Кіріспе
Ескі грек трагедиясы – Эсхилдің «Шынжырланған Прометей» (Προμηθεὺς Δεσμώτης) – дәстүрлі түрде Эсхилге жатқызылған және шамамен б.з.б. 479 жыл мен б.з.б. 424 жыл аралығында жазылған деп есептеледі. Бұл трагедия Зевске қарсы шығып, адамзатты қорғап, оларға от сыйлаған Титан Прометей туралы мифке негізделген, осының салдарынан ол Зевстің ашуына ұшырап, жазаланады. С.Дж. Херингтон Эсхилдің «Шынжырланған Прометейді» «өздігінен тұрған драмалық тұтастық» деп санамағанын, ал «қазіргі зерттеушілердің көпшілігі» «Шынжырланған Прометей» кейін «Босатылған Прометей» (Προμηθεὺς Λυόμενος) атты туындымен жалғасқан дегенмен келіседі дейді. Херингтон сондай-ақ, «бірнеше аз ғана дәлелдер» «Босатылған Прометей» кейін үшінші пьеса – «От әкелген Прометей» (Προμηθεὺς Πυρφόρος) – ілесіп келгенін көрсетеді деп қосады; соңғы екеуі тек фрагменттер түрінде сақталған. Кейбір ғалымдар бұл фрагменттердің барлығы «Босатылған Прометейден» алынғанын және үш емес, екі ғана Прометей пьесасы болғанын болжайды. Трилогияның соңғы екі пьесасы жоғалып кеткендіктен, автордың туындының жалпы мақсаты белгісіз. Эсхилге жатқызылуы ежелгі заманнан бері салыстырмалы түрде жақын уақытқа дейін күмәндалған емес. 1970 жылдары Р.П. Виннингтон Инграм мен Денис Пейдж оның нақтылығына күмән келтірді, бірақ ғалымдардың көпшілігі авторлық дәстүрлі жатқызуды әлі де қолдады. 1977 жылы Оливер Тэплин мен Марк Гриффит лингвистикалық, техникалық және сахналық тұрғыдан оның нақтылығына күмән келтіру үшін маңызды дәлелдер келтірді, бұл көзқарасты М.Л. Вест қолдады. Бүгінгі күнге дейін бұл мәселе бойынша келісімге қол жеткізілмеген, бірақ жақында жүргізілген компьютерлік стилометриялық талдау дәстүрлі талапты қолдаушыларға дәлелдеу жүгін жүктеді.
Prometheus Bound (Προμηθεὺς Δεσμώτης) is an ancient Greek tragedy traditionally attributed to Aeschylus and thought to have been composed sometime between 479 BC and the terminus ante quem of 424 BC. The tragedy is based on the myth of Prometheus, a Titan who defies Zeus, and protects and gives fire to mankind, for which he is subjected to the wrath of Zeus and punished. C. J. Herington claims that Aeschylus certainly did not mean Prometheus Bound to be a "self contained dramatic unity", and suggests that "most modern students of the subject would probably agree" that Prometheus Bound was followed by a work with the title Prometheus Lyomenos (Prometheus Unbound). Herington adds that "some very slight evidence" indicates that Prometheus Unbound "may have been followed by a third play", Prometheus Pyrphoros (Prometheus the Fire Bearer); the latter two survive only in fragments. Some scholars have proposed that these fragments all originated from Prometheus Unbound, and that there were only two Promethean plays rather than three. Since the final two dramas of the trilogy have been lost, the author's intention for the work as a whole is not known. The ascription to Aeschylus had never been challenged since antiquity down to relatively recent times. By the 1970s, both R. P. Winnington Ingram and Denys Page had become sceptical of its authenticity, but the majority of scholars still affirmed the traditional attribution of authorship. Independently in 1977 both Oliver Taplin and Mark Griffith made forceful cases, on linguistic, technical and stagecraft grounds, for questioning its authenticity, a view supported by M. L. West. To date, no consensus on the matter has been established, though recent computerized stylometric analysis has thrown the burden of proof on those who uphold the traditional claim.
Қысқаша мазмұны
Ойын басталғанға дейін, Олимпиадаға дейінгі құдайлардың (Титандардың) билеушісі Кронос Зевс бастаған көтерілісшілердің қолынан құлдырап кетті. Бұл бүлік кезінде Прометей Зевске қолдау көрсетті. Жаңа патша ретінде Зевс адамзатты жоюды және ауыстыруды көздеді. Прометей бұл жоспарды бұзады, ол адамдарға Прометей ұрлаған отты қолдануды көрсетті. Прометей адамзатты өнерге де үйретті. Осы қарсылық әрекеттері үшін Зевс Прометейді Скифия тауларындағы жартасқа шынжырлап тастау арқылы жазалауды көздейді. Пьеса сахнада төрт кейіпкермен ашылады, бұл грек трагедиясының сақталған корпусы арасында бірегей ерекшелік, онда белгілі бір сахнада хордан басқа екі актер қатысады. Кратос пен Бия, қара күш пен қатыгез зорлықтың тұлғалары, үнсіз Прометейді Скифиядағы тау беткейіне байлап қояды, оларға бұл іске құдайлардың ұстасы Гефест көмектеседі. Бұл пьесада сахна сыртындағы кейіпкер Зевс қатыгез басшы ретінде бейнеленеді. Бұл сахнада Зевстің екі агенті - Кратостың біреуі ғана сөйлейді, ол өзінің бұйрықтарын қатал және намысты түрде жариялайды. Кратос Прометейге берілген жазаның себебі оның отты ұрлап, оны қалай өндірудің құпиясын адамзатқа ашқаны, ал жазалау шарасы Прометейді Зевстің егемендігін мойындауға мәжбүр ететінін айтады. Прометейдің жазасы - ол адамзатты Зевстің құртуынан құтылуға батылы жеткені үшін. Бұл жаза әсіресе ауыр, өйткені ол өзі Зевстің Титаномахиядағы жеңісін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарған. Гефест өз міндетін орындайды, Прометейді тауға бұғаулайды, содан кейін үшеуі де шығып, Прометейді сахнада жалғыз қалдырады. Прометей енді айналасында тұрған табиғат күштеріне өтініш білдіреді. Ол желді, таудағы су көздерін, Жер мен Күнді өзінің әділетсіз зардап шегуіне куә болуға шақырады. Ол болашақтың жақсы жағынан түсінеді, және оның ашуы азаяды. Прометей бірдеңе жақындап келе жатқанын түсінеді. Ол қанаттың соққысын естиді, теңіздің иісін сезеді. Океанның қыздарынан құралған хор кіреді. Олар тереңдегі үңгірлерінен соққының дыбысын естіп, қызығушылық пен қорқынышқа бөленді. Олар аяқкиім киіп алу үшін тоқтамай-ақ келіпті. Олар жақындағанша, олар Prometeus-тің үстіне көтеріледі, ол оларға Зевске билік етуге әкелетін құпияны сақтайтынын айтады. Хор оның ашу-ызамен сөйлейтінін ойлайды, және ол шынымен пайғамбарлық емес болуы мүмкін. Олардың сұрақтарына жауап бере отырып, Прометей өзінің Зевске қарсы жасаған қылмысы туралы әңгімелейді, ол оның қасақана жасалғанын мойындайды. Ол жаза тым қатал деп шағымданады. Ақырында, Прометей хорды жерге түсіп, оның тағы не айтатынын тыңдауға шақырады. Олар келісіп, сахнаның артына барып тыңдайды. Прометейдің әңгімесін Нимфалар хорының атасы Океанның кіруі тоқтатады. Океан қанатты аң - гриф сүйрейтін күймемен келеді. Океан - ертедегі құдай, Жердің титан ұлы, Зевспен татуласқан. Ол Прометейдің қиындықтары туралы естіді, және оған көңіл айтып, кеңес беруге келді. Прометей мақтаншақ, әрі бұл ұсыныстан ренжіген. Прометей суық жауап береді және Океанның неге үңгірлер мен өзендерді тастап, осындай қасіретке ұшыраған көріністі тасқа шынжырланған көргені таңғалады. Прометей Океанның өз қауіпсіздігіне алаңдаушылық танытып, араласпауын ұсынады. Океан бұған ренжігенмен, көмектесуді қалайды және Прометей оған араласуға тырысса, ол Прометейдің азап шегуін ғана күшейтетінін айтқанда ғана кетуге ұсыныс жасайды. Океан өзінің қанатты аңдарының үйіне, өзінің қорасына қайтуға асығатынын байқап, сыртқа шығады. Прометей Океанның қыздарымен қайтадан жалғыз қалды, олар әкесі келгенде сөйлемеді. Прометей мұхит нимфаларының хорына сөйлейді. Ол үнсіздігі үшін кешірім сұрайды, себебі ол құдайлардың алғыстығы туралы ойлады. Ол адамзатқа жасаған игі істерін баяндап берді. "Өнерлер каталогы" (447 506) деп аталатын еңбегінде ол жазу, медицина, математика, астрономия, металлургия, сәулет және ауыл шаруашылығы сияқты өркениетті өнердің барлығын үйреткенін айтады. Ол бір күні оны бұғаудан босататынын айтады, бірақ бұл Зевс емес, тағдырдың тікелей әсерінен болатын Қажеттіліктің араласуына байланысты болады. Бұл қалай болады деп сұрағанда, ол оны құпия ұстайды. Хорда олар ешқашан Зевске қарсы шықпауы үшін дұға ететін ән айтылады. Аргос патшасы Инахтың қызы Ио келеді. Ио Зевстің махаббатының және құмарлығының нысанасына айналды, бұл Зевстің әйелі Гераны ашуландырды. Ионың әкесіне қызының үйінен кетуін кеңес берді, ол мұны орындады. Ио содан бері Жерді шарлап келеді. Гера Ионы сиырға айналдырды, ал шопан Аргус оны жерден жерге айдап салды. Аргус Гермеспен өлтірілгеннен кейін, Иоға жаңа азап салынды - құрттардың шабуылы. Ол енді Прометейдің шынжырланған жеріне келді. Прометей оның тарихымен таныс, ал ол оны адамзатқа жақын дос ретінде таниды. Хор Ионың өткенінен хабарсыз, және Прометей оған әңгімелеуге рұқсат етуін сұрайды. Хор қорқып, қайғыға батып, Прометейден Ионың болашақ саяхаттары туралы айтуын сұрайды. Ол шегінеді, себебі бұл ауыртпалы болатынын біледі. Ұзақ емес әңгімелесуде Прометей мен Ио екеуі де Зевстің құрбандары екені және болашақта Ионың ұрпақтары Прометейді босататыны белгілі болады. Прометей Иодан таңдау жасауын сұрайды: Ол өзінің болашағының қалғанын естігісі келе ме, әлде оны құтқаратын ұрпағының атын білгісі келе ме? Хор аралыққа кіріседі - олар екеуін де қалайды: Ио үшін бір жауап, ал өздері үшін бір жауап. Прометей Ионың саяхатының Нилдің сағасында аяқталады деп болжайды. Зевс оны сол жерде қалпына келтіреді. Ол Эпафты дүниеге әкеледі, ол елу қызды әкеледі, олардың барлығы күйеулерін өлтіреді, біреуін қоспағанда, ол патшалар әулетін тудырады, ал екіншісі Прометейді азабынан құтқарады. Прометейдің болашақ құтқарушысы аталмаған, бірақ ол Геракл екені белгілі. Ио қашқындап кетеді. Прометей Зевс қанша ұлы болса да, оның билігі әбден аяқталады деп жариялайды. Зевс қалағанын істей берсін, бірақ ол мәңгілік болмайды. Хор сақтық танытады, ол оған одан да қарсылықпен жауап береді. Прометейдің сөздері Зевске жетіп, оның елшісі Гермес Прометейді Зевске қауқарлы нәрсе туралы құпиясын ашуға шақырады. Гермес Зевстің өзінің қаупін жариялайды - жер сілкінісі, Прометейді көмеп жабатын таудың құлауы, Прометейдің өмірлік мүшелеріне шабуыл жасайтын бүркіт. Прометей ол алдағының бәрін білетінін және оған шыдайтынын қайталайды. Прометей хорға жақын тұруға ескертеді. Олар тұрмайды. Соңы келеді: Жер сілкінісі, құмды дауыл, өткір шаңқан, құйын. Зевс Прометейді жердің ішіндегі Тартарға жібергенде, Прометей пьесаның соңғы сөзін айтады: "Әй, қасиетті анам, әй, барлық жарықты айналдыратын мықты аспан, менің қандай азаптарға ұшырағанымды көресің!" Прометей хормен бірге жоғалып кетеді.
Мәтін стилі
Пьеса әртүрлі кейіпкерлер – Ио, Океан, Табиғат және хор – арасындағы әңгімелерден құралған. Әңгімелерде Прометей мен Океан арасындағы үздіріліссіз стихомития, сондай-ақ хордың орындаған ерекше төрт тармақты өлеңдері бар.
Гесиодтан кететіндер
700 жыл шамасында жазылған Гесиодтың «Жұмыстары мен күндері» және «Теогониясы» грек мифологиясының ертедегі және маңызды көздері, сонымен қатар Эсхил үшін де дереккөздер болып табылады. Гесиодтың «Теогониясында» Эсхилдің екі ғасырдан астам уақыттан кейін жазған пьесасының бастауы бар. Дегенмен, Эсхил «Теогонияны» оқыған кезде, ол қазіргі таңда сақталған нұсқаның бір бөлігін құрайтын маңызды қосымшаларды жинақтаған. Осы қосымшалардың ішінде, Геркулестің бүркітті өлтіруі туралы әңгіме Эсхилдің «Шынжырланған Прометей» пьесасының түсінігі үшін өте маңызды. Эсхил өзінің өзгертулерін де енгізді. Мысалы, Гесиодта Прометейдің Зевстің алдын басып өту әрекеттері жай ғана баяндалған, Зевстің жауабының тым қатыгездігіне немесе Прометейдің іс-әрекеттерінің ақталуы мүмкін екеніне назар аудармай, Зевстің ашулануы Гесиод үшін жеткілікті болды. Эсхил Гесиодтағы оқиғаларды қарап, төзбес әділетсіздікті көреді. Эсхилдің «Теогониядан» тағы бір айырмашылығы – Прометейге таңылған екі түрлі жаза: оны тасқа тізгіндей байлау және бүркіттің күн сайын бауырларын жыртылуы. Эсхилге таныс «Теогония» нұсқасында, қазіргі оқырмандарға да белгілі нұсқада, екі жаза бір оқиға ретінде келтірілген. Алайда, Эсхил азаптауды екіге бөліп, бүркіт Прометейдің бауырларын жыртыуды тек тізгінделген Прометей Зевстің білуге ниеттенген құпиясын ашудан бас тартқаннан кейін бастады. Эсхилдің бұл өзгертулері «Шынжырланған Прометейден» кейінгі әдебиетте сақталды. Гесиод Прометейді қарапайым алаяқ ретінде бейнелейді және Зевстің билігіне қарсы жартылай комедиялық тұлға ретінде көрсетеді. Зевстің Прометейге деген ашуы, өз кезегінде, адамның өзін-өзі қамтамасыз етуіне себеп болды; бұрын адамның барлық қажеттіліктері құдайлармен қамтамасыз етілген. Прометейдің отты ұрлауы бірінші әйел Пандораның және оның зұлымдықтармен толған құмырасының пайда болуына әкелді. Пандора «Шынжырланған Прометейде» мүлдем жоқ, онда Прометей адамзаттың игілігі үшін күрескен және құдайлардың патшасын тағайындаған тұлғаға айналады, адам азаптарына кінәлі емес.
Прометей трилогиясы
Прометейдің зынданы – бұл дәстүрлі түрде «Прометей» деп аталатын трилогияның бірінші пьесасы екенін көрсететін дәлелдер бар, бірақ қалған екі пьеса – «Прометейдің босатылуы» және «Прометей от әкелуші» тек үзінділер түрінде сақталған. «Прометейдің босатылуында» Геракл Прометейді оның тізбектерінен босатып, күнделікті Титанның қайта жаңарып отыратын бауырларын жеуге жіберілген бүркітті өлтіреді. Бұл, нәсілдік келісімге ишара ете отырып, Зевс Титаномахия соңында түрмеге қамаған басқа Титандарды босатып жібергенін білеміз. «Прометей от әкелушіде» Титан Зевске теңіз нимфасы Тетиспен қарым-қатынас жасамауды ескертеді, себебі оның тағдыры әкесінен артық ұл тууға тиіс. Зевс тақтан құлатылуынан қорқып, кейін Тетисті өлімдік Пелейге үйлендіреді; осы одақтан Троя соғысының грек батыры Ахилл дүниеге келеді. Ескертуге алғыс айтқан Зевс, ақыры Прометеймен келіседі.
Авторлық туралы сұрақтар
Александрияның Ұлы кітапханасының ғалымдары "Прометейдің зынданы" кітабының авторы – Эсхил деп санайтын. Алайда, 19 ғасырдан бастап, Рудольф Вестфаль 1857 және 1869 жылдары мәтіннің бір автордың туындысы екендігіне күмән келтіргеннен кейін, күмәндер туа бастады. 1911 жылы А. Герке Эсхилге жатқызылуын жоққа шығарған алғашқы ғалым болды, сонымен қатар Прометей трилогиясының бар екендігін де бекер деп есептеді. Екі жыл өткен соң, оның шәкірті Ф. Ниедзбалла да мәтінді басқа біреу жазғанын тұжырымдады, пьесадағы сөздердің лексикалық талдауы осы сөздер Эсхилдің басқа шығармаларында кездеспейтініне негізделген. Кейбір ғалымдар лингвистика, өлең өлшемі, сөздік қоры және стиль мәселелеріне назар аударды, әсіресе Марк Гриффит, бірақ ол белгісіздік сақталып, дәстүрлі жатқызылу дұрыс болуы мүмкін деген ойда болды. Гриффиттің пікірлерін Гюнтер Цунц қысқаша, ал Мария Пиа Паттони 1987 жылы толыққанды сынға алды. М. Л. Вест жатқызылуға қарсы дәлелдерді "көптеп" тапты және барлық жеті пьесаны редакциялағаннан кейін Гриффит, Цунц және Паттони еңбектерінің кеңейтілген талдауын жасап, Эсхилге жатқызу мүмкін емес деген қорытындыға келді, сондай-ақ пьесаны 440-430 жылдар шамасындағы туынды ретінде қарастырды. Кейбір ғалымдар пьесадағы кейбір тақырыптар Эсхилдің басқа пьесаларындағы тақырыптармен салыстырғанда, оған жат көрінеді деп санайды. Ғалым Вильгельм Шмидтің айтуынша, "Жалынушылар" және "Агамемнон" пьесаларында Зевске деген құрметті көрсеткен драматур, "Прометейдің зынданы" пьесасында Зевсті қатыгездікпен айыптаған драматур бола алмайды. М. Л. Вест "Прометейдің зынданы" Эсхилдің ұлы, сонымен қатар драматур болған Эуфорионның туындысы болуы мүмкін деп болжады. Осы мәселелерге берілген жауаптардың бірі – пьесаның ең күшті ерекшелігі оның кейіпкерлерді бейнелеудегі адамгершілігі екендігі туралы ұсыныс. Мифологиялық және діни аспектілер Зевс пен Прометей арасындағы ерік-жігер қақтығысымен салыстырғанда, екінші деңгейде қарастырылады. Прометейдің бүлікшілдігін Эсхил ойлап тапқан жоқ, ол тек ескі формаларға адамдық рухты сіңірген. "Прометейдің зынданы" пьесасы оқиғаның тек бір бөлігін қамтиды. Екінші бөлімінде Эсхил Зевс кейіпкеріне даму мүмкіндігін бере алатын, оның жақсы және жомарт жақтарын көрсете алатын еді. Трилогияның соңғы бөлімінде ізгі Зевс терең әсер ететін еді. Бұл пьесада Зевс көрінбейді – Зевстің қатыгездігі туралы біз тек оның құрбандарынан ғана білеміз. Кейіпкерлердің көзқарастары автордың көзқарасымен сәйкес болуы міндетті емес.
Пьесаның датасы
479 жылы Аетна тауының жарылуы туралы (363-372 жолдар) сілтеме «Шынжырланған Прометей» пьесасы осы оқиғадан кейін жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, пьеса б.з.д. 430 жылдан кейін жазыла алмайды, себебі «Босатылған Прометей» (бір трилогияның бөлігі, «Шынжырланған Прометеймен» бірге) Кратиннің «Плутой» (б.з.д. 429) пьесасында пародияланды. Содан кейін «Шынжырланған Прометей» Кратиннің «Серифиой» (шамамен б.з.д. 423) және Аристофанның «Ахарнян» (б.з.д. 425) пьесаларында пародияланды.
Қабылдау және ықпал
Прометей Бойшалған антик заманда белгілі бір дәрежеде танымалдыққа ие болды. Аристофанның "Құрбақалар" (б.з.д. 405 ж.) пьесасы көрсеткендей, Аэскіл өлімінен кейін ондаған жылдар бойы Афинада өте танымал болды. Оның б.з.д. 414 жылы жазылған "Құстар" пьесасында және трагик Еврипидтің б.з.д. 412 жылы жазылған "Андромеда" фрагменттерінде осы пьесаға сілтемелер кездеседі. Егер Аэскіл автор екені ескерілсе, пьесаның тұңғыш қойылымынан кейін ондаған жылдар өткен соңғы сілтемелер "Прометей Бойшалғанның" ұзаққа созылған танымалдығын көрсетеді. Сонымен қатар, грек вазасының б.з.д. 370–360 жылдарға жатқан фрагменттерінде пьесаның өзінің (жалпы мифті бейнелеу емес) көрсетілімі сақталған. 19-шы ғасырдың басында романтик жазушылар өзін қарсылық көрсететін Прометеймен теңестірді. Иоганн Вольфганг фон Гёте және Лорд Байрон осы тақырыпта өлеңдер жазды. Перси Биш Шелли "Прометейді Босату" атты пьеса жазды, онда пьесаның кейбір материалдары Шеллидің жеке көзқарасын жеткізу үшін қолданылды.
Ағылшын тіліндегі орындау
1979 жылы Джордж Евгений Лондондағы «Театро Технис» театрындағы қойылымды режиссерлік етіп, сонымен қатар актерлік шеберлігін көрсетті. Драма Грецияның әскери диктатура билігінде болған кезеңде өрнектелді. Георгий Евгений, Коралтан Ахмет және Анжелика Рокас рөлдерді ойнады. 2005 жылы «Шынжырланған Прометей» пьесасы Джеймс Керрдің жаңа аудармасында «The Sound Theatre» сахнасында қайтадан көрсетілді, режиссерлігі де Керрге тиесілі болды, ал Прометей рөлін Дэвид Ойелово орындады. Дж. Пол Гетти мұражайы, CalArts жаңа өнер орталығы және Trans Arts ұйымдарының тапсырысымен жасалған Джоэл Эджидің пьеса аудармасы алғаш рет 2013 жылдың 29 тамызынан 28 қыркүйегіне дейін Гетти Вилласының ашық ауадағы классикалық театрында қойылды. Режиссерлігін Трэвис Престон жүзеге асырды, музыкасын Эллен Рид пен Винни Голия жазды, ал хореография авторы – Мира Кингсли. Қойылымда құнарсыз жартастың орнына үлкен болат дөңгелек пайдаланылды. 2015 жылдың сәуір айында АҚШ-тағы «MacMillan Films» Питер Арнотттың аудармасын пайдаланып, Джеймс Томас режиссерлігімен «Шынжырланған Прометей» пьесасын түсірді. Ио рөлін Таня Родина, ал хор жетекшісі рөлін Кейси МакИнтайр орындады. Қойылымда нақты қабырғалы ғимарат қолданылды, оның шатыры Океанидтер хоры үшін қону және би алаңы ретінде пайдаланылды.