Кіріспе

Неміс филологы (1821–1868)

Август Шлейхер (; 19 ақпан 1821 – 6 желтоқсан 1868) – неміс тіл білімі маманы. Шлейхер ежелгі үнді-еуропа тілін зерттеді және тарихи тіл білімі саласында теориялар жасады. Оның ең маңызды еңбегі – «Үнді-еуропа тілдерінің салыстырмалы грамматикасының жинағы», онда ол ежелгі үнді-еуропа тілін қайта құруға тырысты. Үнді-еуропа тілінің қандай болғанын көрсету үшін ол «Шлейхер аңызы» деген қысқа әңгіме жасады, оның арқасында қайта құрылған сөздік қоры мен одан шығарылған үнді-еуропалық қоғамның ерекшеліктерін көрсетуге мүмкіндік болды.

Өмір

Шлейхер Тюрингия орманында, Ваймардың оңтүстік-батысында орналасқан Саксония-Майнинген герцогтігінде дүниеге келді. Ол 47 жасында туберкулезден Йена қаласында, қазіргі Тюрингия жеріндегі Саксония-Веймар-Эйзенах герцогтігінде қайтыс болды.

Мансап

Шлейхер Тюбинген және Бонн университеттерінде білім алған, Прагадағы Карл университетінде және Йена университетінде сабақ берді. Өзінің еңбек жолын теология мен шығыс тілдерін, әсіресе араб, еврей, санскрит және парсы тілдерін зерттеумен бастады. Ол ғылыми материализмнің және Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің идеалистік философиясының сияқты қарама-қарсы бағыттарынан әсерлерді біріктіріп, тілдің даму, жетілу және қартаю кезеңдері бар организм екенін дамытты. Тілдер салыстырмалы түрде қарапайым күйден басталады. Бастапқы қарапайымдылықтан кейін өсу және күрделіліктің артуы кезеңі ілеседі, ол ақырында баяулап, ыдырау кезеңіне ұласады (1874:4):

Адамның дамуымен бірге оның тілі де дамиды; тіпті ең қарапайым тіл де біртіндеп өсудің нәтижесі. Тілдің жоғары деңгейдегі барлық түрлері қарапайым түрлерден пайда болған. Тіл дыбыстық және формалық жағынан төмендейді. Бірінші кезеңнен екінші кезеңге өту баяу прогреске ұласады. 1850 жылы Шлейхер Еуропа тілдерін жүйелі түрде сипаттайтын монографияны аяқтады – Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht (Еуропа тілдерінің жүйелі шолуы). Ол тілдерді биологиялық терминдер – туыс, түр және нұсқа – арқылы сипаттауға болатын табиғи организмдер ретінде көрсетті және тілдерді Stammbaum (туыстық ағаш) түрінде жіктеді. Ол 1853 жылы жарияланған Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes атты мақаласында алғаш рет Stammbaum-ның графикалық бейнесін енгізді. "Неміс тілі" (1860) еңбегін жариялаған кезде тілдің дамуын көрсету үшін ағаш тәрізді диаграммаларды қолдана бастады. Шлейхер тіл эволюциясын ағаш суреті арқылы бейнелеген алғашқы тіл білімі маманы ретінде танылды. Көп жағдайда қарсылық ретінде Йоханнес Шмидт кейіннен баламалы модель ретінде өзінің "Толқындық теориясын" ұсынды. Шлейхер 1856/57 жылдары неміс тілінде жарық көрген литва тілінің алғашқы ғылыми жинағының авторы. Шлейхер литва тілінің грек және рим (Ежелгі латын) тілдерімен форма жағынан теңесе алатынын мәлімдеді. Шлейхер тілдердің полигенезін жақтады. Ол былай деді (1876:2):

Бір түпнұсқалық әмбебап тілдің болуы мүмкін емес; оның орнына көптеген түпнұсқалық тілдер болған: бұл осы уақытқа дейін тірі қалған әлем тілдерін салыстырмалы зерттеу нәтижесінде алынған нақты факт. Тілдер үнемі жойылып жатқандықтан, ал жаңа тілдер іс жүзінде пайда болмайды, бастапқыда қазіргіге қарағанда әлдеқайда көп тілдер болған болуы керек. Сондықтан, алғашқы тілдердің саны қазіргі тілдерден де көп болған. Шлейхердің полигенез жөніндегі идеялары биолог Эрнст Геккельдің тікелей және оның қабылдауы арқылы ұзақ уақытқа созылған әсерге ие болды. Эрнст Геккель – гастрая гипотезасын ұсынғанымен танымал неміс эволюционисі және зоолог. 1866 жылы дыбыс заңдарын зерттеудегі пионер Аугуст Лескин Аугуст Шлейхердің студенті ретінде Йена университетінде салыстырмалы тіл білімін зерттеуді бастады.

Ағаш үлгісі

Шлейхер тарихи лингвистикада ағаш моделін (сондай-ақ, Stammbaum, генетикалық немесе кладистік модель) танымал етуге көмектесті. Бұл модель тілдердің эволюциясын отбасылық ағаш схемасымен, әсіресе биологиялық түрлердің эволюциясының филогенетикалық ағашымен салыстырады. Түрлер сияқты, әр тіл бір-бір ата-ана тілден дамыған деп есептеледі, ал ортақ ата-тегі бар тілдер бір тілдік отбасыға жатады. Ағаш моделі тілдер арасындағы генетикалық байланыстарды сипаттаудың алғашқы әрекеттерінен бері қолданылып келе жатқан әдіс. Бұл салыстырмалы лингвистика үшін маңызды, ол белгілі тілдерден алынған мәліметтер мен лингвистикалық эволюцияның байқалатын заңдылықтарын пайдаланып, әр тілдік отбасының түпкі тегі саналатын гипотетикалық прототілдерді – мысалы, протоиндоевропалық және индоевропалық тілдерді анықтауға және сипаттауға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл көбінесе теориялық, сапалық зерттеу болып табылады. Лингвистер әрқашан тіл эволюциясында географиялық таралудың ("көлденең берілудің") үлкен рөліне байланысты ағаш моделінің ішкі шектеулерін атап көрсетіп келді, бұл қарыз сөздерден бастап бірнеше ата-ана тілдері бар диалект тілдеріне дейін қамтиды. Ағаш моделі биологиялық таксономиядағы сақина түрлері мен тілдегі диалект континуумы сияқты ерекшеліктерді қамтитын үздіксіз құбылысты сандық түрде бағалау мәселесіне байланысты биологиялық таксономиямен салыстырылатын шектеулерге де ие. Осыған жауап ретінде тілдік байланыс тұжырымы жасалды, ол бір тілдің тілдік жағынан оқшауланған ұрпақ тілдерінен емес, диалект континуумынан дамыған тілдер тобын білдіреді. Көбінесе екі әдіс те тілдердің тарихи кезеңдерін қайта құру, тілдің тарихи жазбаларындағы жетіспейтін ақпаратты толықтыру, фонологиялық, морфологиялық және басқа да лингвистикалық жүйелердің дамуын анықтау және тілдер арасындағы болжамдық байланыстарды растау не жоққа шығару үшін бірге қолданылады. Салыстырмалы әдіс 19 ғасырда дамыды. Даниялық ғалымдар Расмус Раск және Карл Вернер, сондай-ақ неміс ғалымы Якоб Гримм үлкен үлес қосты. Прототілден қайта құрылған формаларды алғаш ұсынған лингвист – Шлейхер болды, ол 1861 жылы жарық көрген Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen еңбегінде бұл жұмысты жасады. Шлейхер қайта құрылған формаларды ұсынған себебін былай түсіндірді:
Осы еңбекте түпкі үнді-еуропалық тілді оның нақты бар туынды тілдерімен қатар көрсетуге тырысады. Мұндай жоспардың ұсынылатын артықшылықтарынан басқа, зерттеудің соңғы нәтижелерін студенттің көз алдына нақты түрде қою және осылайша оның белгілі бір үнді-еуропалық тілдердің табиғатын түсінуін жеңілдету, менің ойымша, одан да маңызды бір нәрсе бар, атап айтқанда, ол үнді емес үнді-еуропалық тілдер көне үнді тілінен (санскриттен) шыққан деген болжамның негізсіздігін көрсетеді.

Шлейхер аңызы

Шлейхер аңызы – 1868 жылы Шлейхер жариялаған, прото-үнді-еуропа тілінің (PIE) қайта құрастырылған нұсқасында жазылған мәтін. Шлейхер PIE тілінде мәтін жазған алғашқы ғалым болды. Аңыздың атауы – ("Қой [Ев] және жылқылар [Эо]"). Кейіннен түрлі ғалымдар Шлейхер аңызының жаңартылған нұсқаларын жариялады, себебі PIE-нің қалай болуы керек деген түсінік уақыт өте келе өзгерді. Бұл аңыз соңғы 150 жылда қайта құрастырылған тілдің маңызды өзгерістерге ұшырағанын көрсетеді.

Шығармалары

Тілдік салыстыру зерттеулері. / Салыстырмалы тіл тарихы. (2 том.) Бонн, Х. Б. Кениг (1848)
Тілдік зерттеулер. 2-бөлім: Еуропа тілдерінің жүйелі шолуы. Бонн, Х. Б. Кениг (1850); жаңа редакциясы Конрад Кернер, Амстердам, Джон Бенджаминс (1982)
Шіркеу славян тілінің грамматикалық формалары. (1852)
Индогерман тайпасының алғашқы бөлінулері. Allgemeine Zeitung für Wissenschaft und Literatur (тамыз 1853)
Литва тілінің нұсқалары. (Литва тіліндегі алғашқы ғылыми жинақ) (2 том.) Веймар, Х. Боехлау (1856/57)
Литва ертегілері, мақал-мәтелдері, жұмбақтары мен әндері. Веймар, Х. Боехлау (1857)
Зоннеберг халқының әдет-ғұрыптары, Мейнингер Жоғарғы жері – Зоннеберг диалектісінің фонетикасы. Веймар, Х. Боехлау (1858)
Италия тілдері тарихының қысқаша шолуы. Rheinisches Museum für Philologie 14.329 46. (1859)
Неміс тілі. Штутгарт, Дж. Г. Котта (1860); жаңа редакциясы Иоганнес Шмидт, Штутгарт, Дж. Г. Котта (1888)
Индогерман тілдерінің салыстырмалы грамматикасы жинағы. (Индогерман тілінің бастапқы түрі, ежегіс үнді, ежегіс иран, ежегіс грек, ежегіс итальян, ежегіс кельт, ежегіс славян, литва және ежегіс неміс тілдерінің қысқаша шолуы.) (2 том.) Веймар, Х. Боехлау (1861/62); Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag қайта басылымы,
Дарвин теориясы және тіл білімі – Доктор Эрнст Хекельге ашық хат. Веймар, Х. Боехлау (1863)
Тілдің адамның табиғи тарихы үшін маңызы. Веймар, Х. Боехлау (1865)
Кристиан Доналайтис Литвалық өлеңдері, Санкт-Петербургтегі Ресей Ғылым академиясы басылымы (1865)
Дарвинизм тіл ғылымымен тексерілді. (Александр В. В. Бикерс аударған) Лондон, Дж. С. Хоттен (1869)
Индоевропалық, санскрит, грек және латын тілдерінің салыстырмалы грамматикасы жинағы, Герберт Бендаллдың үшінші неміс басылымынан аударған. Лондон: Trübner and Co (1874) (Шындығында неміс түпнұсқасының қысқартылған нұсқасы.) Полаб тілінің дыбысталуы мен формалары. Saendig Reprint Verlag H. R. Wohlwend қайта басылымы,
Тілдік салыстыру зерттеулері. Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag қайта басылымы,
Шіркеу славян тілінің грамматикалық формалары түсіндіріліп, салыстырылды. H. Buske Verlag басылымы, Гамбург (1998).