Кіріспе

Американдық романшы Натанаэль Уэст (нағыз аты Нейтан Вайнштейн; 17 қазан 1903 – 22 желтоқсан 1940) – американдық жазушы және сценарист. Ол екі қараңғы сатирикалық романымен танымал: «Жалғыз жүрек» (1933) және «Шұбаркөпек күні» (1939), олар газет және Голливуд киноиндустриясында өрбуді бейнелейді.

Ерте өмір

Натанаэль Уэст Нью-Йорк қаласында Натан Вайнштейн болып дүниеге келді, ол Ашкеназдық еврей ата-анасы Анутаның (Анна, туған Уолленштейн, 1878–1935) және Макс (Мордух) Вайнштейннің (1878–1932) тұңғыш баласы еді. Олардың тегі Ресейдің Ковно қаласынан (қазіргі Литваның Каунас қаласы) шыққан. Отбасы Жоғарғы Батыс жағындағы еврейлер шоғырланған ауданда жоғары орта тапқа лайық тұрмыс өрнегін сақтады. Вест академиялық жетістіктерге құштарлық танытпады, орта мектепті тастап кетті және Тюфтс колледжіне тек жалған аттестатпен қана қабылданды. Тюфтстен қуылғаннан кейін Вест Браун университетіне өзінің туысы, сондай-ақ Тюфтс студенті Натан Вайнштейннің аттестатын пайдаланып түсті. Браунда көп оқымаса да, ол көп нәрсе оқыды. Америкалық замандастарының реалистік туындыларын елемей, француз сюрреалистеріне, 1890 жылдардағы британдық және ирланд ақындарына, әсіресе Оскар Уайльдқа қызығушылық танытты. Весттің қызығушылығы ерекше әдеби стильмен қатар, ерекше мазмұнға да бағытталды. Ол әдебиет пен өнер арқылы көрінетін христиандық пен мистицизмге қызығушылық танытты. Нью-Йорк штатының Адирондак аймағындағы «Парадокс» атты жазғы лагердегі достары оның ұйқыға бейім мінезін ирониямен білдіре отырып, оны Пеп деп атады. Вест бейсбол ойыны туралы айта келіп, командасына жеңіліс сыйлаған физикалық нашарлығын мойындады және осыған байланысты әңгімелерді қызықтап айтты. Весттің жақын досы Уэллс Рут осы әңгімені бірнеше рет естігенін еске алады. Ойынға барлығы тігіс салған, есеп тең түскен соңғы иннингке келгенде, қарсы команда екі аутпен ұрақта тұрғанда, соққышы Вестке қарай ұзын добын соқты.

Ол оны ұстауға қолын көтерді, бірақ қандай да бір себеппен қолын жеткілікті түрде жақын ұстамады. Доп оның қолынан өтіп, маңдайына тиіп, бұталардың арасына түсті. Көпшілік дауыстап айқайлады, ал [Вест] бір қарап, қашқаннан кейін тоқтады. Көпшілік бірінен соң бірі көтеріліп, таяқтарды, тастарды және қолдарына тигеннің бәрін жинап, оны қуа жөнелді. Ол орманға кіріп, тек түнде ғана шықты. Ол оқиғаны айта келіп, егер оны ұстаса, өлтіретініне сендірді. Бұл оқиғаның орын алғаны белгісіз, бірақ Вест кейіннен «Western Union Boy» атты әңгімесінде осы оқиғаны қайта жаңғыртты. Яһуди студенттеріне көптеген студенттік ұйымдарға мүше болуға рұқсат берілмегендіктен, оның жақын досы болашақ қайын інісі С.Ж. Перелман болды. (Перелман Весттің әпкесі Лораға үйленді.) Вест Браун университетін бітіруге тіпті жақындамады. Содан кейін ол үш айға Парижге барды, осы кезде өзінің атын Натанаэль Уэстке өзгертті. Оның отбасы, оған дейін оны қолдаған болатын, 1920 жылдардың соңында қаржылық қиындықтарға тап болды. Вест үйге оралып, әкесімен бірге құрылыс саласында кездейсоқ жұмыс істеді, ақырында Манхэттендегі Шығыс 23-ші көшедегі Кенмор Холл қонақ үйінің түнгі менеджері болып жұмыс тапты. Весттің қонақ үйдегі тәжірибелерінің бірі оның «Сарапшықтың күні» романында (1939) суреттелген Ромола Мартин мен Гомер Симпсон арасындағы оқиғаға әсер етті. 1933 жылы ол Нью-Йорктегі Саттон қонақ үйінің менеджері болып жұмыс істеді, ол 330 E. 56-шы көшеде орналасқан.

Автор

Уэст колледж кезінен-ақ жазумен айналысып жүргенімен, романды толықтыруға уақыт тапқан жоқ, тек қонақ үйдегі тыныш түнгі жұмысында ғана мүмкіндік алды. Осы кезде ол «Miss Lonelyhearts» (1933) романын жазды. Максим Либер 1933 жылы оның әдеби агенті болды. Дегенмен, 1931 жылы, «Miss Lonelyhearts» романын аяқтауға екі жыл қалғанда, Уэст колледжде бастаған «Балсо Снеллдің арман тірлігі» романын жариялады. Сол кезде Уэст Нью-Йорк қаласы мен оның төңірегінде жұмыс істейтін жазушылар тобының құрамында болды, олардың ішінде Уильям Карлос Уильямс және Дашилл Хэммет те бар еді. 1933 жылы Уэст Пенсильвания штатының шығысында ферма сатып алды, бірақ көп ұзамай «Columbia Pictures» компаниясына келісімшарт бойынша сценарий жазушы болып орналасып, Голливудқа көшті. Ол 1934 жылы «Жай миллион» атты туындысын жариялады. Уэсттің үш кітабының ешқайсысы жақсы сатылмады, ол 800 доллардан аспайтын табыс тапты, сондықтан 1930-жылдардың ортасын қаржылық қиындықтарда өткізді, кейде сценарийлерді бірлесіп жазды. Ол жұмыс істеген фильмдердің көпшілігі «B» санатындағы фильмдер болды, мысалы, «Бес қайтып келді» (1939) фильмі. Осы кезеңде ол «Сараңқыр күні» романын жазды. Романның көптеген оқиғалары мен екінші дәрежелі кейіпкерлері Голливуд бульварындағы қонақ үйде өмір сүрген тәжірибесінен тікелей алынған. 1939 жылдың қараша айында Уэст «RKO Radio Pictures» киностудиясына сценарий жазушы болып жұмысқа қабылданды, онда ол Борис Ингстермен бірге Фрэнсис Айлстің «Before the Fact» (1932) романының киноадаптациясымен айналысты. Вест пен Ингстер жеті апта ішінде сценарийді жазды, Вест кейіпкерлерді сипаттау мен диалогтарға, ал Ингстер сюжеттік құрылымға назар аударды. «RKO» бұл фильмді Альфред Хичкокқа тапсырды, бірақ Хичкокқа өз сценарийі болды. Хичкоктың сценарийін Самсон Рафаэльсон, Джоан Харрисон (Хичкоктың хатшысы) және Альма Ревилл (Хичкоктың әйелі) жазды. Вест пен Ингстердің сценарийі қолданылмай қалды, бірақ мәтіні Америка кітапханасының Весттің жинақталған туындыларының басылымында кездеседі.

Өлім

1940 жылы 22 желтоқсанда Уэст және оның әйелі Эйлин МакКенни Мексикадан аң аулаудан Лос-Анджелеске қайтып келе жатқан еді. Вест Калифорния штатының Эль-Центро қаласында тоқтау белгісін өткізіп алып, соқтығысып, ол және МакКенни қаза тапты. (Олардың өлімі олардың досы Ф. Скотт Фицджеральд қайтыс болғаннан кейін бір күні болды.) МакКенни Бродвейдегі "Менің әпкем Айлин" пьесасының басты кейіпкеріне шабыт берген еді, және олар 26 желтоқсанда Бродвейдің ашылуына Нью-Йоркке ұшуға жоспарлаған болатын. Вест Нью-Йорк штатының Куинс қаласындағы Маунт-Сион зиратына жерленді, ал оның қабіріне әйелінің күлі салынды.

Оның еңбегі

Уэст өмірінде кеңінен танылмағанымен, оның беделі қайтыс болғаннан кейін, әсіресе 1957 жылы New Directions баспасы оның жинақталған романдарын жариялағаннан кейін артты. «Жалғыз жүрек» романы Уэсттің шедеврi саналады. «Сараң құрт күні» романы 1975 жылы экранға түсірілді. Сонымен қатар, «Жалғыз жүрек» (1933) фильмде (1933, 1958, 1983), сахнада (1957) және операда (2006) қойылды; ал Хичкок фильмі «Тыңғыр терезедегі» «Жалғыз жүрек» кейіпкері Уэсттің туындыларымен сабақтас. «Сараң құрт күні» романының ұятсыз, жарқын ландшафтары, елдің қалған бөлігі сол кезде жайсыз кедейлікте өмір сүргендіктен, одан да күш алды. Уэст Нью-Йорктегі Юнион-скверде социалистік митингілерге қатысқанмен, оның романдары Джон Стейнбек және Джон Дос Пассос сияқты замандас белсенді жазушыларының романдарына ұқсамайды. Уэсттің жазу стилі оң саяси идеяларды бейнелеуге мүмкіндік бермейді, ол «Сараң құрт күні» туралы Малкольм Коулиге жазған хатында: «Мен анти-нацистік лиганың жиналысын сипаттауға тырыстым, бірақ ол сәйкес келмеді, мен оны жезөкше үйімен және лас фильммен ауыстыруға мәжбүр болдым», – деп мойындады. Уэст американ арманы рухани және материалдық жағынан сатқындыққа ұшырады деп есептеді және өзінің жазбаларында «саяси идеяларды, діни сенімді, көркемдік құтқарылуды және романтикалық махаббатты» толығымен жоққа шығарды. Бұл идея, бұзылған американ арманы, оның қайтыс болғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы сақталды, ақын В. Х. Ауденнің «Батыстың ауруы» деген терминімен бейнеленді, ол рухани және экономикалық мағынадағы кедейлікті білдіреді. 1970 жылы Джей Мартин Уэсттің кең көлемді өмірбаянын жазды. 2010 жылы Марион Мидтің «Lonelyhearts: The Screwball World of Nathanael West and Eileen McKenney» атты тағы бір өмірбаяны жарық көрді.

Өлімнен кейінгі жинақтар

Беркович, Сакван, ред. Натанаэль Уэст, Романдары мен басқа да жазбалары (Америка кітапханасы, 1997)