелес бұқаларға хабарлау үшін жасалады. Бұқалар көбейту немесе әлеуметтену үшін ғана топқа оралады; олар өз ұрпақтарына жүктілік кезеңінде күтім көрсетпейді, керісінше, үстемдік көрсету үшін жас бұқаларға әкелік рөл атқарады. Әйелдер полиэструсты, яғни олар жылына бірнеше рет жүкті болуға қабілетті, сондықтан оларда көбейту маусымы жоқ сияқты. Дегенмен, жылдың екі жаңбырлы маусымында жүктілік көбейе түседі. Әдетте, әйел екі-үш рет жұптасқаннан кейін жүкті болады. Әйелдің жатырында егіздерге орын жеткілікті болғанымен, егіздер сирек туады. Жүктілік 22 айға созылады. Жетілу, құнарлылық және жүктілік көрсеткіштеріне сүйенсек, Африка орман пилдері қолайлы жағдайда өз популяциясын жыл сайын 5%-ға арттыра алады.

Қауіптер

Африкалық пилдің екі түрі де негізінен орманды ағаш емес дақылдар үшін, мал шаруашылығы және қалалық және өнеркәсіптік аймақтар салу арқылы орманды өңдеу салдарынан туындаған орта тұру орындарының жоғалуы және бөлінуінен қорқады. Осының нәтижесінде адам мен піл арасындағы қақтығыс күшейді. Орталық Африкада піл сүйегі мен еті үшін браконьерлік маңызды қауіпті құрайды.

Браконьерлік

Конфискацияланған пил сүйегінің генетикалық талдауы 1996-2005 жылдар аралығында Филиппинде тәркіленген африкалық орман пилдерінің 328 тісі Конго Демократиялық Республикасының шығысынан шыққан екенін көрсетті; 2006-2013 жылдар аралығында Гонконгта тәркіленген 2871 тіс Тридомнан, үш елдік Dja Odzala Minkébé қорғалатын аймақ кешенінен және Орталық Африка Республикасындағы Dzanga Sangha қорығынан шыққан. Тогодағы қоймалардан 2013-2014 жылдары тәркіленген жартылай өңделген пил сүйегі де сондай. Африкалық орман пилінің қатты сүйегі оңай кесіледі және қара нарықта жоғары бағаға сатылады. Бұл Жапонияда жақсы байқалады, онда қатты пил сүйегі сауданың басым бөлігін ұзақ уақыттан бері басып алған. Премиум сапалы бачи – дәстүрлі жапондық аспап, ішекті аспаптарды тарту үшін қолданылады, ол әрқашан африкалық орман пилінің тісінен жасалады. Конго алабындағы тығыз және көбінесе жолсыз жаңбырлы ормандарда браконьерлікке қарсы күрес өте қиын. Көбінесе, пил сүйегін тәркілеу арқылы алынатын мөлшері бағаланады. Орталық Африканың сирек қоныстанған және қорғалмаған ормандары ұйымдасқан браконьерлік топтар үшін одан да тартымды болуы мүмкін. 20 ғасырдың соңында табиғатты қорғаушылар браконьерлік жолмен алынған пил сүйегінің тегін анықтау үшін ДНК сәйкестендіру жүйесін құрды. Фил сүйегіне деген жоғары сұранысты қанағаттандыру үшін браконьерлік салдарынан африкалық орман пилінің саны 1990 және 2000 жылдардың басында қауіпті деңгейге жетті. Он жылдар бойы олардың саны шамамен 700 000-нан 100 000-ға дейін төмендеді деп есептеледі, ал қалған популяцияның жартысы Габонда шоғырланған. 2013 жылдың мамыр айында Судандық браконьерлер Орталық Африка Республикасындағы Джанга-Бай әлемдік мұра аймағында 26 пилді өлтірді. Оқиғадан кейін байланыс құралдары, бейнекамералар және парктің күзетшілерін қосымша оқыту үшін жабдықтар берілді. 2014 жылдың сәуір айының ортасынан маусым айының ортасына дейін браконьерлер Гарамба ұлттық паркінде 68 пилді, тіпті тісі жоқ жас пилдерді де өлтірді. Президент Али Бонго Ондимбаның өтініші бойынша 2015 жылы 12 британдық сарбаз Габонға Минкебе ұлттық паркінде көптеген пилдерді браконьерлікпен аулағаннан кейін парктің рейнджерлерін оқытуға көмектесу үшін келді. 2020 жылдың 19 тамызында Ноуабале-Ндоки ұлттық паркінде 500-ден астам африкалық орман пилін өлтірген браконьер Гайванхо браконьерлік және басқа да қылмыстар үшін 30 жылға бас бостандығынан айырылды. Гайванхо Конго Республикасында қылмыстық жаза алған алғашқы браконьер және Конго Республикасында браконьерге берілген ең ұзақ мерзімді жаза.

Бұталық етпен сауда

Африкалық орман пилдерін браконьерлікпен аулауға тек піл сүйегі ғана себеп емес. Орталық Африкадағы аңшылық еті үшін өлтіру соңғы онжылдықтарда халықаралық бизнеске айналып, Нью-Йорк және АҚШ-тың басқа да ірі қалаларына дейін нарығы жеткен, және бұл сала әлі де дамып келеді. Бұл заңсыз нарық ең үлкен қауіпті тек орман пилдеріне ғана емес, барлық жастағы пилдерге, оның ішінде бұзауларға да, сондай-ақ орманның ірі түрлеріне де төндіреді. Аңшылық еті нарығына тауар жеткізуге деген ынталандыруды төмендету үшін шаралар қолдануға болады. Аймақтық нарықтар мен халықаралық сауда үшін жануар етінің көп көлемін тасымалдау қажет, ол өз кезегінде көлік құралдарын пайдалануды талап етеді. Басты жолдар мен теміржолдардағы бақылау-өткізу пункттері коммерциялық желілерді бұзуға көмектесе алады.

Қорғау

1986 жылы Африкалық пілдердің дерекқоры ашылды, мақсаты – Африка пілдері популяциясының жағдайын бақылау. Бұл деректер базасына әуеден түсірілген түсірілімдер, қоңыр пилдің қалдықтарын санау, жергілікті тұрғындармен сұхбаттасулар және браконьерлік туралы мәліметтер кіреді. Африка пілінің екі түрі де 1989 жылдан бері Жойылу қатері бар жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы CITES конвенциясының I-қосымшасына енгізілген. Бұл тізім CITES келісіміне қол қойған елдердегі Африка пілі мен оның бөліктері мен өнімдерінің коммерциялық халықаралық саудасын тоқтатуға әкелді. Ботсвана, Намибия және Зимбабве пілдерінің популяциялары 1997 жылы, ал Оңтүстік Африка пілінің популяциясы 2000 жылы CITES-тің II-қосымшасына енгізілді. Африка орман пілдері құрлықтағы пілдердің үштен бір бөлігін құрайды деп есептеледі, бірақ олардың тығыз өсімдік жамылғысы бар мекендеу ортасында байқалуы қиын болғандықтан, олар жеткілікті зерттелмеген. Жылулық бейнелеу осы түрді байқауға мүмкіндік берді, соның арқасында олардың экологиясы, саны және мінез-құлқы, соның ішінде пілдермен және басқа түрлермен өзара әрекеттесуі туралы қосымша мәліметтер алынды. Ғалымдар түнде нашар көретін пілдердің тек есту және иіс сезу арқылы қоршаған ортамен қалай байланыс жасайтынын жақсырақ білді. Сонымен қатар, күндізге қарағанда түнде олардың жыныстық белсенділігі жоғары болғаны күтпеген нәрсе еді.