Кіріспе
Жүйке тініне зиянды токсиндер. Нейротоксиндер – жүйке тінін жойғыш токсиндер (нейротоксикалық әсер етеді). Нейротоксиндер – дамитын және жетілген жүйке тінінің қызметіне кері әсер ететін сыртқы химиялық неврологиялық зақымдардың кең тобы. Бұл термин қалыптан тыс жағдайда әсер ететін және неврологиялық уытты болуы мүмкін эндогенді қосылыстарды жіктеу үшін де қолданылады. Мысалдар: этанол (ішу спирті), глутамат, азот оксиді, ботулинум токсині (мысалы, Ботокс), тетанус токсині және тетродотоксин. Нейротоксинге ұшыраған жергілікті патологияға көбінесе нейрондық экзитотоксикация немесе апоптоз жатады, бірақ глиальды жасушалардың зақымдануы да мүмкін. Нейротоксинге ұшыраудың макроскопиялық белгілеріне зиякерлік кемістік, эпилепсия және деменция сияқты орталық жүйке жүйесінің кең тараған зақымдануы жатады. Сонымен қатар, нейротоксинмен шақырылған перифериялық жүйке жүйесінің зақымдануы, мысалы, невропатия немесе миопатия жиі кездеседі. Нейротоксинмен шақырылған зақымдануды жеңілдетуге бағытталған, мысалы, антиоксиданттар қолдану сияқты бірқатар емдеулердің тиімділігі дәлелденген.
Neurotoxins are toxins that are destructive to nerve tissue (causing neurotoxicity). Neurotoxins are an extensive class of exogenous chemical neurological insults that can adversely affect function in both developing and mature nervous tissue. The term can also be used to classify endogenous compounds, which, when abnormally contacted, can prove neurologically toxic. ethanol (drinking alcohol), glutamate, nitric oxide, botulinum toxin (e. g. Botox), tetanus toxin, and tetrodotoxin. Local pathology of neurotoxin exposure often includes neuron excitotoxicity or apoptosis but can also include glial cell damage. Macroscopic manifestations of neurotoxin exposure can include widespread central nervous system damage such as intellectual disability, epilepsy, and dementia. Additionally, neurotoxin mediated peripheral nervous system damage such as neuropathy or myopathy is common. Support has been shown for a number of treatments aimed at attenuating neurotoxin mediated injury, such as antioxidant administration.
Өмірбаян
Нейротоксиндерге қоғамдағы әсер жаңалық емес, өйткені өркениеттер мыңдаған жылдар бойы неврологиялық зиян келтіретін заттарға ұшырап келген. Бір айқын мысал – Рим империясы кезінде кең ауқымды су құбырлары желісінің дамуы және шарапты сірке суымен қайнатып, тәттілендіру үшін қорғасын ыдыстарды пайдалану салдарынан қорғасынға елеулі толу мүмкіндігі, нәтижесінде «қорғасын қанты» деп аталатын қорғасын ацетаты түзілген. Нейротоксиндердің адамзат тарихының бір бөлігі болуының себебі – жүйке жүйесінің нәзік және осал болуы, оны бұзылуға бейім етуі. Ми, жұлын және перифериялық жүйке тіндері адамдардың көптеген ерекшеліктерін анықтайтын өте күрделі биологиялық жүйеден тұрады. Дегенмен, кез келген өте күрделі жүйеде сияқты, ортаға енгізілген тіпті шағын өзгерістер де маңызды функционалдық бұзылыстарға әкелуі мүмкін. Жүйке тінінің осалдығына себеп болатын қасиеттерге нейрондардың үлкен беті, липофильді токсиндерді сақтайтын жоғары липид мөлшері, миға қан ағынының жоғары деңгейі (тиімді токсин әсерін күшейтеді) және нейрондардың өмір бойы сақталуы (залалдың күммулятивті әсеріне әкеледі) жатады. Осының нәтижесінде жүйке жүйесінде ішкі және сыртқы шабуылдардан қорғауға арналған бірнеше механизмдер бар, олардың ішінде қан-ми тосқауылы (ҚМТ) ерекше маңызға ие. Қан-ми тосқауылы (ҚМТ) – токсиндер мен басқа да зиянды заттардың миға жетуіне кедергі жасайтын маңызды қорғаныс механизмі. Миге қоректік заттар мен қалдықтар қажет болғандықтан, ол қан ағыны арқылы қамтамасыз етіледі. Бірақ қанда көптеген зиянды заттар болуы мүмкін, олар жүйке тіндеріне жетіп, нейрондардың өліміне әкелуі мүмкін. Сондықтан мидағы капиллярларды айналатын астроциттер деп аталатын қорғаныш жасушалары қаннан қоректік заттарды сіңіріп алып, оларды нейрондарға жеткізеді, бұл миды көптеген химиялық зиянды әсерлерден тиімді оқшаулайды. Ең бастысы, иондар мен қоректік заттардың таңдаулы өтуі және қорғасын сияқты ауыр металдарды ұстап тұру арқылы хороидтық плексстер ми мен жұлынды қамтитын қатаң реттелген ортаны сақтайды. Клиникалық нейротоксикология көбінесе дамып келе жатқан сала болғанымен, көптеген қоршаған орта нейротоксиндерін анықтауда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді, нәтижесінде 750-ден 1000-ға дейін белгілі потенциалды нейротоксикалық қосылыстар жіктелді. Нейротоксиндерді анықтау процесін одан әрі күрделілендіру үшін in vitro сынақтарында нейротоксикалық және цитотоксикалық әсерлерді ажырату қиын болуы мүмкін, себебі нейрондарды тікелей қосылыстарға ұшырату in vivo жағдайында мүмкін емес, ал in vitro жағдайында мүмкін. Сонымен қатар, жасушалардың химиялық заттарға жауабы нейротоксиндер мен цитотоксиндердің арасындағы айырмашылықты дұрыс көрсетпеуі мүмкін, себебі окисдену стресі немесе қаңқа өзгерістері сияқты симптомдар олардың екеуіне де жауап ретінде пайда болуы мүмкін. Бұл қиындықтарды шешу үшін жақында in vitro сынақ ортасында нақты нейротоксиндер мен цитотоксиндерді ажырату үшін қолданылатын қосылыстарға жауап ретінде нейриттердің (аксондар немесе дендриттер) өсуі ұсынылды. Алайда, бұл процеске байланысты маңызды дәлсіздіктерге байланысты, ол кеңінен қолдау тапқан жоқ. Сонымен қатар, биохимиялық механизмдер нейротоксиндерді сынау кезінде кеңінен қолданыла бастады, яғни қосылыстар жасуша механизмдеріне кедергі келтіруге жеткіліктілігін тексеруге болады, мысалы, органофосфаттардың (паратион және зарин газын қосады) ацетилхолинэстераза ферментінің белсенділігін тежеуі. Нейротоксикалық әсерді анықтау әдістері әлі де дамуды қажет ететін болса да, зиянды қосылыстарды және токсиндерге ұшырау белгілерін анықтау айтарлықтай жақсарды.
Тетродотоксин
Тетродотоксин (ТТХ) – тетрадонтиформдар отрядына жататын организмдер өндіретін у. ТТХ тұмсықты балықтардың бауырында, жыныс бездерінде, ішегінде және терісінде кездеседі. ТТХ-ты тұтыну өлімге әкелуі мүмкін және көптеген елдерде уланудың жиі кездесетін түрі болып табылады. ТТХ тұтынудың негізгі белгілері: параэстезия (әдетте ауыз және аяқ-қолдарда байқалады), бұлшықет әлсіздігі, құлайшаңдық, жүрек ауруы және құсу. ТТХ-тың уытты әсер ету механизмі – натрий каналдарының жұмысын тежеу, бұл нейрондардың байланысқа қабілетін азайтады. Бұл тежелу көбінесе ТТХ-қа сезімтал (ТТХ s) деп аталатын натрий каналдарының белгілі бір тобына әсер етеді, олар нейронның әрекет потенциалының деполяризация фазасын қамтамасыз ететін натрий тогын құрауға жауапты. Сонымен қатар, ТЭА-ны ұзақ мерзімді қолдану бұлшықет атрофиясына алып келеді. Нейробиологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылатын ТЭА, Паркинсон ауруының прогрессирлеуін тежеу қабілеті арқасында осы ауруды емдеуде де тиімділігін көрсеткен.
Хлортоксин
Хлоротоксин (Cltx) — сарышаян уында табиғатта кездесетін белсенді қосылыс. Оның негізгі уыттылығы хлорид каналдарының өткізгіштігін бәсеңдету қабілетімен байланысты.
Конотоксин
Конотоксиндер – теңіз конусынан шығатын уларлы заттардың бір тобы. Олар кальций, натрий немесе калий сияқты бірнеше иондық каналдардың қызметін тежеуге қабілетті. Көп жағдайда, әртүрлі конус шаяндары бөліп шығаратын уларлар әртүрлі типтегі конотоксиндерді қамтиды, олар нақты иондық каналдарға қатысты болуы мүмкін, соның салдарынан кең ауқымды жүйке функциясын бұзуға қабілетті у құрайды. Кальций ағыны жасушаның қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет болғандықтан, кез келген маңызды тежелу көптеген функцияларды тоқтатуы мүмкін. Маңыздысы, ω CgTx нейрондардың мембраналарында орналасқан, бірақ бұлшық жасушаларында емес, кернеуге тәуелді кальций каналдарымен ұзақ мерзімге байланысып, оларды тежеуге қабілетті.
Ботулиновый токсин
Ботулиновый токсин (BTX) – сегіз түрлі қосылыстан тұратын нейротоксиндер тобы, олар BTX A, B, C, D, E, F, G, H деп аталады және Clostridium botulinum бактериясымен өндіріледі, бұлшықет парализіне алып келеді. BTX-тің ерекше қасиеті – дистония және спастикалық бұзылыстарды емдеуде оның салыстырмалы түрде жиі қолданылуы. Бұл TeNT-тің эндоцитоз арқылы кіргеннен кейін моторлық нейрондар арқылы жұлынның тежегіш нейрондарына миграциялануының нәтижесі. Бұл орталық нерв жүйесіндегі тежегіш нейрондардың функциясын жоғалтуға және жүйелі бұлшықет жиырылыстарына әкеледі. BTX-тің өлімге әкелетін дозасының болжамына ұқсас, TeNT параличке және одан кейін тұншығуға алып келеді. Қан-ми тосқауылының (БББ) функциясының жоғалтылуы орталық нерв жүйесіндегі нейрондарға айқын зақым келтіруі мүмкін, себебі миды қандағы басқа токсиндерден қорғайтын тосқауыл бұдан былай осы қызметті атқара алмайды. Металлдың нейротоксикалық әсері белгілі болғанымен, әсері көбінесе қаннан артық иондарды шығара алмайтын науқастарға, мысалы, бүйрек жеткіліксіздігі барларға ғана шектеледі. Алюминийге улану симптомдарымен науқастарда оқу қабілетінің нашарлауы және қозғалыс координациясының төмендеуі байқалуы мүмкін. Сонымен қатар, жүйелік алюминий деңгейі жас өскен сайын артатыны белгілі және Альцгеймер ауруымен байланысты екені көрсетілді, бұл аурудың нейротоксикалық себепші факторы ретінде қарастырылады. Алюминийдің иондық түріндегі уыттылығы мәлім болғанымен, алюминийді қаптама материалдары мен ас дайындау құралдарында пайдаланудың потенциалды уыттылығына қатысты зерттеулер әртүрлі нәтижелер береді.
Жиде
Сынап қан-ми тосқауылын (ББТ) өтіп миға ену арқылы орталық нерв жүйесіне зақым келтіруге қабілді. Сынап ионының аминқышқылы (АҚ) және глутамат (Глу) тасымалын тежейтіні мәлім, бұл экзитотоксикалық салдарларға алып келуі мүмкін.
Анатоксин-а
1961 жылы Саскачеван провинциясында (Канада) балдыр гүлі бар көлден су ішкен сиырлардың өлімінен кейін анатоксин а, сондай-ақ "өте жылдам өлім факторы" деп белгілі, зерттеулер басталды. Бұл кем дегенде төрт түрлі цианобактерия туысы өндіретін цианотоксин, және ол Солтүстік Америкада, Еуропада, Африкада, Азияда және Жаңа Зеландияда кездеседі. Анатоксин а-ның уытты әсері өте жылдам дамиды, себебі ол тікелей жүйке жасушаларына (нейрондарға) әсер етеді. Анатоксин а-ға ұшырағандағы прогрессивті симптомдар: координацияның жоғалтылуы, бұлшық еттердің дікілдеуі, құрысулар және тыныс алу парализінен болатын жылдам өлім. Бұлшықеттермен байланысатын жүйке тіндерінде никотиндік ацетилхолин рецепторы деп аталатын рецептор бар. Бұл рецепторларды стимуляциялау бұлшықеттердің жиырылуына себеп болады. Анатоксин а молекуласы осы рецепторға сәйкес келеді және осылайша рецептордың қалыпты жағдайда қолданатын табиғи нейротрансмиттері, ацетилхолиннің орнына өтеді. Бір рет жиырылуды тудырғаннан кейін, анатоксин а нейрондарға тынығу күйіне оралуға мүмкіндік бермейді, өйткені ол әдетте осы функцияны атқаратын холинэстеразамен ыдыратылмайды. Нәтижесінде бұлшықет жасушалары тұрақты түрде жиырылады, ми мен бұлшықеттер арасындағы байланыс үзіледі және тыныс алу тоқтатылады. Токсин алғаш рет ашылғанда, тышқандардың дене қуысына енгізілгенде бірнеше минут ішінде дікіл, сал және өлімге әкелгендіктен, ол өте жылдам өлім факторы (VFDF) деп аталды. 1977 жылы VFDF құрылымы екінші, бициклдік амин алкалоиды ретінде анықталды және анатоксин а деп қайта аталды. Құрылымы жағынан кокаинге ұқсас. Анатоксин а-ға деген қызығушылық оның рекреациялық және ішуге арналған суларға қауіп төндіретіндігіне және жүйке жүйесіндегі ацетилхолин рецепторларын зерттеу үшін өте пайдалы молекула болғандықтан жалғасуда. Токсиннің өлімге әкелетін қасиеті оның уытты қару ретінде жоғары әскери потенциалы бар екенін білдіреді.
Бангаротоксин
Бунгаротоксин – никотиндік ацетилхолин рецепторларымен (nAChR) өзара әрекеттесетін зат, олар иондық каналдар отбасын құрайды және олардың қызметі нейротрансмиттерлердің байланысуымен белсендіріледі. Бунгаротоксин әртүрлі формаларда өндіріледі, бірақ жиі қолданылатын формалардың бірі – жолақты крайт жыланынан бөліп алынған α-бунгаротоксиннің ұзын тізбекті альфа түрі. Бұл α7 nAChR жасушаларға кальций иондарының енуіне жағдай жасайды, сондықтан қабылдаған бунгаротоксинмен бұл каналдар тоқтатылса, зиянды салдарлар туындайды, себебі ACh сигналдауы бұзылады.
Карамбоксин
Карамбоксин (CBX) – жұлдыз жемісінде (Averrhoa carambola) кездесетін токсин. Кейбір бүйрек аурулары бар адамдар жұлдыз жемісін жеген немесе осы жемістен жасалған шырын ішкеннен кейін, улану, құрысу және тіпті өлімге дейін жететін зиянды неврологиялық әсерлерге ұшырауы мүмкін. Карамбоксин – нейрондардағы глутамат рецепторларын күшейтетін жаңа пептид емес аминқышқыл токсині. Карамбоксин NMDA және AMPA глютаматергиялық ионотроптық рецепторларының агонисті болып табылады, және күшті қоздырғыш, құрысу тудыратын, сондай-ақ нейродегенерациялық қасиеттері бар.
Құраре
"Кураре" термині мағынасы тұрақсыз, себебі ол бірнеше уды сипаттау үшін қолданылған, және олардың атау берілген кездегі түсінігі қазіргі түсініктерден өзгеше болған. Бұрынғыда бұл термин Оңтүстік Америка тайпаларының жебелеріне немесе үрмелі оқтарға жаққан уларды білдірген, алайда қазір бұл сигнал беруді тежеу үшін нейромышектік байланысқа әсер ететін және бұлшықеттерді босаңсытатын улардың нақты жіктемесін көрсетеді. Нейротоксиндер санатына әртүрлі уларлар кіреді, бірақ олардың барлығы бастапқыда Оңтүстік Америкада өсетін өсімдіктерден бөліп алынған. Кураре ерекше түрде нейромышектік байланыстағы никотиндік ацетилхолин рецепторларын тежеуге қабілетті. Қалыпты жағдайда, бұл рецепторлардың арналары бұлшықет жасушаларына натрий иондарының енуіне мүмкіндік береді, бұл бұлшықет жиырылуына алып келетін әрекет потенциалын қозғауға себеп болады. Рецепторларды бұғаттау арқылы, нейротоксин нейромышектік байланыс сигналдарын айтарлықтай азайта алады, нәтижесінде анестезиологтар бұлшықеттерді босаңсыту үшін оны қолданады.
Аммиак
Аммиактың уыттылығы көбінесе тұтыну арқылы немесе бауыр жеткіліксіздігі сияқты эндогендік аурулар арқылы екі жолмен байқалады. Аммиактан токсикалық әсердің айқын мысалы – бауыр циррозына жауап ретінде пайда болатын бауыр энцефалопатиясы, ол мидың ісінуіне (церебральді эдемаға) алып келуі мүмкін (Haussinger 2006). Бұл мидың ісінуі нерв жасушаларының қайта құрылуының нәтижесі болуы мүмкін. Аммиак концентрациясының артуының салдарынан, мидағы астроциттердің ісінуі клетка ішіндегі cGMP (циклді гуанозин монофосфаты) өндірісінің ұлғаюы арқылы шақырылады, бұл протеинкиназа G (PKG) арқылы жүзеге асырылатын цитоскелеттік өзгерістерге әкеледі. Антиоксиданттардың немесе глутаминаза тежегіштердің қолданылуы бұл митохондриялық транзитті және, мүмкін, астроциттердің қайта құрылуын азайтуы мүмкін, бұл PNS және CNS жүйелерінде де жүруі мүмкін. Бұл нейриттердің өсуін тежеу жиі нейрондық миграциядағы кемшіліктерге және даму кезінде нейрондардың маңызды морфологиялық өзгерістеріне алып келеді, көбінесе жаңа туған нәрестелерде нейрондық түтік ақауларына соқтырады. Арсеннің метаболиті ретінде арсенит арсенді жұтқаннан кейін пайда болады және әсер еткеннен кейін шамамен 24 сағат ішінде нейрондарға айқын уытты әсерін көрсетеді. Бұл цитотоксикалық механизм арсениттің нейрондардағы жасушаішілік кальций иондары деңгейін көтеруі арқылы жұмыс істейді, бұл митохондриялық трансмембраналық потенциалды төмендетіп, каспазаларды белсендіреді, осылайша жасуша өліміне алып келеді. Сонымен қатар, басқа нейротоксиндерге ұқсас, кейбір антиоксиданттардың қолданылуы жұтылған арсеннің нейротоксикалық әсерін азайтуға үміт береді. Қорғасынның нейротоксикалық әсері ересектерде де, кішкентай балаларда да кездеседі, бірақ дамып келе жатқан ми қорғасыннан болатын зақымға әсіресе осал, бұл апоптоз және экзитотоксикация сияқты әсерлерге алып келуі мүмкін. Нейротоксикалық әсер қорғасынның кальций иондарына ұқсас әрекет ету қабілетіне байланысты, өйткені қорғасынның жоғары концентрациясы жасушалардың кальцийді сіңіруіне әкеледі, бұл жасушалық гомеостазды бұзады және апоптозды тудырады.
Этанол
Нейротоксин ретінде этанол жүйке жүйесіне зақым келтіретіні және организмге түрлі әсер ететіні дәлелденген. Этанолға ұшыраудың белгілі әсерлерінің ішінде уақытша және ұзақ мерзімді салдарлар бар. Ұзақ мерзімді салдарлардың кейбіреулеріне гиппокамптағы нейрогенездің ұзақ мерзімді төмендеуі, мидың кең аумақты атрофиясы және мидағы қабыну жатады. Ерекше айта кетерлігі, созылмалы этанол қабылдау жасушалық мембрана құрамының қайта ұйымдасуына алып келеді, бұл холестерин мен қаныққан майлардың мембранадағы концентрациясының жоғарылауымен сипатталатын липидтік екі қабатты құрайды. Алайда, созылмалы этанол қабылдау кезінде NMDA рецепторларының LTP-ні тудыруға сезімталдығы мезолимбикалық дофамин нейрондарының ішінде инозитол 1,4,5-трифосфатқа (IP3) тәуелді түрде артады. Бұл қайта ұйымдасу постсинаптикалық нейрондардың жоғары белсенділігі арқылы да, этанолға үнемі тәуелділік арқылы да нейрондық цитотоксикалық әсерге алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, этанол NMDA рецепторларының активтілігін тежеу арқылы жасуша ішіндегі кальций иондарының жиналуын тікелей азайтады, осылайша LTP пайда болу мүмкіндігін төмендетеді. Этанолдың ересек организмдердегі нейротоксикалық әсерінен басқа, созылмалы қабылдау дамудың ауыр кемшіліктерін тудыруға қабілді. 1973 жылы аналардың созылмалы этанол қабылдауы мен олардың балаларындағы кемшіліктер арасындағы байланыс туралы алғашқы дәлелдер келтірілді. Бұл жұмыс түйе алкоголь синдромының жіктелуін жасауға ықпал етті, бұл ауру креаниофациалдық қалыптасудағы ақаулар, аяқ-қолдардың дамуы және жүрек-қан тамырлары жүйесінің қалыптасуы сияқты жалпы морфогенездік бұзылыстармен сипатталады. Ұрықтағы алкоголь синдромына әкелетін этанолдың нейротоксикалық әсерінің күші мидағы антиоксиданттар деңгейіне, мысалы, Е витаминіне байланысты екені көрсетілген. Ұрықтың миы салыстырмалы түрде нәзік және стреске бейім болғандықтан, алкогольдің әсерінен гиппокамп пен миша сияқты маңызды аймақтарда ауыр зиянды әсерлер байқалады. Бұл әсерлердің ауырлығы ананың этанол тұтыну мөлшері мен жиілігіне, сондай-ақ ұрықтың даму сатысына тікелей байланысты. Этанолға ұшырау антиоксиданттар деңгейінің төмендеуіне, митохондриялық дисфункцияға (Chu 2007) және одан кейін нейрондардың өліміне, көбінесе реактивті оттектің түбіртектерінің (ROS) жоғарылауына байланысты әкеледі. Бұл механизмді қолдау үшін, диеталық Е витаминінің жоғары дозаларын беру ұрықтарда этанолмен шақырылған нейротоксикалық әсерді азайтуға немесе жоюға көмектеседі.
MPP+
МПТП-ның токсикалық метаболиті МПП+ – митохондриядағы тотығу фосфорлануына кедергі келтіретін таңдамалы нейротоксин, ол I кешенін тежеу арқылы АТФ-тың азаюына және одан кейін жасуша өліміне алып келеді. Бұл көбінесе қара заттың дофаминергиялық нейрондарының ішінде ғана болады, нәтижесінде әсер еткен адамдарда 2-3 күннен кейін тұрақты паркинсонизм пайда болады.
Эндогенді нейротоксиндер көздері
Көптеген нейротоксиндердің көздері организмге қоректену арқылы түседі, ал эндогендік нейротоксиндер организм ішінде (in vivo) пайда болады және осы жерде әсер етеді. Көптеген улар мен экзогендік нейротоксиндердің организмде пайдалы қасиеттері сирек кездеседі, ал эндогендік нейротоксиндер ағзада пайдалы және қалыпты қызметтерде қолданылады, мысалы, жасушалар аралық байланыста қолданылатын азот оксиді. Көбінесе, осы эндогендік заттардың концентрациясы арта қондырғанда ғана қауіпті салдарлар туындайды, ДНК зақымдануына және апоптозға әкеледі. Осылайша, орталық нерв жүйесінің ишемиялық аймағында азот оксидінің (NO) артуы айқын зиянды әсерлерге ұшыратуы мүмкін.
Глутамат
Глутамат, азот оксиді сияқты, нейрондардың қалыпты жұмыс істеуі үшін өндірілетін эндогендік қосылыс болып табылады және Орталық нерв жүйесінің сұр затында шағын концентрацияда кездеседі. Эндогенді глутаматтың ең маңызды функцияларының бірі – оның оқу нейротрансмиттері ретіндегі қызметі. Дегенмен, глутаматтың концентрациясы артқанда, ол айналасындағы нейрондарға уытты болады. Бұл уыттылықтың себебі глутаматтың нейрондарды тікелей құрдымға жіберуі, сондай-ақ нейрондарға кальций ағынының тудыруынан болатын ісіну мен некроз болуы мүмкін. Осы механизмдердің Хантингтон ауруы, эпилепсия және инсульт сияқты аурулар мен салдарында маңызды рөл атқаратыны көрсетілген.