Дайындалған тағамды алып жүру дәстүрі

Кіріспе

Дайын тағамды басқа жерде жеу үшін сатып алу

Тамақ алып кету – мейрамханадан немесе жылдам тамақ орнынан басқа жерде жеу ниетімен сатып алынған дайын тағам немесе басқа тағамдық өнімдер. Көптеген ежелгі мәдениеттерде кездесетін бұл тұжырым бүкіл әлемде кең таралған, және түрлі асүйлер мен тағамдар ұсынылады.

Басқа атаулары

Мұндай тамақты алып жүру (АҚШ, Канада және Филиппин); алып кетуге арналған (Шотландия және АҚШ пен Канаданың кейбір диалектілері); алып кету (Англия, Уэльс, Австралия, Ливан, Оңтүстік Африка, Солтүстік Ирландия және Ирландия Республикасы, және кейде Солтүстік Америкада);

Тарих

Тамақты басқа жерде жеуге дайындау идеясы ежелгі дәуірден бастау алады. Ежелгі Грекия мен Римде базарлар мен жол жиегіндегі тағам сататын орындар кең таралған. Помпейде археологтар бірнеше термополия тапты – көшеге ашылатын қызмет көрсету пункттері, олардан алып кетуге тамақ берілген. Помпейдегі үйлерде ресми тамақтануға және ас дайындауға арналған арнайы орындардың жоқтығы, үйде тамақтану немесе, кем дегенде, тамақ пісіру сирек кездесетінін көрсетеді. Помпейдің қираған жерлерінен 200-ден астам термополия табылды. Ортағасырлық Еуропа қалаларында көше сатушылары тамақ сатқан. Орта ғасырдағы Лондонда ыстық еттен жасалған пирогтар, қаз, қой аяқтары және француз шараптары сатылатын, ал Парижде пісірілген ет, кескілең, пирогтар, ірімшік және жұмыртқалар қол жетімді болған. Қоғамның көптеген топтары осы сатушылардан тағам сатып алатын, бірақ олар әсіресе қаладағы кедейлердің арасында танымал болды, себебі олардың өздері тамақ дайындауға арналған ас үйлері болмады. Дегенмен, бұл сатушылар көбінесе жаман беделге ие болды, олардың жұмысы қалалық билік тарапынан сыналып, зақымдалған ет немесе қайта қыздырылған тағам сатуы үшін жазаланды. Норвич аспаздары сотта "бұзылған пирогтар" және "жаман скумбрия" сияқты тағамдарды сатудан өзін қорғады. 10 және 11 ғасырлардағы Қытайда Кайфэн және Ханчжоу сияқты қалалардың тұрғындары юэбин және конгюбин сияқты нан-тоқаштарды алып кетуге сатып ала алды. 13 ғасырдың басында Кайфендегі ең табысты екі дүкенде "елуден астам пеш" болған. 14 ғасырдың соңында Флоренциялық саяхатшы Каирде адамдар көшеде жаюға арналған шикі теріден жасалған пикник маталарын алып жүргенін және көше сатушыларынан сатып алынған қой етінен жасалған кебабтар, күріш және қуырылған тағамдарды жегенін хабарлады. Түркиядағы Ренессанс кезеңінде көптеген жол тоғысқан жерлерде "әдемі иісті ыстық ет" сатылатын, оның ішінде пісірілген тауық пен қой еті бар. Ацтектердің базарларында атолли ("жүгері қамырынан жасалған сұйық тағам") сияқты сусындар, 50-ге жуық түрлі тамале (ішінде түйеқұс, қоян, суыр, бақа, балық, жеміс, жұмыртқа және жүгері гүлдері сияқты ингредиенттер болған), сондай-ақ жәндіктер мен қайнатылған тағамдар сатылатын. Перуді испандықтар жаулап алғаннан кейін және бидай, қант қамысы және мал сияқты еуропалық азық-түліктерді импорттағаннан кейін, қарапайым халықтың көпшілігі дәстүрлі тамақтануын жалғастырды, бірақ көше сатушылары сатқан қуырылған сиыр жүрегін қосты. Лиманың 19 ғасырғы көше сатушыларының кейбіреулері, мысалы "Эрасмо, "негр" санго сатушысы" және На Агуедита әлі күнге дейін есте сақталады. Американың отаршылдық кезеңінде көше сатушылары "перпел сорпасын" (ішек), "устрицаларды, пісірілген жүгерінің қабықтарын, жемістер мен тәттілерді" сатты, устрицалар 1910 жылға дейін төмен бағалы тауар болып саналды, одан кейін балық аулаудың шектелуі бағаның өсуіне әкелді. 1707 жылы, бұрынғы жұмыс уақытын шектеген ережелерден кейін, Нью-Йоркте көшедегі тағам сатушыларға тыйым салынды. 18 және 19 ғасырларда Америкада Африкадан шыққан көптеген әйелдер көшеде тағам сату арқылы өмір сүрді, Саванна, Джорджияда жемістерден, торттардан және жаңғақтардан бастап, Нью-Орлеанда кофе, печеньелер, пралинелер және басқа да тәттілерге дейін тағамдар сатылды. 19 ғасырда Трансильванияда көшеде тағам сататын саудагерлер имбирлі нан, жүгерімен араластырылған қаймақ, бекон және ыстық көмірмен жағылған керамикалық ыдыстарда қуырылған басқа да ет сатты. Өнеркәсіптік революция кезінде алып кетуге арналған тағамдардың қолжетімділігі артты. 20 ғасырдың басында балық және чипстер Ұлыбританияда "орнықты институт" деп есептелді. Осы шақта гамбургер Америкаға әкелінді. Өнеркәсіптік жұмысшылардың тамақтануы көбінесе нашар болды, ал осы тағамдар олардың тамақтануына "маңызды компонент" болды. Үндістанда жергілікті кәсіпорындар мен кооперативтер 19 ғасырдың соңында Бомбей (қазіргі Мумбаи) қаласындағы жұмысшыларды тифін қораптарымен қамтамасыз ете бастады. COVID-19 пандемиясы көптеген мейрамханалардың ішкі асханаларын жабуына және тек алып кетуге мүмкіндік беруіне әкелді.

The concept of prepared meals to be eaten elsewhere dates back to antiquity. Market and roadside stalls selling food were common in Ancient Greece and Rome. In Pompeii, archaeologists have found a number of thermopolia, service counters opening onto the street which provided food to be taken away. There is a distinct lack of formal dining and kitchen area in Pompeian homes, which may suggest that eating, or at least cooking, at home was unusual. Over 200 thermopolia have been found in the ruins of Pompeii. In the cities of medieval Europe a number of street vendors sold take out food. In medieval London, street vendors sold hot meat pies, geese, sheep's feet and French wine, while in Paris roasted meats, squab, tarts and flans, cheeses and eggs were available. A large strata of society would have purchased food from these vendors, but they were especially popular amongst the urban poor, who would have lacked kitchen facilities in which to prepare their own food. However, these vendors often had a bad reputation, often being in trouble with city authorities reprimanding them for selling infected meat or reheated food. The cooks of Norwich often defended themselves in court against selling such things as "pokky pies" and "stynkyng mackerelles". In 10th and 11th century China, citizens of cities such as Kaifeng and Hangzhou were able to buy pastries such as yuebing and congyoubing to take away. By the early 13th century, the two most successful such shops in Kaifeng had "upwards of fifty ovens". A traveling Florentine reported in the late 14th century that in Cairo, people carried picnic cloths made of rawhide to spread on the streets and eat their meals of lamb kebabs, rice and fritters that they had purchased from street vendors. In Renaissance Turkey, many crossroads saw vendors selling "fragrant bites of hot meat", including chicken and lamb that had been spit roasted. Aztec marketplaces had vendors that sold beverages such as atolli ("a gruel made from maize dough"), almost 50 types of tamales (with ingredients that ranged from the meat of turkey, rabbit, gopher, frog, and fish, fruit, eggs, and maize flowers), as well as insects and stews. After Spanish colonization of Peru and importation of European food stocks including wheat, sugarcane and livestock, most commoners continued primarily to eat their traditional diets, but did add grilled beef hearts sold by street vendors. Some of Lima's 19th century street vendors such as "Erasmo, the 'negro' sango vendor" and Na Aguedita are still remembered today. During the American colonial period, street vendors sold "pepper pot soup" (tripe) "oysters, roasted corn ears, fruit and sweets," with oysters being a low priced commodity until the 1910s when overfishing caused prices to rise. In 1707, after previous restrictions that had limited their operating hours, street food vendors had been banned in New York City. Many women of African descent made their living selling street foods in America in the 18th and 19th centuries; with products ranging from fruit, cakes and nuts in Savannah, Georgia, to coffee, biscuits, pralines and other sweets in New Orleans. In the 19th century, street food vendors in Transylvania sold gingerbread nuts, cream mixed with corn, and bacon and other meat fried on tops of ceramic vessels with hot coals inside. The Industrial Revolution saw an increase in the availability of take out food. By the early 20th Century, fish and chips was considered an "established institution" in Britain. The hamburger was introduced to America around this time. The diets of industrial workers were often poor, and these meals provided an "important component" to their nutrition. In India, local businesses and cooperatives, had begun to supply workers in the city of Bombay (now Mumbai) with tiffin boxes by the end of the 19th century. The COVID 19 pandemic led to many restaurants closing their indoor dining spaces and only offering take out.

Кәсіпкерлік қызмет

Дастарқанға отырмайтын тамақты мейрамханалардан – дастарқанға отыру қызметі бар жерлерден немесе тек алып кетуге арналған мекемелерден сатып алуға болады. Алып кету қызметін ұсыну кәсіпкерлерге аспаздық құралдарға, ыдыс-аяққа және официанттар мен қонақтарды жалдауға кететін шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді; сондай-ақ, көптеген клиенттерге тамақты жеу үшін күтіп отырудың қажеті болмай, жылдам қызмет көрсетуге және сату көлемін арттыруға болады.

Көше тамағы

Бір кездері Еуропа мен Америкада танымал болған, алайда Бангладеш пен Таиландтағы көше тағамдарын сатушылардың жылдық айналымы жергілікті экономика үшін аса маңызды деп есептеледі.

Жүргізу арқылы

АҚШ-та көптеген мейрамханалар мен тамақ беру орындарында клиенттерге көліктерінен түспей-ақ тапсырыс беруге, төлеуге және тамақ алуға мүмкіндік беретін "драйв-трю" немесе "драйв-сру" бөлімдері бар. Бұл идея 1931 жылы Калифорниядағы Pig Stand Number 21 деген жылдам тамақ ресторанында пайда болған. 1988 жылға қарай McDonald's кірісінің 51% "драйв-трю" арқылы түскен, ал 1990 жылға қарай АҚШ-тағы тамақ беру орындарының жалпы кірісінің 31% осы арқылы жасалған.

Тамақ жеткізу

Кейбір тамақ тасымалдау бизнесі дайын тамақты жеткізуді ұсынады, бұл әдетте жергілікті мейрамханамен телефон арқылы немесе онлайн арқылы байланыс орнатуды қамтиды. Австралия, Канада, Үндістан, Бразилия, Жапония, Еуропалық Одақтың көп бөлігі мен АҚШ-та тамақты онлайн-менюден тапсырыс беруге болады, содан кейін оны клиент алып кетеді немесе оны мейрамхана немесе үшінші тараптың жеткізу қызметі жеткізеді. Индустрия 1980-жылдардан бері технологиялық дамумен қадамдас жүрді, жеке компьютерлердің пайда болуынан басталып, ұялы құрылғылар мен онлайн жеткізу қосымшаларының дамуымен жалғасты. Тамақ жеткізуге арналған мамандандырылған компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету тасымалдаушылар үшін ең тиімді маршруттарды анықтауға, тапсырыс пен жеткізу уақытын қадағалауға, PoS бағдарламалық қамтамасыз етуімен қоңыраулар мен тапсырыстарды басқаруға және басқа да функцияларды орындауға көмектеседі. 2008 жылдан бері спутниктік навигациялық бақылау технологиясы интернет арқылы жеткізу көліктерін нақты уақыт режимінде бақылау үшін қолданылады. Мейрамхана өзінің жеткізу қызметкерлерін ұстай алады немесе үшінші тараптардың қызметін пайдалана алады, олар тек тамақ тапсырыстарын жеткізу ғана емес, сонымен қатар маркетингке көмектеседі және тапсырыс қабылдау технологиясын ұсынады. Бұл сала 2000-шы жылдардың соңынан бері смартфондардың және клиенттерге мобильді құрылғыларынан тапсырыс беруге мүмкіндік беретін қосымшалардың таралуымен қарқынды өсіп келеді. New York Times басылымында келтірілген зерттеуге сәйкес, 2019 жылы АҚШ-тың мейрамхана тағамдарын жеткізу нарығының 80 пайызын үш компания құрайды: GrubHub, Uber Eats және DoorDash. Нарық үлесі үшін бәсекелестік күшті болды, кішірек компаниялар сатып алынды немесе жабылды. Amazon Restaurants 2019 жылдың маусым айында азық-түлік жеткізу қызметіне назар аудару үшін мейрамхана тағамдарын жеткізу қызметін тоқтату туралы хабарлады. Мысалы, Domino's Pizza 1980-жылдары мен 1990-жылдардың басында пицца жеткізу қызметі үшін "30 минут ішінде жеткізілмесе, тегін" деген үміт беретін жарнамалық кампания өткізді. АҚШ-та 1993 жылы бұл тоқтатылды, себебі асығыс жеткізушілердің кінәсінен болған апаттарға байланысты көптеген сот процестері болды.

Some take out businesses offer prepared food for delivery, which usually involves contacting a local restaurant by telephone or online. In countries including Australia, Canada, India, Brazil, Japan, much of the European Union and the United States, food can be ordered online from a menu, then picked up by the customer or delivered by the restaurant or a third party delivery service. The industry has kept pace with technological developments since the 1980s, beginning with the rise of the personal computer and continuing with the rise of mobile devices and online delivery applications. Specialized computer software for food delivery helps determine the most efficient routes for carriers, track order and delivery times, manage calls and orders with PoS software, and other functions. Since 2008 satellite navigation tracking technology has been used for real time monitoring of delivery vehicles by customers over the Internet. A restaurant can either maintain its own delivery personnel or use third parties who contract with restaurants to not only deliver food orders but also assist in marketing and providing order taking technology. The field has seen rapid growth since the late 2000s with the spread of the smart phones and apps enabling customers to order from their mobile devices. According to a study cited the New York Times, as of 2019, three companies account for nearly 80 percent of the US restaurant food delivery market: GrubHub, Uber Eats and DoorDash. Competition for market share has been fierce, with smaller competitors either being bought out or closing down. Amazon Restaurants announced in June 2019 that it was closing its restaurant food delivery service to concentrate on grocery delivery. For example, Domino's Pizza had a commercial campaign in the 1980s and early 1990s for its pizza delivery service which promised "30 minutes or it's free". This was discontinued in the United States in 1993 due to the number of lawsuits arising from accidents caused by hurried delivery drivers.

Қаптама

Тамақты алып жүру үшін қағаз, картон, толқынды қағаз, пластик немесе көбіктік ыдыстар қолданылады. Көп тараған ыдыстардың бірі – острица қапшығы, ол бүктелген, балауыз немесе пластикпен қапталған картоннан жасалған ыдыс. Острица қапшығы, әсіресе Батыста, "қытай тағамы" ретінде жылдам қабылдауға ие болды. Ұлыбританияда балық пен картофель фриді орау үшін дәстүрлі түрде ескі газеттер қолданылған, бірақ 1980 жылдары денсаулық сақтау себептерімен бұл тыйым салынды. Көптеген адамдар осы дәстүрлі орамаға ностальгиямен қарады; кейбір қазіргі заманғы балық және картофель фри дүкендері тамақтарын газет сияқты басылған, тағамға қауіпсіз қағаздан жасалған жасанды газетпен орайды. Толқынды қағаз және көбіктік ыдыстар белгілі бір деңгейде жылуды сақтайды және басқа тағамдарға да қолданылуы мүмкін. Термосақтар мен басқа да жылуды сақтайтын контейнерлер тағамды ұзақ уақыт бойы ыстық (немесе суық) күйде тиімді сақтайды. Алюминий контейнерлері де төмен құнының арқасында алып жүруге арналған қаптама ретінде танымал. Кеңейтілген полистирол көбінесе ыстық сусындар мен тағам табаларына қолданылады, себебі ол жеңіл және жылуды жақсы сақтайды. Контейнерлердің барлық түрлерін жеткізуші туралы ақпаратпен және брендтік стильді құру үшін дизайнмен жасауға болады.

Бір рет пайдаланылатын қызмет көрсету бұйымдары қалдықтары

Тез тағамдар мен алып келіп жеуге арналған тағамдарды қаптау тұтынушы үшін қажет, бірақ ол полигонға тасталатын, қайта өңделетін, компостталатын немесе қоқысқа айналатын материалдың көп мөлшерін қамтиды. АҚШ-та экологиялық белсенділер тез тағамға арналған көбікті контейнерлерге назар аударды және олар ірі мейрамханалар желілерінде көбінесе қағаз орамалармен алмастырылды. 2002 жылы Тайвань мекемелер мен кәсіпорындарда бір реттік ыдыс-аяқтарды пайдалануды және пластикалық қаптарды азайту бойынша шаралар қабылдауға кірісті. Жыл сайын 17,7 миллион халқы бар ел 59 мың тонна бір реттік ыдыс-аяқ қалдықтарын және 105 мың тонна пластикалық қаптарды өндіреді. 2013 жылы Тайваньның Қоршаған ортаны қорғау басқармасы (ҚОҚБ) 968 мектепте, мемлекеттік мекемелерде және ауруханаларда бір реттік ыдыс-аяқтарды пайдалануға тыйым салды. Бұл тыйым жылына 2600 тонна қалдық азайтуы күтілуде. Германия, Австрия және Швейцарияда ірі шараларда бір реттік тамақ және сусын контейнерлерін пайдалануға тыйым салатын заңдар қабылданды. Мұндай тыйым Мюнхенде 1991 жылдан бері күшінде, ол барлық қалалық объектілер мен шараларға қатысты. Бұл барлық өлшемдегі шараларды қамтиды, соның ішінде өте ірі шараларды (Рождестволық жәрмеңке, Ауэр Дульт жәрмеңкесі, Октоберфест және Мюнхен қалалық марафоны). Кішкентай шаралар үшін, бірнеше жүз адам қатысатын, қала корпорациясы ыдыс-аяқ және ыдыс-аяқ жуу жабдықтарын жалға беруге мүмкіндік береді. Бұл ережелердің нәтижесінде Мюнхен миллиондаған адамды тартатын Октоберфестке шығатын қалдықтардың көлемін 1990 жылы 11000 тоннадан 1999 жылы 550 тоннаға дейін азайтты. Қытай, халқының санының көптігі және Meituan және Ele.me сияқты тағам жеткізу қосымшаларының танымалдылығының артуына байланысты, тамақ қалдықтарын жою және қайта өңдеуде елеулі қиындықтарға тап болып отыр. Ресурстарды сақтау және қайта өңдеу туралы 2018 жылғы зерттеуде көрсетілгендей, 2017 жылдың бірінші жартысында қытайлық тұтынушылар 4,6 миллиард тамаққа тапсырыс берді, бұл "экологиялық алаңдаушылықтарды" тудырды. Зерттеу авторлары тағам жеткізуден туындаған қалдықтардың көлемі 2015 жылы 20 000 тоннадан 2017 жылы 1,5 миллион тоннаға дейін өскенін есептеді. 2018 жылы Meituan компаниясы 6,4 миллиардтан астам тағам жеткізілімін жасағанын хабарлады, бұл бір жыл бұрынғы 4 миллиардтан асып түседі. Қытайдағы тамақ жеткізуге ағаштан немесе бамбуктан жасалған бір реттік таяқшалар кіреді, сондықтан тағам жеткізудің өсуі Қытайдың орман шаруашылығына да әсер етеді. Қытай жылына шамамен 80 миллиард жұп бір реттік таяқша шығарады, бұл 20 миллион 20 жылдық ағашқа тең. Олардың 45 пайызы ағаштардан жасалған – негізінен, пахта, қайың және шырша, ал қалғаны бамбуктан жасалған. Жапония жылына осы бір реттік заттардың 24 миллиард жұбын пайдаланады, ал әлем бойынша шамамен 80 миллиард жұп 1,4 миллиардқа жуық адамдармен тасталады. 2013 жылы Жапонияда бір жұп бір реттік таяқшаның құны 0,02 АҚШ долларына тең болды. Бір жұп қайта пайдалануға болатын таяқшаның құны 1,17 долларды құрады, ал әр жұп 130 рет пайдаланылуы мүмкін. Бір жұпқа 1,17 долларды 130 рет пайдалануға бөлгенде, бір рет пайдалану үшін 0,009 доллар (0,9 цент) шығады, бұл бір реттік таяқшаның бағасынан кем. Бірнеше елде осы қалдықтарды азайту бойынша жүргізілген науқандар белгілі бір нәтижелерге қол жеткізе бастады.

Packaging of fast food and take out food is necessary for the customer but involves a significant amount of material that ends up in landfills, recycling, composting, or litter. Foam containers for fast food were the target of environmentalists in the U. S. and were largely replaced with paper wrappers among large restaurant chains. In 2002, Taiwan began taking action to reduce the use of disposable tableware at institutions and businesses, and to reduce the use of plastic bags. Yearly, the nation of 17.7 million people was producing 59,000 tons of disposable tableware waste and 105,000 tons of waste plastic bags, and increasing measures have been taken in the years since then to reduce the amount of waste. In 2013, Taiwan's Environmental Protection Administration (EPA) banned outright the use of disposable tableware in the nation's 968 schools, government agencies, and hospitals. The ban was expected to eliminate 2,600 metric tons of waste yearly. In Germany, Austria, and Switzerland, laws banning the use of disposable food and drink containers at large scale events have been enacted. Such a ban has been in place in Munich, Germany since 1991, applying to all city facilities and events. This includes events of all sizes, including very large ones (Christmas market, Auer Dult Faire, Oktoberfest and Munich City Marathon). For small events of a few hundred people, the city has arranged for a corporation to offer rental of crockery and dishwasher equipment. In part through this regulation, Munich reduced the waste generated by Oktoberfest, which attracts millions of people, from 11,000 metric tons in 1990 to 550 tons in 1999. China, by virtue of the size of its population and the surging popularity of food delivery apps, such as Meituan and Ele. me, faces significant challenges disposing of or recycling takeout food packaging waste. According to a 2018 study published in Resources, Conservation and Recycling, for the first half of 2017, Chinese consumers ordered 4.6 billion takeout meals, generating "significant environmental concerns". The study's authors estimated that packaging waste from food delivery grew from 20,000 metric tons in 2015 to 1.5 million metric tons in 2017. In 2018, Meituan reported making over 6.4 billion food deliveries, up from 4 billion a year earlier. Because takeout and delivery meals in China include single use chopsticks, which are made from wood or bamboo, the growth in food delivery also has an impact on China's forests. China produces about 80 billion pairs of single use chopsticks yearly, the equivalent of 20 million 20 year old trees. About 45 percent are made from trees – mainly cottonwood, birch, and spruce, the remainder being made from bamboo. Japan uses about 24 billion pairs of these disposables per year, and globally about 80 billion pairs are thrown away by an estimated 1.4 billion people. In 2013 in Japan, one pair of disposable chopsticks cost US$0.02. One pair of reusable chopsticks cost $1.17, and each pair could be used 130 times. A cost of $1.17 per pair divided by 130 uses comes to $0.009 (0.9¢) per use, less than half the cost of disposable. Campaigns in several countries to reduce this waste are beginning to have some effect.