Кіріспе

Паленкедегі Ажау 615 жылдан 683 жылға дейін биледі.

Атауы

Пакальдың толық аты – Кʼиних Жанааб Пакал («Нұрлы жүгері гүлі (?) Қалқан»), классикалық майя тілінде KʼINICH JANA꞉B PAKAL la, KʼINICH JANA꞉B pa ka la, немесе KʼINICH ja na bi pa ka la деп жазылады. Майя жазуларында оның есімі толық анықталғанша, Пакал түрлі лақап аттармен және жуықтап айтулармен белгілі болды, олардың ішінде Күн қалқаны және 8 Ахау есімдері бар. Қазіргі дереккөздерде Пакаль есіміне кейде патшалық нөмірі қосылады, бұл оны Паленке әулетінде одан бұрын немесе кейін билік құрған осы аттас басқа билеушілерден ажырату үшін жасалады. Қызығы, ол кейде «Пакал I» немесе «Пакал II» деп аталған. «Пакал II» деп аталуы оның анасының әкесіне (шамамен 612 жылы қайтыс болған), ол да Жанааб Пакал есімін алған, сілтеме жасайды. Алайда, оның әкесі ажау дәрежесіндегі тұлға болғанымен, ол өзі патша болған жоқ. Ал «Пакал I» атауы қолданылғанда, бұл оны Америка билігінің екі кейінгі белгілі мұрагері – Кʼиних Жанааб Пакал II (шамамен 742 жылы билік құрған) және Паленке билігінің соңғы белгілі билеушісі Жанааб Пакал III (шамамен 799 жылы билік құрған) –дан ажыратуға көмектеседі.

Ерте өмір

Кʼиних Жанааб Пакал – Паленкеде туған, 9.8.9.13.0 (наурыз 603) күні билеуші Паленке әулетінің Сак Кʼукʼ ханым мен оның күйеуі Кʼан Моʼ Хикстің қызы ретінде дүниеге келген. Пакал Паленке тарихындағы аса дауылды кезеңде дүниеге келді. Паленке төрт жыл бұрын ғана қуатты Майя мемлекеті Калакмулдың шабуылына ұшыраған, ал 611 жылы Пакалдың бала кезінде Калакмул ажауы Орама Жылан басқарған тағы бір апатты шабуыл болды. Келесі жылы билеуші Паленке ажауы Айен Йоль Мат пен оның мұрагері Джанахб Пакалдың (Пакалдың анасының әкесі және оның есімімен аталған) қазасы мұрагерлік дағдарысын тудырды; соңында Пакал анасы Сак Кʼукʼ ханымның уақытша билігінен кейін 9.9.2.4.8 (шілде 615) күні он екі жасында Паленке билеушісі болды.

Билік

Пакал Майя мемлекеттерінің батыс бөлігінде Паленке билігін кеңейтті және Майя өркениетінің ең үздік өнер мен сәулет өнерін шығарған өзінің астанасында құрылыс бағдарламасын бастады. 9.9.13.0.7 (626 жылдың наурыз айы) күні ол бұрынғы Токтахн әулетінің ұрпағы Икс Цакбу Ажавқа үйленді. Олардың ұзақ некесінен кем дегенде екі ұлы болды – Кан Бахлам (635 жылы туған) және Кʼан Джой Читам (644 жылы туған) – және, мүмкін, үшінші ұлы Тиволь Чан Мат (648 жылы туған). 628 жылы Пакалдың біреуі (адж кʼухуун) Пьедрас Неграс қаласының әскеріне түсіп қалды. Алты күннен кейін Санта-Еленаның ажауы Нун Ужоль Чаак тұтқынға алынып, Паленкеге жеткізілді. Санта-Елена Паленкеге тәуелді мемлекетке айналды. Он екі жасында ажау болып тағайындалған Пакалдың анасы оған регент болып қызмет етті. Жылдар өте келе ол билікті бірте-бірте тапсырды және 640 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. 659 жылы Пакал алты тұтқынға алды; олардың бірі – Пипа қаласынан Ахиин Чан Ахк, ол көбінесе Помонамен байланысты. 663 жылы Пакал Пипаның тағы бір билеушісін өлтірді; сондай-ақ ол Санта-Еленадан алты адамды тұтқынға алды. 647 жылы, 44 жасында Пакал өзінің алғашқы құрылыс жобасын бастады – бұл ғибадатхана бүгінде Лакамхадан алыс болғандықтан испан тілінде Эль Ольвидадо (Естен кеткен) деп аталады. Пакалдың барлық құрылыс жобаларының ішіндегі ең маңыздысы Паленке сарайы болуы мүмкін. Бұл ғимарат бұрыннан бар еді, бірақ Пакал оны ескі ғимараттың деңгейіне ескерткіш бөлмелер қосып кеңейтті. Содан кейін ол Е ғимаратын салды, оны классикалық майя тілінде "Сақ Нұк Наа" ("Ақ Терілі Үй") деп атады, себебі сарайдың басқа бөліктерінде қолданылатын қызыл түске қарағанда ақ бояумен жабылған. Сарайдың шығыс ауласы – әскери жеңістерді көрсететін салтанатты орын. Б және С үйлері 661 жылы, ал А үйі 668 жылы салынды. А үйінің қабырғалары 662 жылы тұтқындалғандардың фрескаларымен безендірілген. Пакалмен байланысты ескерткіштер мен мәтіндер: Овал сарайдағы тақта, иероглифтік баспалдақ, С үйінің мәтіндері, жер асты тақтары мен тақташалары, Ольвидадоның тіректері мен саркофаг мәтіндері. Пакалдың әйелі Цакбу Ажав 47 жыл бірге тұрғаннан кейін 9.12.0.6.18 (672 жылдың қарашасы) күні қайтыс болды, осыдан кейін Пакал жесір қалды. Сегіз жылдан кейін Пакал үшінші ұлы Тиволь Чан Маттың қайтысын көрді және оның жерлеу рәсіміне қатысты.

Өлім және жерлеу

Пакал 683 жылдың 9 тамызында 80 жасында, 68 жыл 33 күн билік еткен соң қайтыс болды. Өлгеннен кейін Пакал Паленке қаласының қамқоршы құдайларының бірі саналды. Одан екі ұлы – Кан Бахлам мен Кан Джой Читам қалды, олардың әрқайсысы кейін Паленкенің кʼухул ажавтары болды. Сонымен қатар, екі немересі – Ахкал Моʼ Нахб (Кʼиних Кʼан Джой Читам II-нің кʼухул ажав лауазымының мұрагері) және Жаңааб Ажау, Кʼиних Кʼан Джой Читам II билігі тұсында патшалық шенеунігі болды. Пакал Паленкедегі ең ірі сатылы пирамида құрылысының ішіндегі алып саркофагқа жерленді. Бұл ғимарат классикалық майя тілінде "Болон Еж Теʼ Наа" ("Тоғыз Жылан Мүсінінің үйі") деп аталып, қазір Жазулар ғибадатханасы деп белгілі. Паленке бұрын археологтар тарапынан зерттелгенімен, оның қабірін ашу құпиясы – ойықтарына тас тығындар орнатылған тас тақтамен жабылған, сол кезге дейін археологтардың назарынан тыс қалған еді. Мексикалық археолог Альберто Руз Льюиллиер 1948 жылы осы құпияны ашты. Пакалдың қабіріне апаратын баспалдақтан қиратылған тастарды тазалауға төрт жыл кетті, бірақ ол 1952 жылы ақыры табылды. Оның сүйектері саркофагтың ішінде, жаде маска мен моншақ алқалармен әшекейленген күйінде жатты. Айналасында билеушінің құдайлыққа өтуін және майя мифологиясының кейіпкерлерін бейнелейтін мүсіндер мен штукатурка рельефтері болды. Пигменттердің іздері бұл мүсіндердің бұрын түрлі түстермен боялғанын көрсетеді, бұл сол кездегі көптеген майя мүсіндеріне тән еді. Бастапқыда қабірдегі сүйектердің Пакалға тиесілігі күмәнді болды. Скелеттің тіс эмалінің салыстырмалы түрде аз тозуы иесінің жасын жазуларда көрсетілген Пакалдың жасынан 40 жылға жуық кіші деп болжайды. Осыған байланысты, қабірді тапқан Альберто Руз Льюиллиер сияқтылар, мәтіндер бір есімді екі адамды немесе уақытты жазудың стандартты емес әдісін көрсетуі мүмкін деген пікірде болды. Эпиграфтар болса, мұндай мүмкіндіктерді қарастыру майя күнтізбесі мен майя жазба тарихы туралы барлық белгілі мәліметтерге қайшы келеді деп мәлімдеді. Олар мәтіндерде Кʼиних Джанаабʼ Пакалдың қабірге қойылғаны және ол 68 жыл билік еткеннен кейін 80 жасында қайтыс болғаны анық көрсетілгенін айтты. Соңғы кездегі сүйектің морфометриялық талдауы, қабірге қойылған адамның 50 жылдан кем өмір сүрмегенін және өмірінің сегізінші немесе тоғызыншы онжылдығында қайтыс болғанын көрсетті. Бұл мәтіндік деректерге сәйкес келеді, ал ерте зерттеушілердің жасаған жас шамаларынан өзгеше. Тіс эмалінің тозуы мен сүйектің морфологиясы арасындағы айырмашылық Пакалдың аристократиялық мәртебесімен байланысты болуы мүмкін. Оның аристократтық тегі жұмсақ және абразивті емес тамақтана алуға мүмкіндік берген, сондықтан тістері табиғи түрде аз тозыпты. Оның тістеріндегі қалыптан тыс үлкен тіс тастарының жиналуы да осы түсіндірмеге сәйкес келеді. Археологиялық зерттеулер Пакалдың жерленген жері туралы жаңа мәліметтер беруді жалғастыруда. 2016 жылы Жазулар ғибадатханасының астындағы жер асты су арнасы табылды, ал 2018 жылдың тамызында қарт Пакалдың бейнесі салынған штукатурлық маска табылған.

Пакальның саркофагы

Тас жазулар ғибадатханасындағы үлкен оюлы тас саркофаг қақпағы классикалық майя өнерінің бірегей туындысы болып табылады. Бірақ, иконографиялық тұрғыдан қарағанда, ол әлем ағаштарымен байланысты Крест және Жапырақты Крест ғибадатханаларының үлкен қабырғалық панельдерімен тығыз байланысты. Қақпақтың шетінде космологиялық белгілерден тұратын жолақ бар, оның ішінде күн, ай және жұлдыз белгілері, сондай-ақ әртүрлі дәрежедегі алты аты аталған ақсүйектердің бас суреттері бейнеленген. Орталық бейнеде айқыш пішіндес әлем ағашы көрсетілген. Пакалдың төменінде алға қарап тұрған екі баслы аспан жыланының бір басы бейнеленген. Патша да, оның демалатын жыланның басы да жерлеу жыланының ашық жауымен шеңберленген, бұл өлгендер әлеміне кіруді немесе онда болуды білдіретін кең таралған иконографиялық тәсіл. Патшаның өзі Шаш қиылған жүгері құдайының атрибуттарын киеді – әсіресе кеудесіндегі тасбақа бейнесін – және қайта тууды білдіретін ерекше позада бейнеленген. Қақпақтың мағынасын түсіндіруге қатысты пікір таласы туды. Линда Шеле Пакалдың Көкжолдан төмен түсіп, оңтүстік горизонтқа құлап жатқанын айтты.

Псевдоархеология

Пакальдың қабірі 1968 жылы Эрих фон Деникеннің «Құдайлардың арбалары» атты бестселлерінде пайда болғаннан бері ежелгі астронавттардың болжамдарының нысанына айналды. Фон Деникен саркофаг қақпағының суретін (бірақ оны қате түрде Копаннан деп көрсетті) көшірді және Пакальдың позын 1960 жылдардағы «Меркурий» жобасының астронавттарының позымен салыстырды; ол Пакальдың астындағы суреттерді ракеталар деп түсіндірді және саркофаг қақпағын ежелгі майя мәдениетіне сыртқы күштің ықтимал дәлелі ретінде ұсынды. Мұндай түсіндіруді майя археологтары, эпиграфтар және өнер тарихшылары біржақты түрде жоққа шығарады, олар фон Деникеннің талабының тек визуалды қарастыруға негізделгенін, археологиялық контекстің кеңдігін де, классикалық майяның көркемдік ережелері, символикасы, космологиясы және жазба тарихы туралы мол зерттеулерді де ескермейтінін көрсетеді. Бұл бейнелеудің псевдоархеологиядағы тағы бір мысалы – Хосе Аргуэльстің «Пакал Вотанды» 2012 жылы «циклді жабушы» рөлін атқаратын «Валум Вотан» деп аталатын бейне ретінде тануы (бұл оқиға Аргуэльстің «13 Ай» күнтізбесінде де маңызды). Дэниел Пинчбек өзінің «2012: Кетцалькоатлдің оралуы» (2006) кітабында Пакалды атау үшін «Пакал Вотан» есімін пайдаланады.