Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Альтдорф – Швейцариядағы муниципалитет. Ол Швейцарияның Ури кантонының астанасы және тарихи қалалық құқықтарын сақтайды. Аңыз бойынша, Уильям Телл осы жерде ұлының басынан алманы атқан. Теңіз деңгейінен жоғарыда, Реусс өзенінің оң жағалауы мен шығысындағы Россстоктың тік беткейі арасындағы жазық аллювиалды жазықта орналасқан. Қаланың үстіндегі Эггбергеннің шашыраңқы шағын елді мекендері мен жайылымдары да осы муниципалитетке жатады. Альтдорфтың жалпы ауданының шамамен 36% ауыл шаруашылығына (көбінесе жеміс бақтары мен жүзімдіктерге) пайдаланылады, 37–39% орманды, 23% құрылыстар мен жолдарға бейімделген, ал қалғаны өзендер, мұздықтар немесе таулар. Альтдорф батысында Реусс арқылы Атингхаузен және Зейдорф, солтүстігінде Урнерзеедегі Флюлен порты, шығысында және оңтүстігінде Шакентальдағы Бюрглен және оңтүстігінде Шаттдорф муниципалитеттерімен шектеседі.
Altdorf is a municipality in Switzerland. It is the capital of the Swiss canton of Uri and retains historic town privileges. It is the place where, according to the legend, William Tell shot the apple from his son's head. sits at an altitude of above sea level on a flat alluvial plain between the right bank of the river Reuss and the steep hillside of the Rossstock to the east. The scattered hamlets and pastureland of Eggbergen, about above the town, also belong to the municipality. Of Altdorf's total area, about 36% is used for agricultural purposes (predominately for orchards or vineyards), 37–39% is forested, 23% is settled (buildings or roads) and the remainder is rivers, glaciers, or mountains. Altdorf adjoins the municipalities of Attinghausen and Seedorf across the Reuss to the west, Flüelen, the port village at the Urnersee to the north, Bürglen in the Schächental to the east and south, and Schattdorf to the south.
Тарих
Алтдорфтағы ең ерте қоныс іздері – б.з.д. 3 ғасырға жататын Латен дәуірінен қалған қола шабуырлары мен темір құралдары. Бұл аймаққа қоныс аударған халық бастапқыда орманға қоныстанды, кейін Реусс өзенінің жағалауына қарай кеңейді. Реусс өзенінің су тасқынына жиі ұшырауы салдарынан, жазық жердегі елді мекендер қирап, тұрғындары "ескі қалаға" қайта көшірілді, бұл Альтдорф атауының болу себебі болуы мүмкін. Рим империясы құлағаннан кейін, 7 ғасырда Алтдорфтың жергілікті галло-рим халқы германдық аламандықтармен араласа бастады. Бұған дәлел – жергілікті Сент-Мартин шіркеуінен табылған 670-680 жылдарға жататын қарулы аттының қабірі. Қазіргі қала алғаш рет 1223 жылы Альтторф деп аталады, ал 16-19 ғасырлардағы кейбір дереккөздерде оны Ури деп те атаған. 2008 жылдан 2017 жылға дейін халық саны жылына 0,8% өсті. 2000 жылғы мәліметтерге сәйкес, халықтың көп бөлігі неміс тілінде сөйлейді (88,3%), екінші орында серб-хорват тілі (4,2%), ал үшінші орында итальян тілі (2,5%) тұр. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, халықтың жыныстық құрамы 48,4% ер адам және 51,6% әйел адамды құрады. Алтдорфтағы халықтың 65,2% (25-64 жас аралығындағылар) міндетті емес жоғары білім немесе арнайы жоғары білім (университет немесе Фаххохшуле) алған.
The earliest evidence of a settlement in Altdorf are several La Tène era bronze ax heads and iron tools from the 3rd century BCE. The people that settled in this region initially settled in the forest, and expanded toward the banks of the Reuss. When the Reuss periodically flooded, the low lying settlements were destroyed and the inhabitants were driven back to the "old town", a possible source of the name Altdorf. Following the collapse of the Roman Empire the local Gallo Roman population of Altdorf began to mix with the Germanic Alamanni during the 7th century. The earliest evidence of this is the grave of an armed horseman (dated to 670–680) located in the local St Martin's Church. The current town was first mentioned in 1223 as Alttorf, whereas some sources from the 16th to 19th centuries occasionally refer to it as Uri. From 2008 through 2017 the population has increased at an annual rate of 0.8%. Most of the population (as of 2000) speaks German (88.3%), with Serbo Croatian being second most common (4.2%) and Italian being third ( 2.5%). as of 2007 the gender distribution of the population was 48.4% male and 51.6% female. In Altdorf about 65.2% of the population (between age 25–64) have completed either non mandatory upper secondary education or additional higher education (either university or a Fachhochschule).</small>
Телл ескерткіші
Аңыз бойынша, Альтдорфтың базар алаңы – Уильям Телл ұлының басынан алма атып түсірген орын. 1895 жылы мүсінші Ричард Кислинг ескі мұнараның іргесінде осы ерлікті еске түсіретін қоладан жасалған мүсінді ашты. 1899 жылы қала орталығына жақын жерде Шиллердің «Вильгельм Телль» пьесасын қою үшін театр ашылды.
According to the legend, Altdorf's marketplace is the site where William Tell shot the apple from his son's head, and in 1895 sculptor Richard Kissling unveiled a bronze statue commemorating the feat at the foot of an old tower. In 1899 a theatre was opened close to the town's center for the purpose of performing Schiller's play of Wilhelm Tell.
Тарихи мұражай және Уридің өнер үйі
1905 жылы Готтардштрасседе, қала орталығының оңтүстігінде музей ашылды. Музейде жергілікті ескі заттар, қару-жарақ, аймақтық жиһаз жинағы, сондай-ақ маңызды Ури азаматтарының портреттері, оның ішінде Андерматта туған Феликс Мария Диогтың (1762–1834) көркем портреттері сақталған. Мұнда швейцариялық туған американдық суретші Адольфо Мюллер Уридің (1862–1947) бірнеше картинасы бар, оның отбасы Хоспенталдан шыққан. Олардың арасында Папа Пий X, Папа Пий XI, кардинал Мерри дель Валь, суретшінің әкесі Алоис Мюллер, оның туысы Домхерр Йозеф Мюллер және ірі аллегориялық туындысы «Альпенроза және Эдельвейс» бар. Музей 1990 жылдары кеңейтілді. Соңғы кезде қала Herrengasse көшесіндегі 2-ші үйдің жартылай реставрацияланған тарихи ғимаратында Haus für Kunst Uri-ді ашты. Үйге заманауи үлкен қосымша салынды, ол тартымды көрме алаңын құрады. Мұнда Уриден шыққан швейцариялық және халықаралық заманауи суретшілердің туындылары қойылады, сондай-ақ кейде бұрынғы тарихи өнер туындыларының көрмелері де ұйымдастырылады.
In 1905 a Museum was opened on Gottardstrasse just south of the centre of the town that houses a collection of local antiquities, weapons and regional furniture, as well as a collection of portraits of important Uri citizens, including fine ones by the Andermatt born Felix Maria Diogg (1762–1834). There are several paintings here by the Swiss born American artist Adolfo Müller Ury (1862–1947) whose family came from Hospental, including portraits of Pope Pius X, Pope Pius XI, Cardinal Merry del Val, the artist's father Alois Muller, his uncle Domherr Josef Muller, and a large allegorical work Alpenrose und Edelweiss. The museum was extended in the 1990s. Recently the town has established the Haus für Kunst Uri at Herrengasse 2 in a partly converted historic house with a large contemporary extension creating an attractive exhibition space. The work of Swiss and international contemporary artists from Uri is exhibited here, and they sometimes have exhibitions of earlier historical art.
Климат
1961 және 1990 жылдар аралығында Альтдорфта жылына орташа 133,7 күн жаңбыр жауады және орташа есеппен жауын-шашын мөлшері тіркелді. Ең көп жауын-шашын түсетін ай – тамыз, ол кезде Альтдорфта орташа есеппен жауын-шашын мөлшері байқалды. Бұл айда орташа есеппен 13,2 күн жауын-шашын болды. Жауын-шашын күндерінің саны бойынша ең көп ай – маусым, орташа есеппен 14,4 күн, бірақ жауын-шашын мөлшері аз. Жылдың ең құрғақ айы – ақпан, орташа жауын-шашын мөлшері 13,2 күнге дейін жетеді. Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша Альтдорф Cfb, яғни теңіздік батыс жағалау климаты аймағына жатады.
Between 1961 and 1990 Altdorf had an average of 133.7 days of rain per year and on average received of precipitation. The wettest month was August during which time Altdorf received an average of of precipitation. During this month there was precipitation for an average of 13.2 days. The month with the most days of precipitation was June, with an average of 14.4, but with only of precipitation. The driest month of the year was February with an average of of precipitation over 13.2 days. According to the Köppen Climate Classification system, Altdorf is classified as Cfb, or Marine West Coast Climate.
Көлік
Алтдорф аймақтық қоғамдық көлік орталығы – Алтдорф теміржол станциясы арқылы қамтамасыз етіледі, ол муниципалитет шегінде және Готтард теміржолында орналасқан. 1899 жылы Альтдорфтан Шакентал арқылы және Клаусен асуымен Линтал ауылына, содан кейін Гларсқа дейін ат жолы ашылды. 1906 жылы Альтдорфтың орталығын Флюлен теміржол станциясымен байланыстыратын Альтдорф-Флюлен трамвай жолы салынды. Электр трамвайы 1951 жылға дейін жұмыс істеді, одан кейін автобус қызметіне алмастырылды.
Altdorf is served by the regional public transport hub of Altdorf railway station, situated within the municipality and on the Gotthard railway. In 1899 a carriage road was opened from Altdorf through the Schächental and over the Klausen Pass to the village of Linthal and so to Glarus. In 1906, the Altdorf–Flüelen tramway was constructed to connect the centre of Altdorf with Fluelen railway station. The electric tramway operated until 1951, when it was replaced by a bus service.