Пакаль – Паленке қаласын билеген маңызды Мая цивилизациясының патшасы (615-683 жж.). Толық аты, тарихы, және зерттеулердегі әртүрлі атаулары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Паленкедегі Ажау 615 жылдан 683 жылға дейін биледі.
Ajaw of Palenque from 615 to 683
Атауы
Пакальдың толық аты – Кʼиних Жанааб Пакал («Нұрлы жүгері гүлі (?) Қалқан»), классикалық майя тілінде KʼINICH JANA꞉B PAKAL la, KʼINICH JANA꞉B pa ka la, немесе KʼINICH ja na bi pa ka la деп жазылады. Майя жазуларында оның есімі толық анықталғанша, Пакал түрлі лақап аттармен және жуықтап айтулармен белгілі болды, олардың ішінде Күн қалқаны және 8 Ахау есімдері бар. Қазіргі дереккөздерде Пакаль есіміне кейде патшалық нөмірі қосылады, бұл оны Паленке әулетінде одан бұрын немесе кейін билік құрған осы аттас басқа билеушілерден ажырату үшін жасалады. Қызығы, ол кейде «Пакал I» немесе «Пакал II» деп аталған. «Пакал II» деп аталуы оның анасының әкесіне (шамамен 612 жылы қайтыс болған), ол да Жанааб Пакал есімін алған, сілтеме жасайды. Алайда, оның әкесі ажау дәрежесіндегі тұлға болғанымен, ол өзі патша болған жоқ. Ал «Пакал I» атауы қолданылғанда, бұл оны Америка билігінің екі кейінгі белгілі мұрагері – Кʼиних Жанааб Пакал II (шамамен 742 жылы билік құрған) және Паленке билігінің соңғы белгілі билеушісі Жанааб Пакал III (шамамен 799 жылы билік құрған) –дан ажыратуға көмектеседі.
Pakal's full name, Kʼinich Janaab Pakal ("Radiant Corn Flower (?) Shield"), is rendered in Classic Maya as KʼINICH JANA꞉B PAKAL la, KʼINICH JANA꞉B pa ka la, or KʼINICH ja na bi pa ka la. Before his name was securely deciphered from extant Maya inscriptions, Pakal had been known by various nicknames and approximations, including Sun Shield and 8 Ahau. In modern sources Pakal's name is also sometimes appended with a regnal number, to distinguish him from other rulers with this name who either preceded or followed him in the dynastic lineage of Palenque. Confusingly, he has at times been referred to as either "Pakal I" or "Pakal II". Reference to him as Pakal II alludes to his maternal grandfather (died c. 612), who also bore the name Janahb Pakal. However, although his grandfather was a personage of ajaw ranking, he does not himself appear to have been a king. When instead the name Pakal I is used, this serves to distinguish him from two later known successors to the American rulership, Kʼinich Janaab Pakal II (ruled c. 742) and Janaab Pakal III, the last known Palenque ruler (ruled c. 799).
Ерте өмір
Кʼиних Жанааб Пакал – Паленкеде туған, 9.8.9.13.0 (наурыз 603) күні билеуші Паленке әулетінің Сак Кʼукʼ ханым мен оның күйеуі Кʼан Моʼ Хикстің қызы ретінде дүниеге келген. Пакал Паленке тарихындағы аса дауылды кезеңде дүниеге келді. Паленке төрт жыл бұрын ғана қуатты Майя мемлекеті Калакмулдың шабуылына ұшыраған, ал 611 жылы Пакалдың бала кезінде Калакмул ажауы Орама Жылан басқарған тағы бір апатты шабуыл болды. Келесі жылы билеуші Паленке ажауы Айен Йоль Мат пен оның мұрагері Джанахб Пакалдың (Пакалдың анасының әкесі және оның есімімен аталған) қазасы мұрагерлік дағдарысын тудырды; соңында Пакал анасы Сак Кʼукʼ ханымның уақытша билігінен кейін 9.9.2.4.8 (шілде 615) күні он екі жасында Паленке билеушісі болды.
Kʼinich Janaab Pakal was a Palenque native, born on 9.8.9.13.0 (March 603) to Lady Sak Kʼukʼ of the ruling Palenque dynasty and her husband Kʼan Moʼ Hix. Pakal's birth came during a particularly turbulent time in Palenque's history. Palenque had been sacked by the powerful Maya state of Calakmul just four years earlier, and another catastrophic attack was led by Calakmul ajaw Scroll Serpent during Pakal's early childhood in 611. The deaths the following year of both the ruling Palenque ajaw Ajen Yohl Mat and his heir Janahb Pakal (Pakal's maternal grandfather and namesake) triggered a crisis of succession; eventually Pakal ascended to the rulership of Palenque on 9.9.2.4.8 (July 615), at the age of twelve, after an interim regency by his mother Lady Sak Kʼukʼ.
Билік
Пакал Майя мемлекеттерінің батыс бөлігінде Паленке билігін кеңейтті және Майя өркениетінің ең үздік өнер мен сәулет өнерін шығарған өзінің астанасында құрылыс бағдарламасын бастады. 9.9.13.0.7 (626 жылдың наурыз айы) күні ол бұрынғы Токтахн әулетінің ұрпағы Икс Цакбу Ажавқа үйленді. Олардың ұзақ некесінен кем дегенде екі ұлы болды – Кан Бахлам (635 жылы туған) және Кʼан Джой Читам (644 жылы туған) – және, мүмкін, үшінші ұлы Тиволь Чан Мат (648 жылы туған). 628 жылы Пакалдың біреуі (адж кʼухуун) Пьедрас Неграс қаласының әскеріне түсіп қалды. Алты күннен кейін Санта-Еленаның ажауы Нун Ужоль Чаак тұтқынға алынып, Паленкеге жеткізілді. Санта-Елена Паленкеге тәуелді мемлекетке айналды. Он екі жасында ажау болып тағайындалған Пакалдың анасы оған регент болып қызмет етті. Жылдар өте келе ол билікті бірте-бірте тапсырды және 640 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. 659 жылы Пакал алты тұтқынға алды; олардың бірі – Пипа қаласынан Ахиин Чан Ахк, ол көбінесе Помонамен байланысты. 663 жылы Пакал Пипаның тағы бір билеушісін өлтірді; сондай-ақ ол Санта-Еленадан алты адамды тұтқынға алды. 647 жылы, 44 жасында Пакал өзінің алғашқы құрылыс жобасын бастады – бұл ғибадатхана бүгінде Лакамхадан алыс болғандықтан испан тілінде Эль Ольвидадо (Естен кеткен) деп аталады. Пакалдың барлық құрылыс жобаларының ішіндегі ең маңыздысы Паленке сарайы болуы мүмкін. Бұл ғимарат бұрыннан бар еді, бірақ Пакал оны ескі ғимараттың деңгейіне ескерткіш бөлмелер қосып кеңейтті. Содан кейін ол Е ғимаратын салды, оны классикалық майя тілінде "Сақ Нұк Наа" ("Ақ Терілі Үй") деп атады, себебі сарайдың басқа бөліктерінде қолданылатын қызыл түске қарағанда ақ бояумен жабылған. Сарайдың шығыс ауласы – әскери жеңістерді көрсететін салтанатты орын. Б және С үйлері 661 жылы, ал А үйі 668 жылы салынды. А үйінің қабырғалары 662 жылы тұтқындалғандардың фрескаларымен безендірілген. Пакалмен байланысты ескерткіштер мен мәтіндер: Овал сарайдағы тақта, иероглифтік баспалдақ, С үйінің мәтіндері, жер асты тақтары мен тақташалары, Ольвидадоның тіректері мен саркофаг мәтіндері. Пакалдың әйелі Цакбу Ажав 47 жыл бірге тұрғаннан кейін 9.12.0.6.18 (672 жылдың қарашасы) күні қайтыс болды, осыдан кейін Пакал жесір қалды. Сегіз жылдан кейін Пакал үшінші ұлы Тиволь Чан Маттың қайтысын көрді және оның жерлеу рәсіміне қатысты.
Pakal expanded Palenque's power in the western part of the Maya states and initiated a building program at his capital that produced some of Maya civilization's finest art and architecture. On 9.9.13.0.7 (March 626), he married Ix Tzʼakbu Ajaw, a descendant of the former ruling Toktahn dynasty from Palenque's satellite settlement of Uxteʼkʼuh; during their long marriage, they had at least two sons—Kan Bahlam (b. 635) and Kʼan Joy Chitam (b. 644)—and probably a third, Tiwol Chan Mat (b. 648). In 628, one of Pakal's officials (aj kʼuhuun), was captured by Piedras Negras. Six days later Nuun Ujol Chaak, ajaw of Santa Elena, was captured and taken to Palenque. Santa Elena became a tributary of Palenque. Having been appointed ajaw at the age of twelve, Pakal's mother was a regent to him. Over the years she slowly ceded power until she died in September 640. In 659 Pakal captured six prisoners; one of them, Ahiin Chan Ahk, was from Pipaʼ, generally associated with Pomona. Another lord of Pipaʼ was slain by Pakal in 663; at this time he also captured six people from Santa Elena. In 647, at the age of 44, Pakal began his first construction project, the temple today called El Olvidado (The Forgotten) in Spanish due to its distance from Lakamhaʼ. Of all Pakal's construction projects, perhaps the most accomplished is the Palace of Palenque. The building was already in existence, but Pakal enlarged it greatly by adding monument rooms onto the old level of the building. He then constructed Building E, called Sak Nuk Naah "White Skin House" in Classic Maya for its white coat of paint rather than the red used elsewhere in the palace. The east court of the palace is a ceremonial area marking military triumphs. Houses B and C were built in 661 and house A in 668. House A is covered with frescos of prisoners captured in 662. The monuments and text associated with Pakal are: Oval Palace Tablet, Hieroglyphic Stairway, House C texts, Subterranean Thrones and Tableritos, Olvidado piers and sarcophagus texts. Pakal was widowed when Tzʼakbu Ajaw, his wife of 47 years, died on 9.12.0.6.18 (November 672). Eight years later, Pakal also saw the death of Tiwol Chan Mat (his third son), and presided over his burial ceremony.
Өлім және жерлеу
Пакал 683 жылдың 9 тамызында 80 жасында, 68 жыл 33 күн билік еткен соң қайтыс болды. Өлгеннен кейін Пакал Паленке қаласының қамқоршы құдайларының бірі саналды. Одан екі ұлы – Кан Бахлам мен Кан Джой Читам қалды, олардың әрқайсысы кейін Паленкенің кʼухул ажавтары болды. Сонымен қатар, екі немересі – Ахкал Моʼ Нахб (Кʼиних Кʼан Джой Читам II-нің кʼухул ажав лауазымының мұрагері) және Жаңааб Ажау, Кʼиних Кʼан Джой Читам II билігі тұсында патшалық шенеунігі болды. Пакал Паленкедегі ең ірі сатылы пирамида құрылысының ішіндегі алып саркофагқа жерленді. Бұл ғимарат классикалық майя тілінде "Болон Еж Теʼ Наа" ("Тоғыз Жылан Мүсінінің үйі") деп аталып, қазір Жазулар ғибадатханасы деп белгілі. Паленке бұрын археологтар тарапынан зерттелгенімен, оның қабірін ашу құпиясы – ойықтарына тас тығындар орнатылған тас тақтамен жабылған, сол кезге дейін археологтардың назарынан тыс қалған еді. Мексикалық археолог Альберто Руз Льюиллиер 1948 жылы осы құпияны ашты. Пакалдың қабіріне апаратын баспалдақтан қиратылған тастарды тазалауға төрт жыл кетті, бірақ ол 1952 жылы ақыры табылды. Оның сүйектері саркофагтың ішінде, жаде маска мен моншақ алқалармен әшекейленген күйінде жатты. Айналасында билеушінің құдайлыққа өтуін және майя мифологиясының кейіпкерлерін бейнелейтін мүсіндер мен штукатурка рельефтері болды. Пигменттердің іздері бұл мүсіндердің бұрын түрлі түстермен боялғанын көрсетеді, бұл сол кездегі көптеген майя мүсіндеріне тән еді. Бастапқыда қабірдегі сүйектердің Пакалға тиесілігі күмәнді болды. Скелеттің тіс эмалінің салыстырмалы түрде аз тозуы иесінің жасын жазуларда көрсетілген Пакалдың жасынан 40 жылға жуық кіші деп болжайды. Осыған байланысты, қабірді тапқан Альберто Руз Льюиллиер сияқтылар, мәтіндер бір есімді екі адамды немесе уақытты жазудың стандартты емес әдісін көрсетуі мүмкін деген пікірде болды. Эпиграфтар болса, мұндай мүмкіндіктерді қарастыру майя күнтізбесі мен майя жазба тарихы туралы барлық белгілі мәліметтерге қайшы келеді деп мәлімдеді. Олар мәтіндерде Кʼиних Джанаабʼ Пакалдың қабірге қойылғаны және ол 68 жыл билік еткеннен кейін 80 жасында қайтыс болғаны анық көрсетілгенін айтты. Соңғы кездегі сүйектің морфометриялық талдауы, қабірге қойылған адамның 50 жылдан кем өмір сүрмегенін және өмірінің сегізінші немесе тоғызыншы онжылдығында қайтыс болғанын көрсетті. Бұл мәтіндік деректерге сәйкес келеді, ал ерте зерттеушілердің жасаған жас шамаларынан өзгеше. Тіс эмалінің тозуы мен сүйектің морфологиясы арасындағы айырмашылық Пакалдың аристократиялық мәртебесімен байланысты болуы мүмкін. Оның аристократтық тегі жұмсақ және абразивті емес тамақтана алуға мүмкіндік берген, сондықтан тістері табиғи түрде аз тозыпты. Оның тістеріндегі қалыптан тыс үлкен тіс тастарының жиналуы да осы түсіндірмеге сәйкес келеді. Археологиялық зерттеулер Пакалдың жерленген жері туралы жаңа мәліметтер беруді жалғастыруда. 2016 жылы Жазулар ғибадатханасының астындағы жер асты су арнасы табылды, ал 2018 жылдың тамызында қарт Пакалдың бейнесі салынған штукатурлық маска табылған.
Pakal died on 9.12.11.5.18 (August 683), at the age of 80, having ruled Palenque for 68 years and 33 days. After his death, Pakal was deified as one of the patron gods of Palenque. He was survived at least by his two sons Kan Bahlam and Kʼan Joy Chitam—each of whom subsequently also became Palenque's kʼuhul ajaw in his own right—and two grandsons, Ahkal Moʼ Nahb (successor of Kʼinich Kʼan Joy Chitam II as kʼuhul ajaw of Palenque) and Janaab Ajaw, a royal official inaugurated under the reign of Kʼinich Kʼan Joy Chitam II. Pakal was buried in a colossal sarcophagus within the largest of Palenque's stepped pyramid structures, the building called Bʼolon Yej Teʼ Naah "House of the Nine Sharpened Spears" in Classic Maya and now known as the Temple of the Inscriptions. Though Palenque had been examined by archaeologists before, the secret to opening his tomb—closed off by a stone slab with stone plugs in the holes, which had until then escaped the attention of archaeologists—was discovered by Mexican archaeologist Alberto Ruz Lhuillier in 1948. It took four years to clear the rubble from the stairway leading down to Pakal's tomb, but it was finally uncovered in 1952. His skeletal remains were still lying in his sarcophagus, wearing a jade mask and bead necklaces, surrounded by sculptures and stucco reliefs depicting the ruler's transition to divinity and figures from Maya mythology. Traces of pigment show that these were once colorfully painted, common of much Maya sculpture at the time. Initially, it was hotly debated whether the bones in the tomb were really those of Pakal. The skeleton's comparatively minor degree of dental wear suggested the owner's age as some 40 years younger than the age recorded for Pakal in the inscriptional texts, leading some—including the tomb's discoverer Alberto Ruz Lhuillier—to contend that the texts must have referred to two people with the same name or used a non standard method of recording time. Epigraphers, on the other hand, insisted that allowing for such possibilities would go against everything else that is known about the Maya calendar and Maya written history, and asserted that the texts clearly state that it is indeed Kʼinich Janaabʼ Pakal entombed within, and that he did in fact die at the advanced age of 80, after reigning for 68 years. More recent morphometric analysis of the rest of the skeleton demonstrates that the entombed individual could not have lived less than fifty years and most likely died in their eighth or ninth decade of life, consistent with the textual evidence rather than the younger age estimates of early researchers. The disparity between the dental wear and the skeletal morphology is likely due to Pakal's aristocratic status, which would have allowed him access to a softer, less abrasive diet than the average Maya person so that his teeth naturally acquired less wear. Unusually large accumulations of dental calculus on his teeth are also consistent with such an interpretation. Further archaeological explorations have continued to shed light on Pakal's burial site. In 2016 an underground water tunnel was discovered under the Temple of Inscriptions; a stucco mask depicting an elderly Pakal was subsequently found in August 2018.
Пакальның саркофагы
Тас жазулар ғибадатханасындағы үлкен оюлы тас саркофаг қақпағы классикалық майя өнерінің бірегей туындысы болып табылады. Бірақ, иконографиялық тұрғыдан қарағанда, ол әлем ағаштарымен байланысты Крест және Жапырақты Крест ғибадатханаларының үлкен қабырғалық панельдерімен тығыз байланысты. Қақпақтың шетінде космологиялық белгілерден тұратын жолақ бар, оның ішінде күн, ай және жұлдыз белгілері, сондай-ақ әртүрлі дәрежедегі алты аты аталған ақсүйектердің бас суреттері бейнеленген. Орталық бейнеде айқыш пішіндес әлем ағашы көрсетілген. Пакалдың төменінде алға қарап тұрған екі баслы аспан жыланының бір басы бейнеленген. Патша да, оның демалатын жыланның басы да жерлеу жыланының ашық жауымен шеңберленген, бұл өлгендер әлеміне кіруді немесе онда болуды білдіретін кең таралған иконографиялық тәсіл. Патшаның өзі Шаш қиылған жүгері құдайының атрибуттарын киеді – әсіресе кеудесіндегі тасбақа бейнесін – және қайта тууды білдіретін ерекше позада бейнеленген. Қақпақтың мағынасын түсіндіруге қатысты пікір таласы туды. Линда Шеле Пакалдың Көкжолдан төмен түсіп, оңтүстік горизонтқа құлап жатқанын айтты.
The large carved stone sarcophagus lid in the Temple of Inscriptions is a unique piece of Classic Maya art. Iconographically, however, it is closely related to the large wall panels of the temples of the Cross and the Foliated Cross centered on world trees. Around the edges of the lid is a band with cosmological signs, including those for sun, moon, and star, as well as the heads of six named noblemen of varying rank. The central image is that of a cruciform world tree. Beneath Pakal is one of the heads of a celestial two headed serpent viewed frontally. Both the king and the serpent head on which he seems to rest are framed by the open jaws of a funerary serpent, a common iconographic device for signalling entrance into, or residence in, the realm(s) of the dead. The king himself wears the attributes of the Tonsured Maize God — in particular a turtle ornament on the breast — and is shown in a peculiar posture that may denote rebirth. Interpretation of the lid has raised controversy. Linda Schele saw Pakal falling down the Milky Way into the southern horizon.
Псевдоархеология
Пакальдың қабірі 1968 жылы Эрих фон Деникеннің «Құдайлардың арбалары» атты бестселлерінде пайда болғаннан бері ежелгі астронавттардың болжамдарының нысанына айналды. Фон Деникен саркофаг қақпағының суретін (бірақ оны қате түрде Копаннан деп көрсетті) көшірді және Пакальдың позын 1960 жылдардағы «Меркурий» жобасының астронавттарының позымен салыстырды; ол Пакальдың астындағы суреттерді ракеталар деп түсіндірді және саркофаг қақпағын ежелгі майя мәдениетіне сыртқы күштің ықтимал дәлелі ретінде ұсынды. Мұндай түсіндіруді майя археологтары, эпиграфтар және өнер тарихшылары біржақты түрде жоққа шығарады, олар фон Деникеннің талабының тек визуалды қарастыруға негізделгенін, археологиялық контекстің кеңдігін де, классикалық майяның көркемдік ережелері, символикасы, космологиясы және жазба тарихы туралы мол зерттеулерді де ескермейтінін көрсетеді. Бұл бейнелеудің псевдоархеологиядағы тағы бір мысалы – Хосе Аргуэльстің «Пакал Вотанды» 2012 жылы «циклді жабушы» рөлін атқаратын «Валум Вотан» деп аталатын бейне ретінде тануы (бұл оқиға Аргуэльстің «13 Ай» күнтізбесінде де маңызды). Дэниел Пинчбек өзінің «2012: Кетцалькоатлдің оралуы» (2006) кітабында Пакалды атау үшін «Пакал Вотан» есімін пайдаланады.
Pakal's tomb has been the subject of ancient astronaut speculations since its appearance in Erich von Däniken's 1968 best seller Chariots of the Gods? Von Däniken reproduced a drawing of the sarcophagus lid (though incorrectly labelling it as being from Copán) and compared Pakal's pose to that of Project Mercury astronauts in the 1960s; he interpreted drawings underneath Pakal as rockets, and offered the sarcophagus lid as possible evidence of an extraterrestrial influence on the ancient Maya. Such an interpretation is almost universally denounced by archaeologists, epigraphers, and art historians of the Maya, who point out that von Däniken's claim relies solely upon visual inspection, paying heed neither to the broader archaeological context nor to a wealth of additional research on Classic Maya artistic conventions, symbolism, cosmology, and written history. Another example of this carving's manifestation in pseudoarchaeology is the identification by José Argüelles of "Pacal Votan" as an incarnation named "Valum Votan," who would act as a "closer of the cycle" in 2012 (an event that is also significant on Argüelles' "13 Moon" calendar). Daniel Pinchbeck, in his book 2012: The Return of Quetzalcoatl (2006), also uses the name "Pacal Votan" for Pakal.