Кіріспе

Ағаштар мен бұталарды пішіндеуге арналған бау-бақша тәжірибесі, өсімдіктерді тәрбиелеу практикасы. Топиар – ағаштардың, бұталардың және жартылай бұталардың жапырақтары мен бұтақтарын кесу арқылы, геометриялық немесе фантастикалық болсын, нақты пішіндерді қалыптастыру және сақтау үшін көп жылдық өсімдіктерді тәрбиелеудің бау-бақша тәжірибесі. Бұл термин осылай пішінделген өсімдіктерді де білдіреді. Өнер түрі ретінде, ол – тірі мүсін жасаудың бір түрі. Сөздің шығу тегі латын тілінен келген, «топиар» сөзі декоративті ландшафттарды жасаушыны білдіреді, грек тілінен алынған «топия» немесе «жерлер» жасаушы, римдіктер бұл сөзді фрескада бейнеленген ойдан туған ішкі ландшафттарға да қолданған. Топиарда қолданылатын өсімдіктер көбінесе мәңгі жасыл, ағаш тәрізді, кішкентай жапырақтары немесе инелері болады, тығыз жапырақ жасайды және ықшам және/немесе бағана тәрізді (мысалы, fastigiate) өсу қасиеттеріне ие. Топиар үшін ең көп таңдалатын түрлерге еуропалық шаған (Buxus sempervirens), туя (Thuja түрі), лавр (Laurus nobilis), жиде (Ilex түрі), мирт (Eugenia немесе Myrtus түрі), қабыс (Taxus түрі) және жиек (Ligustrum түрі) жатады. Қазіргі топиарда тәжірибесіз қолдарды басқару үшін пішінді сым торлар қолданылуы мүмкін, бірақ дәстүрлі топиар – шыдамдылық пен шеберлікке байланысты; сым торды кішкентай жапырақты ағаш жүзімімен жабуға болады және бірнеше айдың ішінде топиар пішініне қол жеткізуге болады. Қоршау – шекара, қабырға немесе экран жасау үшін қолданылатын топиардың қарапайым түрі.

Шығу тегі

Еуропалық топиар өнері рим дәуіріне дейін жетеді. Плинийдің "Табиғи тарихы" және эпиграмма жазушы Марциал екеуі де Юлий Цезарьдің жанындағы Гай Матий Кальвинге Рим бақшаларына алғашқы топиарды әкелгенін айтады, ал Жас Плиний өзінің Тоскана вилласындағы (Аполлинариске жазған 5-хаты, 6-бөлім) жануарлардың, жазулардың, шифрлердің және обелисктердің қиып жасалған бейнелерін сипаттайды. Бұрын қарапайым болған рим үйінің немесе вилланың атриумында топиар өнері шағын ландшафт (топос) жасады, ол ағаштарды тоқтату өнерін де пайдалана алады, оны Плиний де жақтырмайды (Historia Naturalis xii.6).

Қиыр шығыс топиариясы

Қытай мен Жапонияда бұталар мен ағаштарды қырқу және пішіндендіру бірдей қатаңдықпен, бірақ әртүрлі себептермен жасалған. Мақсаты – жел мен ауа райының күштерімен қадір-қасиетке ие болған, көне қарағайлардың "табиғи" бейнесін көркемдікпен жеткізу. Олардың ең шоғырланған көрінісі – қытай пенжин және жапон бонсай өнерінде кездеседі. Жапондық бұлтты қырқу еуропалық өнерге ең жақын: бұлт тәрізді қырқылған өсімдіктердің пішіндері қар жауғаннан кейін ең жақсы көрінуі үшін жасалған. Жапон Дзен бақтары (каресансуи, құрғақ тас бақтары) Карикомиді (көктеректер мен ағаштарды үлкен қисық пішіндерге немесе мүсіндерге қырқудың топиарлық техникасы) және Хако цукуриді (қораптар мен түзу сызықтарға қырқылған бұталар) кеңінен пайдаланады.

Қайта өрлеу дәуіріндегі топиар

XVI ғасырда Еуропада қайта жаңғырғаннан бері топиарийді Еуропалық элитаның бақтары мен террасаларында, сондай-ақ қарапайым шағын бақшаларда кездестіруге болады. Барнаб Гуге шамамен 1578 жылы «әйелдер» (әлеуметтік жағдайы төмен топтың белгісі) розмаринді «арба, тауыс құсы немесе олардың қалауынша басқа да нәрселер» пішінде кесіп жатқанын анықтады. 1618 жылы Уильям Лоусон былай деді:
«Сіздің бағбаныңыз сіздің кішірек ағаштарыңызды жауынгерлік қару-жарақпен қаруланған, шайқасқа дайын адамдардың пішініне келтіре алады: немесе жемқор еленді қуу үшін жылдам жүгіретін сұр иттің немесе қоянды аулаудың пішініне келтіре алады. Мұндай аң аулау сіздің егініңізге зиян келтірмейді, сондай-ақ көп шығын да болмайды». Дәстүрлі топиарий формалары жапырақтарды кесу және/немесе геометриялық пішіндерге – шарлар, кубтар, обелискілер, пирамидалар, конустар, қабатталған тақталар және бұралаң спиральдарға келтіруді қолданады. Адамдарды, жануарларды және қолдан жасалған заттарды бейнелейтін суреттелген формалар да танымал болды. Корольдік ботаник Джон Паркинсон «оған тең келерлік басқа ешбір өсімдік жоқ, оны кез келген жануар, құс немесе қарулы немесе басқа да адамдардың пішініне келтіруге, кесуге және өзгертуге болады» деп тапты. Ерте заманауи топиарий үшін мәңгі жасыл өсімдіктер әдетте бірінші таңдау болды, бірақ қамыс және жиде басқа өсімдіктерден басым болды. Версальдегі топиарий және оның еліктеушілері күрделі болған жоқ: төменгі қоршаулар, стандарттардағы шарлар сияқты кесілген ағаштар, бұрыштардағы обелискілермен бөлінген, жалпақ өрнекті партерлік бақтардың тік элементтерін жасады. Мүсіндік формаларды тас және қорғасыннан жасалған мүсіндер қамтамасыз етті. Голландияда, алайда, күрделі топиарий дизайнына сән енді; бұл франко-голландиялық бау-бақша стилі 1660 жылдан кейін Англияға тарады, бірақ 1708-09 жылдары Кип пен Книфтің «Британия Иллюстрациясындағы» аристократиялық және ақсүйек ағылшын партерлік бақтарында қиялға берілген топиарийді кесілген тікенектер мен жиектер арасында, сондай-ақ тік конустар мен обелискілердің арасында іздеу бекер болды.

Жаңғыру

Ағылшын бау-бақшасында топиарийдің қайта жаңғыруы сәулет өнеріндегі қайта жаңғырған "Якобетан" стиліне ұқсас; 1840 жылдары Джон Лудон ағылшын бақшаларынан алынып тасталған топиарийге байланысты сезімталдық пен өкініш білдірген алғашқы бау-бақша жазушысы болды. Топиарлық өнер, жабық бақ "бөлмелерімен", ағылшын бағбандық жұртшылығына 1850 жылдары жұртшылыққа ашылған Дербиширдегі Эльвастон сарайындағы дамыған мысалдарымен ұсынылды және сенсация тудырды: "бірнеше жыл ішінде сәулеттік топиарий елдің барлық жерінде пайда болды (скульптуралық топиарийге деген танымалдыққа жетуге тағы 25 жыл кетті)". Келесі буын, Джеймс Ширли Хиббердтің өкілі, 1870 жылдардан бастап қайта жаңғырылған "ағылшын коттедж бағының" мистикасының бір бөлігі ретінде топиарий үлгілерінің тартымдылығын қайта ашты. Гүлдер мен аралас шөптік жиектер арасындағы топиарийдің британдық өнер және қолөнер жаңғыруының классикалық көрінісі, әдетте "ескі бақ" немесе "голландиялық бақ" деп сипатталады, ол Нейтиэл Ллойдтің (1867–1933) "Топиарий: ыроқ пен жидеден жасалған бау-бақша шеберлігі" еңбегінде кездеседі. Ллойд өзінің орта жасында зейнетке шығып, сэр Эдвин Лютьенстің ынтасымен сәулеттік дизайнмен айналысты. Ллойдтың ағаштан жасалған сарайы, Грейт Дикстер (Суссекс), Гертруда Джекилл мен Эдвин Лютьенс жемісті серіктестікте қолданған топиарийдің "коттедж" өсімдіктерімен стильді үйлесімінің бейнесі болып қала береді. Топиарийді қамтитын жаңа бау-бақша терминологиясы үшін қымбат қайта құрулардың қажеті болмады: "Лайм Парк (Чеширде) бағы итальяндық бақтан голландиялық баққа ауысты, бірақ жерде ешқандай өзгеріс болған жоқ", - деп атап өтті Брент Эллиот 2000 жылы.

Танымал мәдениетте

Тим Бертон / Джонни Депп фильмі «Эдвард қайшы қолдарда» Эдвард топиар өнеріне табиғи дарыны бар екенін көрсетеді. Фильм барысында көптеген шығармашылық туындылар ұсынылады. Стивен Кингтің «Нұрлы» романында адамдар көрмегенде қозғалатын топиар жануарлары Торранс отбасын үркітеді. Люси М. Бостонның «Жасыл Кноудың балалары» балалар романында Нұхтың топиар мүсіні қастандық рөл атқарады. Эррол Морристің «Жылдам, арзан және бақылаусыз» деректі фильмінде нағыз топиар суретшісінің өмірі көрсетілген.