Кіріспе
Ағаштар мен бұталарды пішіндеуге арналған бау-бақша тәжірибесі, өсімдіктерді тәрбиелеу практикасы. Топиар – ағаштардың, бұталардың және жартылай бұталардың жапырақтары мен бұтақтарын кесу арқылы, геометриялық немесе фантастикалық болсын, нақты пішіндерді қалыптастыру және сақтау үшін көп жылдық өсімдіктерді тәрбиелеудің бау-бақша тәжірибесі. Бұл термин осылай пішінделген өсімдіктерді де білдіреді. Өнер түрі ретінде, ол – тірі мүсін жасаудың бір түрі. Сөздің шығу тегі латын тілінен келген, «топиар» сөзі декоративті ландшафттарды жасаушыны білдіреді, грек тілінен алынған «топия» немесе «жерлер» жасаушы, римдіктер бұл сөзді фрескада бейнеленген ойдан туған ішкі ландшафттарға да қолданған. Топиарда қолданылатын өсімдіктер көбінесе мәңгі жасыл, ағаш тәрізді, кішкентай жапырақтары немесе инелері болады, тығыз жапырақ жасайды және ықшам және/немесе бағана тәрізді (мысалы, fastigiate) өсу қасиеттеріне ие. Топиар үшін ең көп таңдалатын түрлерге еуропалық шаған (Buxus sempervirens), туя (Thuja түрі), лавр (Laurus nobilis), жиде (Ilex түрі), мирт (Eugenia немесе Myrtus түрі), қабыс (Taxus түрі) және жиек (Ligustrum түрі) жатады. Қазіргі топиарда тәжірибесіз қолдарды басқару үшін пішінді сым торлар қолданылуы мүмкін, бірақ дәстүрлі топиар – шыдамдылық пен шеберлікке байланысты; сым торды кішкентай жапырақты ағаш жүзімімен жабуға болады және бірнеше айдың ішінде топиар пішініне қол жеткізуге болады. Қоршау – шекара, қабырға немесе экран жасау үшін қолданылатын топиардың қарапайым түрі.
the practice of training plants
Topiary is the horticultural practice of training perennial plants by clipping the foliage and twigs of trees, shrubs and subshrubs to develop and maintain clearly defined shapes, whether geometric or fanciful. The term also refers to plants which have been shaped in this way. As an art form it is a type of living sculpture. The word derives from the Latin word for an ornamental landscape gardener, topiarius, a creator of topia or "places", a Greek word that Romans also applied to fictive indoor landscapes executed in fresco. The plants used in topiary are evergreen, mostly woody, have small leaves or needles, produce dense foliage, and have compact and/or columnar (e. g., fastigiate) growth habits. Common species chosen for topiary include cultivars of European box (Buxus sempervirens), arborvitae (Thuja species), bay laurel (Laurus nobilis), holly (Ilex species), myrtle (Eugenia or Myrtus species), yew (Taxus species), and privet (Ligustrum species). Shaped wire cages are sometimes employed in modern topiary to guide untutored shears, but traditional topiary depends on patience and a steady hand; small leaved ivy can be used to cover a cage and give the look of topiary in a few months. The hedge is a simple form of topiary used to create boundaries, walls or screens.
Шығу тегі
Еуропалық топиар өнері рим дәуіріне дейін жетеді. Плинийдің "Табиғи тарихы" және эпиграмма жазушы Марциал екеуі де Юлий Цезарьдің жанындағы Гай Матий Кальвинге Рим бақшаларына алғашқы топиарды әкелгенін айтады, ал Жас Плиний өзінің Тоскана вилласындағы (Аполлинариске жазған 5-хаты, 6-бөлім) жануарлардың, жазулардың, шифрлердің және обелисктердің қиып жасалған бейнелерін сипаттайды. Бұрын қарапайым болған рим үйінің немесе вилланың атриумында топиар өнері шағын ландшафт (топос) жасады, ол ағаштарды тоқтату өнерін де пайдалана алады, оны Плиний де жақтырмайды (Historia Naturalis xii.6).
Қиыр шығыс топиариясы
Қытай мен Жапонияда бұталар мен ағаштарды қырқу және пішіндендіру бірдей қатаңдықпен, бірақ әртүрлі себептермен жасалған. Мақсаты – жел мен ауа райының күштерімен қадір-қасиетке ие болған, көне қарағайлардың "табиғи" бейнесін көркемдікпен жеткізу. Олардың ең шоғырланған көрінісі – қытай пенжин және жапон бонсай өнерінде кездеседі. Жапондық бұлтты қырқу еуропалық өнерге ең жақын: бұлт тәрізді қырқылған өсімдіктердің пішіндері қар жауғаннан кейін ең жақсы көрінуі үшін жасалған. Жапон Дзен бақтары (каресансуи, құрғақ тас бақтары) Карикомиді (көктеректер мен ағаштарды үлкен қисық пішіндерге немесе мүсіндерге қырқудың топиарлық техникасы) және Хако цукуриді (қораптар мен түзу сызықтарға қырқылған бұталар) кеңінен пайдаланады.
Қайта өрлеу дәуіріндегі топиар
XVI ғасырда Еуропада қайта жаңғырғаннан бері топиарийді Еуропалық элитаның бақтары мен террасаларында, сондай-ақ қарапайым шағын бақшаларда кездестіруге болады. Барнаб Гуге шамамен 1578 жылы «әйелдер» (әлеуметтік жағдайы төмен топтың белгісі) розмаринді «арба, тауыс құсы немесе олардың қалауынша басқа да нәрселер» пішінде кесіп жатқанын анықтады. 1618 жылы Уильям Лоусон былай деді:
«Сіздің бағбаныңыз сіздің кішірек ағаштарыңызды жауынгерлік қару-жарақпен қаруланған, шайқасқа дайын адамдардың пішініне келтіре алады: немесе жемқор еленді қуу үшін жылдам жүгіретін сұр иттің немесе қоянды аулаудың пішініне келтіре алады. Мұндай аң аулау сіздің егініңізге зиян келтірмейді, сондай-ақ көп шығын да болмайды». Дәстүрлі топиарий формалары жапырақтарды кесу және/немесе геометриялық пішіндерге – шарлар, кубтар, обелискілер, пирамидалар, конустар, қабатталған тақталар және бұралаң спиральдарға келтіруді қолданады. Адамдарды, жануарларды және қолдан жасалған заттарды бейнелейтін суреттелген формалар да танымал болды. Корольдік ботаник Джон Паркинсон «оған тең келерлік басқа ешбір өсімдік жоқ, оны кез келген жануар, құс немесе қарулы немесе басқа да адамдардың пішініне келтіруге, кесуге және өзгертуге болады» деп тапты. Ерте заманауи топиарий үшін мәңгі жасыл өсімдіктер әдетте бірінші таңдау болды, бірақ қамыс және жиде басқа өсімдіктерден басым болды. Версальдегі топиарий және оның еліктеушілері күрделі болған жоқ: төменгі қоршаулар, стандарттардағы шарлар сияқты кесілген ағаштар, бұрыштардағы обелискілермен бөлінген, жалпақ өрнекті партерлік бақтардың тік элементтерін жасады. Мүсіндік формаларды тас және қорғасыннан жасалған мүсіндер қамтамасыз етті. Голландияда, алайда, күрделі топиарий дизайнына сән енді; бұл франко-голландиялық бау-бақша стилі 1660 жылдан кейін Англияға тарады, бірақ 1708-09 жылдары Кип пен Книфтің «Британия Иллюстрациясындағы» аристократиялық және ақсүйек ағылшын партерлік бақтарында қиялға берілген топиарийді кесілген тікенектер мен жиектер арасында, сондай-ақ тік конустар мен обелискілердің арасында іздеу бекер болды.
Your gardener can frame your lesser wood to the shape of men armed in the field, ready to give battell: or swift running Grey Houndes to chase the Deere, or hunt the Hare. This kind of hunting shall not wate your corne, nor much your coyne. Traditional topiary forms use foliage pruned and/or trained into geometric shapes such as balls or cubes, obelisks, pyramids, cones, or tiered plates and tapering spirals. Representational forms depicting people, animals, and man made objects have also been popular. The royal botanist John Parkinson found privet "so apt that no other can be like unto it, to be cut, lead, and drawn into what forme one will, either of beasts, birds, or men armed or otherwise." Evergreens have usually been the first choice for Early Modern topiary, however, with yew and boxwood leading other plants. Topiary at Versailles and its imitators was never complicated: low hedges punctuated by potted trees trimmed as balls on standards, interrupted by obelisks at corners, provided the vertical features of flat patterned parterre gardens. Sculptural forms were provided by stone and lead sculptures. In Holland, however, the fashion was established for more complicated topiary designs; this Franco Dutch garden style spread to England after 1660, but by 1708 09 one searches in vain for fanciful topiary among the clipped hedges and edgings, and the standing cones and obelisks of the aristocratic and gentry English parterre gardens in Kip and Knyff's Britannia Illustrata.
Жаңғыру
Ағылшын бау-бақшасында топиарийдің қайта жаңғыруы сәулет өнеріндегі қайта жаңғырған "Якобетан" стиліне ұқсас; 1840 жылдары Джон Лудон ағылшын бақшаларынан алынып тасталған топиарийге байланысты сезімталдық пен өкініш білдірген алғашқы бау-бақша жазушысы болды. Топиарлық өнер, жабық бақ "бөлмелерімен", ағылшын бағбандық жұртшылығына 1850 жылдары жұртшылыққа ашылған Дербиширдегі Эльвастон сарайындағы дамыған мысалдарымен ұсынылды және сенсация тудырды: "бірнеше жыл ішінде сәулеттік топиарий елдің барлық жерінде пайда болды (скульптуралық топиарийге деген танымалдыққа жетуге тағы 25 жыл кетті)". Келесі буын, Джеймс Ширли Хиббердтің өкілі, 1870 жылдардан бастап қайта жаңғырылған "ағылшын коттедж бағының" мистикасының бір бөлігі ретінде топиарий үлгілерінің тартымдылығын қайта ашты. Гүлдер мен аралас шөптік жиектер арасындағы топиарийдің британдық өнер және қолөнер жаңғыруының классикалық көрінісі, әдетте "ескі бақ" немесе "голландиялық бақ" деп сипатталады, ол Нейтиэл Ллойдтің (1867–1933) "Топиарий: ыроқ пен жидеден жасалған бау-бақша шеберлігі" еңбегінде кездеседі. Ллойд өзінің орта жасында зейнетке шығып, сэр Эдвин Лютьенстің ынтасымен сәулеттік дизайнмен айналысты. Ллойдтың ағаштан жасалған сарайы, Грейт Дикстер (Суссекс), Гертруда Джекилл мен Эдвин Лютьенс жемісті серіктестікте қолданған топиарийдің "коттедж" өсімдіктерімен стильді үйлесімінің бейнесі болып қала береді. Топиарийді қамтитын жаңа бау-бақша терминологиясы үшін қымбат қайта құрулардың қажеті болмады: "Лайм Парк (Чеширде) бағы итальяндық бақтан голландиялық баққа ауысты, бірақ жерде ешқандай өзгеріс болған жоқ", - деп атап өтті Брент Эллиот 2000 жылы.
The classic statement of the British Arts and Crafts revival of topiary among roses and mixed herbaceous borders, characterised generally as "the old fashioned garden" or the "Dutch garden" was to be found in Topiary: Garden Craftsmanship in Yew and Box by Nathaniel Lloyd (1867–1933), who had retired in middle age and taken up architectural design with the encouragement of Sir Edwin Lutyens. Lloyd's own timber framed manor house, Great Dixter, Sussex, remains an epitome of this stylised mix of topiary with "cottagey" plantings that was practised by Gertrude Jekyll and Edwin Lutyens in a fruitful partnership. The new gardening vocabulary incorporating topiary required little expensive restructuring: "At Lyme Park, Cheshire, the garden went from being an Italian garden to being a Dutch garden without any change actually taking place on the ground," Brent Elliot noted in 2000.
Танымал мәдениетте
Тим Бертон / Джонни Депп фильмі «Эдвард қайшы қолдарда» Эдвард топиар өнеріне табиғи дарыны бар екенін көрсетеді. Фильм барысында көптеген шығармашылық туындылар ұсынылады. Стивен Кингтің «Нұрлы» романында адамдар көрмегенде қозғалатын топиар жануарлары Торранс отбасын үркітеді. Люси М. Бостонның «Жасыл Кноудың балалары» балалар романында Нұхтың топиар мүсіні қастандық рөл атқарады. Эррол Морристің «Жылдам, арзан және бақылаусыз» деректі фильмінде нағыз топиар суретшісінің өмірі көрсетілген.